جوداهی د ناڤبهرا پهروهردا كوردستانێ و یا وهلاتێ بریتانیا دا
ل وهلاتێ مه دا هێشتا دیتنا هندهك ژ مه بو زارۆكی ئهوه كو مهزن گرنگترن ژ زارۆكی
د سیستهمێ وهلاتێ بریتانیا دا و ههموو ئهوروپا زارۆك وهسا دهێته تهماشهكرن كو زارۆك گرنگترین رهگهزه دجڤاكیدا ئانكو ژ مهزنان گرنگتره و زارۆك كورێ دهولهت و حكومهتێ یه نهك دایك و بابا بتنێ ههكه ئهم ب شێوهكێ خوهزهیێ باس بكهین. بوَ نمونه حكومهت د رێكا سیستهم و دهستههلاتا خوه دا ئهڤی زارۆكی بخودان دكهت بتنێ دایك وباب دو كاریكتهرن ههكه كێماسیا ل زارۆكی بهێلن مافێ حكومهتێ یه دایك وبابان تاقی بكهت ههكه ببینن كێم ترین مافێ زارۆكی یێ هاتیه بهرزهكرن و ل سهر ڤی لوژیكی رهفتارێ بكهت، بو نمونه ههكه هات بابهكی زارۆكێ خوه ژبیركر و هێلا د ترومبێلێ دا بتنێ وی دهمی ههكه پولیس ڤێ چهندێ بزانن دێ وی زارۆكی دهملدهست ژ بابێ وهرگرن و دهنه هندهك دایك و بابێن دی تر كو بكارن باش تر چاڤێ خو بدهنه وی زارۆكی. د گهل ڤێ چهندێ دا ل وهلاتێ مه دا هێشتا دیتنا هندهك ژ مه بو زارۆكی ئهوه كو مهزن گرنگترن ژ زارۆكی و گهلهك جاران زارۆك دهێتهفهراموش كرن و رهفتارا پیشیكهكێ بو ناهێتهكرن.
نه تشتهكێ لوژیكی یه كوردستان و بریتانیا دگهل یهكتر بهێنه بهراوردكرن ، چونكه بریتانیا ئهڤه پتر ژ دوسهد سالایه یا ئارامه و كوردستان ئهڤه دو هزار ساله یا دناڤ شهر و شورا دا دژیت و ئهڤا نوكه بو زارۆكان ژی دهێتهكرن كارهكێ جوانه بهلێ یێ بێ كێماسی نینه. براستی ل كوردستانێ پێدڤی یه دایك و باب و چڤاك و ماموستا و حكومهت پێكڤه كار بكهن. و پێدڤی یه ل ژیێ 4-5 زارۆكی فێری ئهلف و بێیا بهێتهكرن و ل ژیێ 5-9 فێری گهلهك پهیڤان ببیت و كا چهوا بنڤێسیت و پێدڤی یه پهیڤ و ناڤێن تشتان بزانن بنڤێسن كو د ژینگهها وی یا ساده دا ههنه(). مه ل كوردستانێ د ناڤ قوتابخانیێن خودا ئهڤ ههموو جوره كاره ههنه بهلێ پێدڤی پتر پێشخستنێ یه و نهخاسمه خول بو ماموستایان و دایك و بابان بهێنهڤهكرن و مفا ژ سهربورا وهلاتێن ئهوروپی بهێته وهرگرتن. ئهڤ پروسێسه ژ بو پراكتیزهكرنێ ل سهر زمانێ كوردی ئاسانتره ژ یا ژ زمانێ ئینگلیزی ژبهر كو د سروشتێ خو دا زمانێ ئینگلیزی یێ گرانتره بو فێربونێ ژ زمانێ كوردی ، زمانێ ئینگلیزی نێزیكی 28 پیت و 44 دهنگان ههنه() و خاندن و نڤێسین نهوهكو ئێكه كو ئهڤه مهزنترین ئاریشهیه بو فێربونێ تهنانهت ژ بو زارۆكێن ئینگلیز بخو ژی و گهلهك رێك هاتینه پهیرهوكرن دا كو ڤێ ئاریشێ چاره بكهن بهلێ تا نوكه ئهڤ ئاریشه ل سهر ئاستێ ههموو جیهانێ یهك لایی نهبویه و هێشتا ب سهدهها ڤهكولین ل سهر دهێنهكرن ل ههموو جیهانێ.
