ئهو پێناسا دستووری بۆ عێراقێ كری خهون بوو
سیستهمێ سیاسیێ رێڤهبرنا ههر وهلاتهكی تێته پێناسهكرن د دهستوری دا، كو دهربرینا هزرێن سیاسییه و رهنگڤهدانا تایبهتمهندیێن دیروَكی، جوگرافیێ ، پێكهاتێن جڤاكی و ئاینی یێن وی وهلاتینه. ژ بهر گرنگیا پێناسێ كو شهنگستێ ئاڤاكرنا دهولهتێ یه، دهقێ پێناسا عێراقێ یێ هاتیه دارێژتن د مادێ ئێكێ یێ دهستوری دا كو دبێژیت: ( كۆمارا عێراقێ ئێك دهولهتا فێدرالیه خودان سهروهریا رههایه، سیستهمێ وێ یێ رێڤهبرنێ كۆمارییه پهرلهمانیه دیموكراسییه و ئهڤ دستووره گهرهنتیه بوَ ئێكبوونا عێراقێ. ) ئهگهر ئهم پێداچوونهكێ بوَ ڤێ پێناسێ بكهین د وارێ جیبهجیكرنی َدا، پشتی دهه سالان ژ پهسهندكرنا وێ د راپرسییهكا سهرانسهری دا، دێ بینن كو خهونهك بوو و هیچ راستی بوَ نینه. ئێكبوونا عێراقێ یا ل بهر ههرهشا و د مهترسییهكا مهزن دا ژ بهر وی شهرێ خوویناوی یێ روویدای د ناڤبهرا سوونا و شیعان دا پشتی ئازادیێ و پاشی بوینه خهونیشاندان و مانگرتن تاكو تیروَرستێن داعش هاتین و پرانیا باژێرێن سوننه نشین هاتینه داگیركرن و كاڤلكرن و عێراق كهفتیه د شهرهكێ مان و نهمانێ دا ل گهل تیروَرستان. خالا دی كو فێدرالیهته، یا دیاره كو دوو پێكهاتێن سهرهكیێن حوكمرانیا عێراقێ باوهری ب فێدرالییهتێ نینه ئهوژی سوننه و شیعه نه. ئهو ئالا ههلگرێن عێراقهكا خودان دهستههلاتهكا ناڤهندیا ب هێزن. پشتی دانانا دستووری هیچ ههرێمهكا فێدرال نههاتیه دامهزراندن سهرهرایی كو پارێزگههێن ( بهسره و سهلاحهدین ) ب فهرمی ئهڤ داخوازییه كربوون. ههرێما كوردستانێ وهك ههرێمهكا فێدرال هاتبوو دامهزراندن و پهسهندكرن ژ لایێ پهرلهمانێ كوردستانێ ڤه ل سالا 1992 و پاشی دانپێدان پێ هاته دان د دستوورێ عراقێ دا. خالا سیێ ژ پێناسێ د بێژیت عێراق خودان سهروهریا رههایه، لێ یا راست ئهوه كو عێراقێ ب رههایی سهروهرییا خوه یا ژ دهست دای. ئاخ و ئاڤ و ئاسمانێن وێ روژانه تێنه بن پێ كرن ژ لایێ وهلاتێن ههرێمی و زلهێزان ڤه و هێزێن لهشكهریێن بیانی ل سهرانسهری عێراقی د بهلاڤ كرینه ل ژێر ناڤێن راوێژكار و راهێنهران. دهستێ دهرهكی یێ ههی د ناڤ ههر ناكوَكیهكا ناڤخوَیا ل عێراقێ رووی بدهت و ب بریارا وان چارهرهسیا كێشان تێته كرن. سهبارهت سیستهمێ پهرلهمانی: گرنگیا سیسنهمێ پهرلهمانی یا د ههلبژارتنا دا و رادهستكرنا دهستههلاتێ لێ ل عێراقێ ههلبژارتنا چو بههایێ خوه نینه ژبهر دستووری د مادێ( 76) مافێ دایه قوَلپا