كهتوار و پاشهرۆژا ئابوورێ كوردستانى
ههر ژ سالا 1991 وهره گهلهك گوهۆرین و كۆدهتا ب سهر ئابوورى دا هاتینه، بهلێ سیستهمهكێ ئابوورى ل كوردستانێ ههیه؟
بۆچى نهشیایه خالا مهترسیێ د رهفتارا ئابوورى دا دیاربكهت؟بۆچى نهشیایه سامانان ب باشترین شێوه كهیسبكهت و ب باشترین ئهنجام و مفاداری؟ سیستهمێ ئابوورى داخباربوو ب سیستهمێ سیاسى یێ داپهشكرى دناڤبهرا حزبێن حاكمدار دا یێن ب ههڤركى، ژ ئهنجامێ سیاسهتێن ئابوورى تاگیرى خزمهتكرنا زهنگین و بهرپرسان بوو. ئابوور ل سهر بهلانسكرنا داهاتیان و پێدڤیان دهێته دانان، ههردهم داهات د سنۆرداینه و پێدڤیات نه دسنۆرداینه، لهورا دڤێت پێدڤی ب شارهزایى بهێنه رێخستن ب گۆر ئهولهویێ و قوربانى ب هندهكان بهێته دان ( نیڤ مووچه، كههرهب، سۆتهمهنى، ئاكنجیبوون) ژ پێخهمهت دابینكرنا هندهكا دى بۆ (ترومبێلێن مۆنیكا، تهلار و خزمهتكار و پاسهوان و حیمایه و ڤیلله و گهشتوگوزارى ل باژارێن جیهانێ، جلك و گولاڤ و ناڤدارترین و گرتانترین ماڕكه، ب دههان كهنالێن ئهسمانى و ئهردى). ئابوور ل سهر وێ بهلانسێ دهێته دانان یا د ناڤبهرا بهرههمى و بكارئینانێ (ئستیهلاك)، د ناڤبهرا هناردهكرن و هاوردهكرنێ دا، ئهو چو كهرهستهنه ههرێما كوردستانێ بهرههمدئینیت؟ و ئهو چو كهرهستهنه دمهزێخیت و بهركاردئینیت؟ ههروهسا ئهو چنه هاوردهدكهت ؟ و ئهو چنه هنارده دكهت؟ ئابوورێ كوردستانێ ئهو ئالاڤێن بهرههمێ نینن ژ بلى ئهردێ وێ یێ چاك بۆ چاندنى، ئهوه یا كو ڤهژاندنا ئابوورى ژ 2003 ـ 2012 ڤالا كری ژ خوهدیێن وێ، ئهڤه ڤهژاندنه ژى نه بتنێ بهرسڤدانا وێ ژ بلى 17% نهبوو ژ بۆدجهیا عیراقێ، پاشى شهڕێ داعش یێ 2014 هات داكو حوكمهتا كوردستانێ مووچهیان بشكێنیت و باجهیان دوباتى لێبكهت و مهزاختنا حكومى كێم بكهت، بهلێ ههر ئابوور ساخ نهبووڤه، دیسا كۆچبهرى ژ گوندان بۆ ههر سێ باژارن پهیدابوو، ئێدى ئهردێن كهسكاتى كێمبوون، كۆچك و تهلار ژى ل سهرێن چیا مشهبوون.كۆڤارا الصوت الاخر ههژمار (421) ل 30/1/2013 بهلاڤكربوو كو (ل ههرێما كوردستانێ (6667) شارهزا و (11662) رێڤهبهرێن گشتى ههنه و پتر ژ (600) وهزیرێن خانهنشین یان ب پهلیا وهزیر ههنه. ژ وان ژى نهزیهه ئهلدلێمێ ئهوا هاتیه لێبۆرین ب بریارهكا عهبدولكهریم قاسم پشتى چهند ههیڤان ب تنێ ژ بهر گومانێن گهندهلیێ، سهرجهمێ گشتى ژى یێ وان كهسێن مووچهیێن حكومى ل ههرێما كوردستانێ وهردگرن ملیۆن و (387) هزار (957) و ل شاهنشینا سعوودیێ ملیۆن و دوسهد كارمهند ب تنێ ههنه، ل لوبنان ژى (317) هزار كارمهند ههنه. بۆچى ئهڤ بێكاریا (مقنع) ههبیت؟ بۆچى ئهڤ سستییه د دهزگههێ حكومى دا ههیه؟ ههر مالهكا كوردى (50ـ100) دۆلاران ههیڤانه ددهته خودانێن موهلیدهیێنن تایبهت ل ههرێما كوردستانێ، سهرهراى هندێ كو حوكمهت سێ ملیار دۆلاران سالانه ل كهههربێ دمهزێخیت، یا ملكهچه ژى كو سۆتهمهنى بۆ ویستگههێن دروستكرنا كههرهبێ دابین بكهت ب بهایێ دو ملیار دۆلار سالانه. پسیار ئهوه ئهرى حوكمهت نكاریت دهستان ژ موهلیدێن تایبهت بهردهت؟ ئهرێ ژ بهر دهستههلاتا خوهدیێن موهلیدێن تایبهت یانژى ژبهر بێچاهریا نهخشهدانانێ یه؟ ههكه ههڤوهلاتیهكێ كورد، بۆ خوه شقهیهك كری، بكڕ دێ رسۆماتێن تۆمارا خانۆبهران دهت ب رێژهیا 3% ژ بهایێ خانووى، دو ملیۆن دینار وهكو كێمترین راده، بۆ خهباتهكهر و بهپرسان ژى كێمكرن ههیه، ئهوێ دفرۆشیت دێ باجا خانۆبهرى و یا دهخل دهت ل گهل لێبۆرینهك یان داشكاندنێن مهزن بۆ خهباتكهر و بهرپرسان. ههكه هات و وهلاتیهكى ترومبێلهك بۆ خوه كری یان بخوازیت سهنهویا ترومبێلێ نووبكهت، باجه و سزا و سرایێن درێژ یێن كواشێ بۆ پشكنینا ترومبێلان، دێ مالێ خوه و ماندیبوونا و دهمێن درێژ و نهخۆش بۆرینیت. خوه ل بهرامبهر ژى خوارنگهه و ماركێت و ئۆتێلین مهزن ژ باجهیان دلێبۆرایینه.
