حوكمهتا ههرێمێ و سیاسهتا ئارام
ههكه ئهم ل دیرۆكا دیپلۆماسیا كوردى بنێرین، دێ بینین كو یا دۆرپێچكریه و نهگههشتیه ئاستێ پهیوهندیێن دیبلۆماسى، بهلێ ل سهر پهیوهندیێن كهساتى بوون د ناڤبهرا سهركردێن كورد و هندهك ژ بهرپرسان، خوه ل گهل هندهك میدیاكارێن هندهك وهلاتان بوون، كو پتریا وان ژ بیاڤێ ئهمنى یان لهشكرى بوو، بهرى یێ دبلۆماسى، ئهڤجا ئهڤ ههلویسته یێ ب ڤى رهنگى بوو حهتا كو رێككهفتنا 11 ئادارێ ل سالا 1970 هاتیه ئیمزاكرن د ناڤبهرا سهركردهیا كوردى و رژێما دهسههلاتا بهغدا و دامهزراندنا دهڤهرا دهسههلاتا ئۆتۆمى، ههر ژ وى دهمى ئێدى بازنهیێ پهیوهندیێن دیبلۆماسى یێن سهركردهیا كوردى بهرفرهه دبیت حهتا مژار گههشتیه ئهڤێ رۆژا مه.
پشتى ئادارا 1991 و ههلبژارتنێن پهرلهمانى ل سالا 1992 و پێكئینانا كابینهیا حوكمهتا ههرێما كوردستانێ، حوكمهتێ بزاڤ كر پهیوهندیێن دبلۆماسى رێكبێخن و سیاسهتهكێ بۆ بدانن، ل گۆر بهرژهوهندیێن سیاسى و ستراتیجى و بێخنه د خزمهتا گهل و دۆرزا كوردى دا، سهرهراى ههمى ململانان و فشارێن زۆرێن مهزن چو د ناڤخوهیى بن یان دهرهكى ل سهر حوكمهتێ و سهركردهیێن ههرێمێ.
ههرێم تووشى گهلهك شهڕ وقهیرانان بوو ژ سالا 1993، ههتا دووماهیا سالا 1998 رهنگه یا ژ ههمیان بهرزتر دۆرپێا ئابووى یا بێنتهنگ بیت ل سهر ههرێمێ ژ لایێ جڤاكێ دهولى ڤه و ژ لایێ رژێما عیراقى وبهرپابوونا شهڕێ ناڤخوهیى و پشتى هینگى شهڕ ل دژى حزبا كرێكارێن كوردستانێ و ب دریژیا ڤى دهمى، حوكمهتا ههرێمێ كار ل سهر وێ ئێكێ كر كو ل دووڤ فشارێن دهرڤه نهچیت ژ لایێ ئیران و توركیا و پهسنا سیاسهتهكا گهلهك یا و ئارام نهرم كریه، ژ بۆ حهباندنا قهیرانان و دوورخستنا چێبوونا هندهك قهیرانێن دیتر. ههر ژ سالا 1998 و ههتا بهرى رۆخیانا رژێمێ ل عیراقێ ل سالا 2003، حوكمهتا ههرێمێ و سهرهراى پارچهبوونا وێ یا ئیدارى شیا هندهك ئاریشان چارهسهر بكهت و جۆرهكى بهرقراریا ئهمنى دروست بكهت خوه ئابوورى ژى و دوباره د رێخستنا دیبلۆماسیا كوردى دا بچیتهڤه و ب جیهانێ ڤه گرێبدهت و بۆ خزمهتا جڤاكێ كوردى تهرخان بكهت و بۆ خوه بنیاتهكێ ساخلهم بدانیت ل سهر لێكتێگههشتن و بهرژهوهندیێن ههڤپشك ئاڤا بكهت كو پشتى هینگى ئهڤ پهیوهندیه بهرههڤ ببن بۆ نوونهراتیا دیبلۆماسى. پشتى رۆخیانا رژێمێ سالا 2003 و بۆ سالا 2007 حوكمهتا ههرێمێ شیا ژ گهلهك قهیرانان را دهرباز ببیت و یا ژ ههمیان بهرزتر ئێكبوونا ههردو ئیدارهیان و پێكئینانا ئێك حوكمهت ههمى لایهنان بخوهڤه بگریت و پهیوهندیێن سیاسى و دیبلۆماسى بڤهگوهێزیت بۆ نووراتیا دیبلۆماسى و ڤهكرنا نڤیسینگهكى ل جڤاتا وهزیران بۆ رێخستنا پهیوهندیێن دهرڤه یێن حوكمهتا ههرێما كوردستانێ و ئهوێن بهرههمێ وى پشتى هینگى هاتین كو ههرێم پشكداریێ بكهت د كۆنگرهیێن نیڤدهولى دا وهكو كۆربهندێ دافۆس و عمان وسانپترسبۆرگ و میۆنیخ و یێن دیتر وهكو كۆنگرهیێن دهولى یێن ههمى دهرگهه ڤهكرین ل بهرامبهر دیبلۆماسیا كوردى. بزاڤێن حوكمهتا ههرێمێ ل ڤى رادهیى رانهوهستیایه بهلێ ب لهز حوكمهتێ بۆخوه قهستا ڤهكرنا نوونهراتیێن خوه كرن ل گهلهك ژ وهلاتێن دهڤهرێ و ئێكهتیا ئهورۆپى و ئهمریكا و رۆسیا و وهلاتێ عهرهبى، ههر ژ دهسپێكا مادێ 121 ژ دستوورێ عیراقى و كو بوویه ئهگهر گهلهك ژ دهولهتان قونسلیێن گشتى یێن خوه ڤهكهن ل ههرێمێ وهكو (ویلایهتێن ئێكگرتى و فرهنسا و ئهلمانیا و بریتانیا و توركیا و ئیران و كوریا ژێرێ و رۆسیا وفهلستین) و هندهك وهلاتان نڤیسینگههێن خوه یێن بازرگانى ڤهكرن وهكو (مسڕ و یۆنان و نهمسا و كرواتیا) هندهك نڤیسنگهه ژى بۆ هنارتنێن دیبلۆماسى وهكو (نهتهوێن ئێكگرتى و یابان و كوریا ژێرى) كو ئهوان ب رۆلێ خوه ئهڤ وهلاته ویێن دیتر هانداینه بۆ وهبهرهێنانێ ل ههرێما كوردستانى.