خودانا پرانیێ د پهرلهمانیدا بوَ وهرگرتنا دهستههلاتێ و رێڤهبرنا حوكمرانیێ و هندی ههلبژارتن بێنه كرن دێ شیعه دهستههلاتدار بن ژ بهر ئهو نوونهراتیا پرانیا پێكهاتی عێراقێ دكهن. ئهڤ پرنسیپێ پرانیێ یێ بوویه هوكارێ بێ ئومێدیێ ل دهف سوونا ژ بهر ئهو پێش ههلبژارتنا دزانن كو ئهو نا بنه سهركێشێن خودان بریار ل عێراقێ. ژ لایهكێ دیڤه، ئێك ژ بناغێن سیستهمێن پهرلهمانیێن سهركهفتی ههبوونا ئوپوَزسیوَنێ یه، ب ئارمانجا وهرگرتنا دهستههلاتێ. لێ نهخشێ سیاسی ل عێراقێ یێ دابهشكریه ل سهر بنهمایێ نهتهوهیی ل كوردستانێ و دوو پێكهاتێن عهرهبیێن مهزههبی ل ناڤهند و باشوورێ عێراقێ. كورد خودان دوزن و نابیت ب هیچ رهنگهكی ببنه ئوپوَزسیوَن. ژ لایێ پێكهاتێن عهرهبان ڤه دهستههلاتا پرانیێ هیچ هیڤیهك بوَ ئوپوَزسیوَنێ نههێلایه ژ بهر هندێ پێكهاتێن دی نهچار د بن پشكداریێ د حوكمرانیا شیعا دا بكهن. سهبارهت دیموكراسیێ كو مللهت ب ئازادی دهربرینێ ژ ههست و خواستێن خوه بكهت چ ب رێكا میدیایێ یان خوهنیشاندانان. سهرهرایی ههبوونا توَند و تیژیێ و ههڤرَكیا مهزههبی و نهتهوهیی ل عێراقێ كو د بنه ئهگهرێ تێكدانا ئازادیا كهسایهتی و پێشیلكرنا پرهنسیپێن مافێ مروَڤی، كهش و ههوایهكێ ئازاد ل عێراقێ یێ ههی ب تایبهت د وارێ میدیایێ دا لێ وێ میدیا ئازاد كارتێكرن ل سهر دهستههلاتێ نینه و نهبووینه هوكارێ فشارێ بوَ باشكرنا سیستهمی. هندهك جاران دهما هێلێن سوَر تێنه بهزاندن، میدیكار د ڤهدهر نهبوینه ژ گرتن و ئهشكهنجهدانێ تاكو ژ ناڤبرنێ. رێكا دووێ یا گههاندنێ دهنگێ مللهتی و دهربرینا نهرازیبوونێ و خونیشاندانن، ئهڤ چهنده یا بهربهلاڤه ل عێراقێ لێ د بێ بهرههمن ژ بهر دهستههلات یا خهمساره د بهرسڤدانا داخوازیێن وان دا. دیروَكا عێراقێ وێ چهندێ د سهلمینیت كو ههر ژ دامهزراندنا دهولهتێ ل دهستپێكا سالێن بیستان ژ چهرخی بیستێ تاكو ئهڤروَ دهستور و قانون یێن هاتینه پشتگوه هاڤێتن و ههڤرَكیهكا بهردهوام یا ههی د ناڤبهرا خهلكی و دهستههلاتداران دا. نه شاهاتی و نه سهروَكێن دكتاتوَر و نه دهستههلاتا ب ناڤ دیموكراسی نهشیانه عێراقێ ب رێڤه ببهن و بهلگهژی ئهوه كو چارهنڤێسێ پرانییا سهروَكان یێ رهش بوو. ههر وهسا یا دیاره كو هیچ سیستهمهك نا گونجیێت ل گهل وێ عێراقا ژ سێ پارچێن جودا، ژ لایێ ئینگلیزی ڤه، ل سهر شاشیێ پێكڤه هاتینه گرێدان و بویه ژێدهرێ ناكوكیێ و ههڤڕكیێ بهروڤاژی وێ پێناسا جوانا دهستوری دارێژتی.