باجهیێن ههریما كوردستانێ نێزیكى 160 ملیار دینارانه د ئێك سال دا، واته تهمهتى دانا مووچهیێ ههیڤهكا ب تنێ بۆ كارمهندێن وهزارهتا پهروهردێ، بهلێ باجهیا كارگهههكا چێكرنا چیمهنتۆیێ بتنێ ملیۆن دینارن، ڤهرێژا مفایێن فرتنا ئاڤا ڤهخوارێ بۆ ههر خوارنهگهههكا مهزن ل ههولێرێ 60 ملیۆن دینارن، گۆژمێ رسۆماتان یێن پێدڤى خودانێ ههر دوكانهكا بچووك یا فرۆتنا ماستى دگههیته 11250 دینار، بهلێ ڤهكرنا ویسگههێن پهنزینێ و گازێ یان ماركێتێن بازرگانى یێن مهزن چو رسۆمات ل سهر نینن. پارێزگهها سلێمانیێ ل سالا 2010رۆژانه نیڤ ملیۆن لترێن پهنزینێ دمهزاختن، بهلێ ئهڤرۆ پترى دو ملیۆن لتران رۆژانه دسۆژیت، ههروهسا ژى ههمان تشت ل پارێزگههێن دیتر ژى، ل سهر حوكمهتێ ژى فهره 600 ملیۆن دۆلاران بدهت بۆ دابینكرنا پهنزینێ، بۆچى حوكمهت نكاریت هاوردهكرنا ترومبێلێن فهخم براوهستینیت ب تایبهت؟ ئهرێ ژبهر دهسههلاتا كۆمپانیین هاوردهكرنا ترومبێلان یان ژ بهر بێچارهیا نههخشهدانانێ؟ ههرێم مهواردێن خوه یێن خوارنێ هاورده دكهت ب رهگهكێ نیمچه كاملان ژ توركیا و ئیرانێ، بۆچى حوكمهتا ههرێمێ نهشێت پشتهڤانیا جۆتیارێ كورد بكهت؟ بۆچى نهشێت پشتهڤانیا پرۆژێن مریشكا یێن بچووك و مهزن بكهت؟ بۆچى پشتهڤانیا تهرش و كهوالى ناكهت؟ ژ بهر دهسههلاتا بازرگانان یان ژبهر بێچارهیا نهخشهدانانێ؟ هندهك سازیێن حكومى ههنه ئاڤاهیان بكرێ دكهن ب گۆژمێن كرییا سالانه، تهمهتى بهایێ وى ئاڤاهى بخوه بیت، بۆ نموونه فلان ئۆفیس یا د مالهكێ ڤه یان تهلارهكێ ـ وهكو پشكێن ناڤخوهیێن قوتابیێن زانكۆیان ـ ب كرێیهكا سالانه بیست ملیۆن دینار، بهایێ خانى ژى ل گهل یێ ئهردى دو سهد ملیۆن دیناره،، ئهڤجا ههكه ئهرد یێ حوكمهتێ بیت بێ بهرامبهرى، و د شیانا هندهك سازیێن حكومى دا بیت كو ئێكسهر دهست ب ئاڤاكرنا ئاڤاهى بكهن، باشه كرێ بۆ چیه؟
ب گۆر راپۆرتهكا سامان و مواردێن سروشتى ل حوكمهتا ههرێما كوردستانێ، (5370) ترێله یێن ڤهگوهاستنا پترۆلێ هاتنوچوونێ دكهن ل كوردستانێ و ب سهدان روودانان ل پاش خوه دهێلن و بهایێ نێزیكى (20) ملیۆن دۆلاران دمهزێخن ل بهرامبهر پترۆلێ و بهرههمێن وێ سالانه، بهلێ مهزاختنا دامهزراندنا تۆڕا بۆڕیێن پترۆلێ (60) ملیۆن دۆلارن.
و: ئهڤرۆ