رهنگه ململانا ههرى مهزن یا حوكمهتا ههرێما كوردستانێ تووشبوویێ، پشتى دیاربوونا رێخراوا تیرۆرى یا داعش ل ناڤهندێن سالا 2014 و كونترۆلا وێ ل سهر سێچارێكا ئهردێن عیراقێ و پشتى وێ ژى، شهرهكێ دژوار كربوو سهر ههرێمێ، ئهڤه ههكه بزانین كو حوكمهتا بهغدا بۆدجه و مووچهیێن كارمهندێن ههرێمێ بڕی بن ل دهسپێكا ههمان سالێ و ئاوارهبوونا نێزیكى دو ملیۆن ئاوارهیان ژ چهندین دهڤهرێن عیراقێ بۆ ههرێمێ، ڤان ههمى بارودۆخان ههرێم خسته بهر دۆخهكى و تاقیكرنهكا سهخت گههشته رادیێ لۆتكهیا بێزاریێ. حوكمهتا ههرێمێ ب ههمى رهنجا خوه بزاڤكرن بگههیته رێككهفتنهكى ل گهل حوكمهتا بهغدا، بهلێ ههمى بزاڤێن وى بسهرنهكهفتن، ئهڤجا حوكمهتێ بریار دا بژارهیێن بهرههڤ شرۆڤه بكهت ل بهرامبهرى خوه بۆ سڤككرنا قهیرانان و فشارێن بێنتهنگ و دهركهفتن ب كێمترین زیان، و پشتى چهندین دیالۆگان حوكمهتا ههرێمێ بریا ردا سهربخوهیا ئابوورى ژ عیراقێ براگههینیت، كو هندهكا وهسا راڤهكربوو كو خۆكوژشتنهكا سیاسى و ئیداریى و ئابوورى و دبلۆماسى یه ژى، كو ههرێم ب ڤێ بریارێ دێ گهلهك ژ بهرژهوهندیێن خوه ژدهست دهت ل دهڤهرێ یان ل جیهانێ، بهلێ ناكۆكى پێشدیتنان، حوكمهت شیا رێیهكى بۆ فرۆتنا پترۆلێ ڤهببینیت و مفای ژ وان پهیوهندیێن دیبلۆماسى وهربگریت، یێن ل دهمێن پێشین دا و شیا ژى بۆ خوه سیاسهتهما ئابوورى یا دیتر بۆ خوه دروست بكهت نهرمتر بیت و گهلهك ستراتیژیتر بیت و بزڤریته ههیكلێ حوكمهتێ و رێخستنا داهاتیێن خوه و مهزاختنێن خوه، ئهڤ سیاسهته ب پلهیهكا مهزن سهركهفت ب بۆراندنا قووناغێن مهترسیدار دا ژ قهیرانێن بێنا وێ تهنگ كری. حوكمهتا ههرێمێ ب وان سیاسهتێن خوه یێن ئارام یێن پهسنینا وێ كریى و هێشتا ژى دكهت كو گهلهك قهیران و ململانێن دهركى و ناڤخوهیى بحهبینیت و فشارێن سیاسى و خوه بهرههڤى گشتپرسیێ كری و زۆر سهركهفتیانه ئهنجامدا ژى، لێ هێشتا ژى حوكمهت تووشى دۆخێن خرابتر بوویه ژى، بهلێ سهربۆرێن پێشین ئهو هێزا ژههژى دایه حوكمهتێ كو ڤى دهمى برێڤهببهت و ب كێمترین زیان و گهلێ كورد بگههینته كنارێ ئارام و سهبخوه.
و/ ئهڤرۆ
