بەختیار گابێركی
2 ــــ 2
واتە؛ هەر ئێك ژ ئەڤان تیۆران بۆچوونەكا جودا پێشكێش دكەت ل سەر چاوانیا فێربوونا زمانی ژ لایێ مرۆڤی ڤە، بەلێ ل پراكتیكرنا زمانی ل ئەڤی سەردەمی تێكەلیەكە ژ هەمی تیۆران. بۆ نموونە:
– ڕێزگرتن ل قۆناغێن گەشەكرنا سروشتی یێن مرۆڤی. (تیۆرا زكماكی).
– دەرفەتێن پێكڤەكاركرن و دانوستاندنێ دابین بكەت.( تیۆرا جڤاكی).
– مەشق و دوبارەكرن دهێتە بكارهینان .(تیۆرا ڕەفتاری).
– گرنگیدان ب فێربوونا نموونان. (تیۆرا پەیوەندیدار).
– بكارهینانا ستراتیجییەتێن بیرهینانێ. (تیۆرا پرۆسێسا زانیاریان).
– پێكڤەگرێدانا هزركرن و تێگەهشتنێ. (تیۆرا زانستی).
هەلبەت فێربوونا زمانی ئێكە ژ سەرسۆرهێنەرترین شیانێن مرۆڤی، د سەدەیا بووری دا تێگەهشتنا مرۆڤان بەرانبەری ئەڤێ دیاردەیا ئالۆز و حنێردار ب ڕەنگەكێ بەرچاڤ پێشڤەچوویە، هەر تیۆرەكا مە باسكری ڕۆناهی ئێخستە ل سەر لایانەكێ جوداهێ پرۆسێسا ئالۆزا زمانی. ل دۆماهیێ فێربوونا زمانی دەرئەنجامێ پێكڤەكاركرن، شیانێن زكماكی، ژینگەها جڤاكی، مەشق و دوبارەكرن، پراكتیكرنا نموونەیان و گەشەكرنا لایەنێ زانستیی…هتد. سەرچاوەیێ وەرگرتن و فێركرن و پەروەردەیا زمانینە.
هەروەسا سەرچاوەیێ ژ هەمییان گرنگتر هەمبێزا دایكێ یە كو ئەو ژینگەهە ئەوا ئەوان هەمی بۆچوونێ سەری مە باسكرین ب خۆڤەدگریت ب ڕێژەیێن جودا كو زمانێ دایكێ ڕۆلەكێ چارەنڤیس دگێریت؛ د پێگەهاندن و گەشەكرنا زارۆكی و ئاڤاكرنا كەسایەتییا ئەوی دا. زمانێ دایكێ ژینگەهەكا زەنگین یا پەیوەندیكرنێ و بنیاتەكێ بهێز یێ كارلێكێن جڤاكی و سۆزداری د ناڤبەرا زارۆكی و دایك و بابان و ژییانا گشتی دا دابین دكەت، ئانكو پەروەردە و فێركرن ب زمانێ دایكێ، بنیاتێ ئاڤاكرنا زمانی و دەروونەكێ دروستە ل دەڤ زارۆكی ژ بەر ئەڤان هۆكارێن خوارێ:
١- بلندبوونا ئاستێ باەریێ بخۆبوونێ: دەمێ زارۆك زمانێ دایكێ بكاردهینیت، شیانێن دەربڕینا هەست و هزركرنێ ب ڕەنگەكێ ئاسایی هەیە، هەست ب ناسیینەكا كویر دكەت. ئەڤە ژی هاریكارە بۆ بلندكرنا باوەری ب خۆبوونێ و هەستا ئەرێنی ل دەڤ زارۆكی دروست دبیت.
٢- گەشەكرنا شیانێن پەیوەندیكرنێ: فێربوونا زمانێ دایكێ هاریكارییا زارۆكی بۆ گەشەپێدانا شیانێن پەیوەندیكرنا دەڤكی و نەدەڤكی دكەت. هەروەسا باشتر دشێت دەربڕینێ ژ پێدڤی و ئارەزۆیێن خۆ بكەت و ل كەسێن دەوروبەرێن خۆ تێبگەهیت. ئەڤ چەندە ژی شیانێن زارۆكی بۆ پەیوەندیكرنا كاریگەر و دروستكرنا پەیوەندییێن دروست ل گەل كەسانێن دی ئاڤا دكەت.
