ئارام حاجی عەلی
برینەكا كویر و مێژوویەكا پڕ ژ سەروەرید دیرۆكا هەر نەتەوەیەكێ دا، هندەك وێستگە هەنە كو نابیت بتنێ وەك بیرەوەریەكا سالانە لێ بنێرین، بەلكو دڤێت وەك وانەیەكا مێژوویی بۆ نەوەیێن داهاتی بهێنە ڤەگێران. جینۆسایدكرنا ٨٠٠٠ بارزانیان ل سالا ١٩٨٣، ئێكە ژ وان تاوانێن هەژینەر یێن د سەدێ بیستێ دا دژی مرۆڤایەتیێ هاتینە ئەنجامدان. ئەڤرۆ كو ئەم سالڤەگەرا دەسپێكرنا ئێكەم روینشتنا دادگەها بالا یا تاوانان ل ئیراقێ ل دۆر ڤێ دۆسەیێ ب بیر دئینین، ئەم باس ل روودانەكێ دكەین كو تێدا بۆ ئێكەم جار ل رۆژهەلاتا ناڤین، دیكتاتۆر و جەلاد ل هەمبەر قوربانیێن خۆ ل سەر كورسیێ دادگەهێ روونشتن.
رەهەندێن ڤێ تاوانێ هەر ژ گوندێن بارزان بۆ بیابانێن عەرعەرتاوانا ئەنفالكرنا بارزانیان، كو ل ٣١ێ تەموزا ١٩٨٣ێ دەسپێكر، پلانەكا سیستماتیك بوو بۆ ژناڤبرنا رەگەزێ مرۆڤی ل دەڤەرەكا دیاركری. ڕژێما بەعس ب سەرپەرشتیا راستەوخۆ یا سەدام حسێنی، هەوا گرتنا گەنج و زەلامێن بارزانی ل ئۆردوگایێن قودس، قادسیە، حەریر و دیانا دەسپێكر. ٨٠٠٠ مرۆڤێن بێ گونەه، ژ زارۆكێن ١٠ سالی بگرە هەتا پیرەمێردێن ٩٠ سالی، هاتنە كۆمكرن و بەرەڤ بیابانێن باشوورێ ئیراقێ هاتنە رەوانەكرن. ئەڤە نە بتنێ كۆشتن بوو، بەلكو هەولەك بوو بۆ شكاندنا ئیرادەیا بزاڤا رزگاریخوازی یا كوردستانێ، چونكو بارزان سیمبۆلا بەرخۆدانێ بوو.
دەربارەی رۆژا دادپەروەریێ، روینشتنا ئێكێ و شكانا تەختێ ستەمێپشتی رۆخاندنا ڕژێما بەعس ل سالا ٢٠٠٣، دامەزراندنا دادگەها بالا یا تاوانان ل ئیراقێ وەرچەرخانەك بوو ژبۆ بدەستڤەئینانا مافێن قوربانیان. روینشتنا ئێكێ یا دادگەهێ ل دۆر كەیسا بارزانیان، تنێ پرۆسەیەكا یاسایی نەبوو، بەلكو رۆژا سەركەفتنا رۆندكێن دایكێن شەهیدان بوو ب سەر دەستهەلاتا دڕندانە یا بەعسیان دا. د وێ روینشتنێ دا، جیهانێ دیت كا چاوا تاوانبارێن وەك سەدام حسێن و عەلی حەسەن مەجید (عەلی كیمیاوی) و تارق عەزیز، ل هەنبەر بەلگە و شاهدحالێن زیندی یێن بارزانیان بێدەنگ مان.