لاساییكرنا سیستهمێ ههر وهلاتهكی و نهخاسمه بریتانیا مهزنترین شاشی یه چونكه ئهو سیستهمه ل گور چڤاك و شارستانیهتا وان گهلان دگونجن بهلێ ئهم دكارین مفای ژ خالێن بهێز یین وان وهربگرین(). بو نمونه بریتانیا زارۆكێن خو پهروهرده دكهت ل سهر لێبورینێ و پێكڤه ژیانێ لهورا دێ بینین زارۆكێ دبنهرهت دا بسولمان و بوزی و كرستیان یان كورد و ئینگلیز دگهل ئێك دا دژین دگهل پاراستنا رهسهنایهتیا ههر ئێك ژ وان بهلێ ههموو خهلكێ ئێك وهلاتن كو بریتانیایه و هاولاتی بونێ دا د پشكدارن و ئهڤ زارۆكه ههر ژ زارۆكینی فێری دیموكراسیهتێ دبن و وهلاتپهروهریێ بو وهلاتێ خو یێ دوێ)()(.
یا باشتره ئهگهر ئهم زارۆكێ خو فێری لێبورینێ بكهین و حهژێكرنا وهلاتی ل دهڤ زێدهبكهین برێكا ڤهگێرانا چیروكێن مێرخاسێن كوردان نهخاسمه ژ ژیێ 7 وێڤه و بزانن پێشمهرگه كینه و ئهركێ وان چهندێ پیروزه. زێدهباری ڤێ چهندێ ل وهلاتهكێ وهكو بریتانیا حكومهت و سوشیال و پهروهرده خهلك بهرپرسیارن بهرامبهر چاڤدانا زارۆكی و ئێك ئێكی تمام دكهت و خالێن پهیوهندیێ دناڤبهرا وان ههمیا دا ههیه(). و ئهڤ سازی یه و چڤاك ههموو پێكڤه كار دكهن كو زێدهباری دهستهبهركرنا مافێن ئاسایی ژ خارن و ڤهخوارن و ههبونا خێزانێ و خواندنێ ، گهلهكا گرنگه زارۆك فێری ههلبژارتن و دهربرینێ ببیت() و بكاریت تشتا بههلبژێریت و حكومهت و پهروهرده و سیاسهتمهدار پێكڤه كار دكهن كو زارۆك ببیته مهزنترین ئارمانجا وان و د رهههندهكێ مودرێن دا تهماشهی ڤی بابهتی بكهن و ب میكانزم و لێگهریان و پلان و جێبهجێكرنهكا مودرێن كار ژ بو زارۆكی دكهن.
بریتانیا گرنگیێ ب دو بوارا ددهت ساخلهمی و پهروهرده و لدویڤ دا سیستهم و تهكنولوژیا() ، و ئهم نكارین دگهل وهلاتهكێ وهكو باكستان بهروارد بكهین كو وهلاتێ پاكستان 40% ژ بودجا وهلاتی ل لهشكهری دمهزێخیت بهلێ بریتانیا بوجا لهشكهری كێم دكهت و ل ساخلهمی و پهروهردێ خهرج دكهت و ئهڤهیه نهپهنیا هێزا بریتانیا یا نوی()، ههرچهنده سیستهمێ خێزانێ نهمایه و ههژاری ههیه ل ناڤ هندهك خێزانێن بریتانیا دا و نوكه بویه مژارا ڤهكولینێن ئهكادیمی یان و ڤهكولهر و سیاستمهداران و ل سهر ڤی بابهتی تونی بلێر دگوت ” ل دهڤ من سێ تشت د گرنگن : پهروهرده وپهروهرده و پهروهرده”(). دهیڤد كامیرون كار دكهت كو قوتابخانێن ئاسایی وهكو قوتابخانێن ئههلی پێشبێخیت() و گهلهك جاران سیستهمێ پهروهردێ هاتیه ریفورمكرن و مهزنترین ریفورم ههتا سالا 2006 یا بهردهوام بو ل بریتانیا بهلێ ههر كێماسی ههنه().