د روینشتنا ئێكێ دا، دادگەهێ پێداگێری ل سەر هندێ كر كو ئەڤ تاوانە هەمی مەرجێن «جینۆسایدێ» تێدا هەنە. شاهدحالێن بارزانی، كو هندەك ژ وان ب موعجزە ژ گۆرێن ب كۆم رزگار ببوون، ب چاڤێن پڕ ژ رۆندكان و ب دەنگەكێ لەرزۆك بەلێ ب ئیرادە، چیرۆكێن مرن و ئەشكەنجەدانێ بۆ دادوەران گێرانەڤە. ئەو روینشتنە بوو بناغە كو جیهان ب فەرمی بناسینت كو ئەوا ب سەرێ بارزانیان هاتی «جینۆساید» بوو، نەك بتنێ تاوانەكا جەنگی.
گرنگیا قانوونی و نێڤدەولەتی یا دادگەهكرنێ دەستپێكرنا ڤێ دادگەهێ چەند پەیامێن گرنگ د ناخێ خۆ دا هەلگرتبوون:
1- سەلماندنا جینۆسایدێ: دادگەهێ ب بەلگێن حاشاهەلنەگر سەلماند كو ئارمانجا ڕژێمێ ژناڤبرنا نەتەوەیەكێ و عەشرەتەكێ بوو ب شێوەیەكێ تەمام.
2- بدەستڤەئینانا رەواییەتێ: ئەڤ دادگەهە بوو ئەگەر كو پەرلەمانێ ئیراقێ و پاشی هندەك وەلاتێن بیانی ئەڤ كارەساتە وەك جینۆساید بناسن.
3- ساخكرنا بیرەوەریا نەتەوەیی: دادگەهكرنێ رێ خۆشكر كو گۆرێن ب كۆم ل بیابانێن «نوگرە سەلمان» و «بوسیە» و «عەرعەر» بهێنە دیتن و رۆفاتێن پیرۆز بهێنە ڤەگوهاستن بۆ مەزارگەهێ نەمران ل بارزان.
ئەو ژنێن بووینە سیمبۆلا خۆراگریێنابینیت ئەم بەحسێ دادگەهكرنا تاوانبارێن ئەنفالێ بكەین و رۆلێ ژنێن بارزانی پشتگوه بێخین. پشتی روینشتنا ئێكێ، جیهانێ زانی كا چاوا دایك و هەڤژینێن بارزانی بۆ ماوەیێ ٢٠ سالان د ناڤ هەژاری و دەربەدەریێ دا بێ سەروشوونی زەلامێن خۆ قەبوول كر، بەلێ سەرێ خۆ بۆ رژێمێ نەچەماند. ئەڤ ژنە بوونە پالپشتێ سەرەكی یێ دۆسەیێ د دادگەهێ دا، ب خۆدانكرنا زارۆكێن خۆ د ناڤ جەرگێ ستەمێ دا، وان نەهێلا ئارمانجا بەعس كو ژناڤبرنا رەگەزێ بارزانیان بوو، بجهـ بهێت.
ل داویێ پەیاما سالڤەگەرا روینشتنا ئێكێ یا دادگەها تاوانان ل دۆر جینۆسایدكرنا بارزانیان، تنێ بیرهاتنەكا تال نینە، بەلكو سەلماندنا وێ راستیێ یە كو «زولم هەتا سەر نامینیت». ئەڤرۆ كو تاوانبار گەهشتینە سزایێ خۆ یێ دادپەروەرانە، ئەركێ مە یێ ئەخلاقی و نەتەوەیی ئەوە كو ئەم ڤێ دۆسەیێ ل سەر ئاستێ نێڤدەولەتی بەرفرەهتر بكەین.
پێدڤی چ جاران كارەساتێن وەسا دوبارە نەبن و دادگەهكرنا تاوانباران دەرسەك بوو بۆ هەمی دیكتاتۆرێن جیهانێ كو مێژوو رەحمێ ب بكۆژان ناكەت. سلاڤ بۆ گیانێ پاقژ یێ ٨٠٠٠ بارزانیێن ئەنفالكری و سلاڤ بۆ خۆراگریا كەسوكارێن وان كو ب رێكا قانوونێ و دادگەهێ، شكۆ و كەرامەتا مللەتێ خۆ پاراست.