باخچێ ساڤایان گرنگترین قوناغه د ژیانا مروڤی دا و ههكه ئهڤ قوناغه یا ساخلهم بیت ئهڤه دێ بیته بنهرهتهكێ باش بو قوناغێن ل دویڤ دا دهێن. بهلێ ئهڤێ قوناغێ گهلهك ئاریشه ههنه ل ههر وهلاتهكی و نهخاسمه ل كوردستانێ ، بو نمونه لاوازیا ههی د ئاستێ فێركرن و زانستی دا یێ هندهك ژ ماموستایێن سهرهتایی و باخچێ ساڤایان و ههروهسا ل گهلهك باخجێن ساڤا گهلهك گرنگی ناهێتهدان ب فێركرنا زمانێ ئینگلیزی ب شێوهكێ زانستی. ههر وهسا پێدڤی یه ل باخچێ ساڤا زارۆك بهێته فێركرن كا چهوا سلاڤ ل مهزنا بكهت و چهوا رێزێ ل یێ بهرامبهر بگریت و چهوا خوارنێ بخوت و چهوا ل چادێ دهرباز ببیت و جلكا ل بهر بكهت و ددانا بشوت داكو ببنه بنهرهت بو رهفتارهكا جوان ، بهلێ زارۆكا دكهنه بیك و زاڤا دناڤ گێرانا شانوگهریا دا كو پێدڤی بو شانوگهری هاتبانه گێران ل سهر پێشخستنا رهفتارا زارۆكا و وهرارا ههستا نهتهوایهتی. بهلێ بڤی رهنگی ئهم مهزن زارۆكی دویردكهین ژ جیهانا وی یا سروشتی و یا شاشه ئهم ڤان بابهتێن هه بكهینه د سهرێ دا كو تا پازده سالیێ ئهو دڤی بابهتی ناگههن و ههردهم ئهم ل سهر زارۆكی دسهپینین كو وهكو مه دڤێت فێر ببن نهك كا چهوا وان دڤێت فێر ببن و كا د سروشتێ خودا چاوا وهرارێ دكهن ب شێوێ خویێ بایلوژی و دهرونی و سروشتی(). زارۆك د ڤێ قوناغێ دا پێدڤی یاریكرنێ یه و كارێ وی د قوناغا زارۆكینیا ساڤا دا یاریكرنه. و فێربون و یاریمرن ب شێوهكێ ساده مافێ وی یه و ئهركێ دایباب و ماموستایایه ل سهر ڤێ كار بكهن. و هندهك دایباب و ماموستا د زانن زارۆكینیا ساڤا قوناغهكا گرنگه بهلێ نزانن كا چهوا و گهنكی و چ ئالاڤ دێ بكار بینن بو پێشخستن و فێركرنا زارۆكی ل ڤێ قوناغێ.
زێدهباری ئهڤێ چهندێ د ڤی سهردهمی دا بابهتهكێ دی تر ژی هاتیه ههبونێ ئهو ژی گرنگی گهلهك دهێتهدان ب فێركرنا زارۆكان ل قوتابخانه و باخچێن ساڤایان یین ئههلی پتر ژ یێن ئاسایی و ئهڤه بویه ئهگهرێ وێ چهندێ كو گهلهك ژ خهلكێ مه حهز بكهن زارۆكێن خو ل خاندنگههێن ئههلی تومار بكهن. و نه دویره د ئایندهی دا ئهڤه ژی ببیته كێشه لهورا یا باشتره ئهو ئهم ل كوردستانێ وهكو بریتانیا گرنگیێ ب قوتابخانێن ئاسایی بدهین ههروهكو یێن ئههلی دا كوالیتیا پهروهردا قوتابخانێن مه یێن ئاسایی ژی بهرز ببیت و بهرێ خهلكی بكهڤیته وان ژی.
د ئهنجام دا ئهم دشێن بێژین كو گهلهكا گرنگه ئهم لێكولینێ ل سیستهمێن پهروهردێ بكهین یێن ئهوروپی و مفای ژێ وهربكرین و ل دویڤ كلتور و رهوشهنبیریا خو خالێن باش وهربگرین و ل دویڤ دا پلانا بدانین كا چهوا سیستهمێ كوردستانێ وهرارێ پێ بدهین و ل دویڤ دا ب شێوهیهكێ جوان پراكتیزه بكهین. كوپیكرنا سیستهمهكێ ئهوروپی ل كوردستانێ یا باش نینه بهێتهجێبهجێكرن چونكه ب گروڤه دیار بویه كو ئهڤه سهرناگریت.