٣- پەروەردە و فێركربوونا كەلتووری: فێربوونا زمانێ دایكێ بەشەكێ گرنگێ سەربەخۆیێ كەلتووری یە، زارۆك ئەزموونەكا پالپشتكەر یا تژی شانازی و ناسنامە وەردگریت، دەمێ زمانێ دایكێ بكاردهینیت و پەیوەندیێ ل گەل ئەندامێن هەمان كولتوورێ هەڤزمان دكەت هەست ب هەبوون و گرنگییا خۆ دكەت. هەروەسا زارۆك هەست ب پەیوەندیێن مێژوویی و كولتووری دكەت و پێشڤەچوونا هوشیارییا كولتووری و نەتەوەیی ل دەڤ دروست دبیت.
٤- پێشڤەبرنا هزركرن و فێربوونێ: زارۆك باشتر فێردبیت دەمێ بابەت و ناڤەرۆكا بۆ ئەوی دهێتە پێشكێشكرن ب زمانێ ئەوی یێ زكماكی بیت. هەروەسا تێگەهشتنەكا كویرتر شرۆڤەكرنەكا هویرتر ب دەستڤە دهێت، دەمێ زارۆك ب زمانێ دایكێ دخوینیت. ڤەكۆلینێن زانستی ئەڤ چەندە سەلماندیە كو ئەو زارۆكێن ب زمانێ دایكی دخوینن ڕێژەیا سەركەفتنا ئەوان پتر بوون ژ ئەوان زارۆكێن ب زمانێ دووێ دخوینن.
٥- بهێزكرنا پەیوەندییێن خێزانی: زمانێ دایكێ پەیوەندییێن دلێنی د ناڤبەرا زارۆكی و خێزانێ دا باشتر دكەت، دەمێ زمانێ دایكێ د مال دا دهێتە بكارهینان پەیوەندییێن خێزانێ و كارلێكێن ئەرێنی د ناڤبەرا ئەندامێن مالباتێ دا بلند دبن. ئەڤ چەندە ژی هاریكارە بۆ دروستكرنا پەیوەندییەكا دروست و ب هێز د ناڤ خێزانێ دا. بۆ نموونە: ل باكۆرێ كوردستانێ دایك و باب هەنە زمانێ توركی نزانن، د هەمان دەم دا زارۆیێن وان زمانێ كوردی نزانن، ئەڤ چەندە دبیتە ئەگەرێ تێكچوونا پەیوەندیێن خێزانێ.
٦- بلندكرنا ژیریا دلێنیێ: فێربوونا زمانێ دایكێ هۆكارەكێ باشێ گەشەكرنا زیرەك و سۆزداریا زارۆكییە و دشێت ل هەست و سۆزان تێبگەهیت و ب شێوەیەكێ دروست و گونجای دەرببریت. ئەڤ كارامەیا سۆزداریێ پەیوەندییێن خێزانێ و جڤاكی باش دكەت و هاریكارییا زارۆكی دكەت كو شیان هەبن سەرەدەریێ ل گەل فشار و چالێنجێن سۆزداریێ بكەت. هەروەكی ماندێلا دبێژیت: (ئەگەر تۆ ب زمانێ دووێ ل گەل كەسەكی بئاخڤی، ئەو دێ ب مێشكی تێگەهیت، بەلێ ئەگەر تو ب زمانێ دایكێ ل گەل بئاخڤی ئەو دێ ب دلی تێگەهیت)، واتە پتری هەر زمانەكی مرۆڤ دشێت ب زمانێ دایكێ دەربڕینەكا ڕاستەقینە ژ ناخ و كویراتییا دەروونێ خۆ بكە.
٧- پێشڤەچوونا تێكەلییێن جڤاكی: دەمێ زارۆك ب زمانێ دایكێ دئاخڤن، باشتر ل گەل جڤاكی تێكەل دبن، د كارلێككرنێ كولتووری دا هەڤپشكن، ئەڤ چەندە ژی پشكداریە د دروستكرنا پرێن لێكتێگەهشتن و هاریكارییێ دا. واتە؛ ب ئاوایەكێ گشتی زمانێ زكماكی باندۆرەكا ئەرێنی ل سەر بنیاتنانا دەروون و كەسایەتییا زارۆكی هەیە. پێدڤییە هەمی ئالییەك كاربكەن بۆ رۆخساندنا دەلیڤەیا فێربوونێ ب زمانێ دایكێ، تایبەت بۆئەوان زارۆكێن وەلاتێن ئەوان هاتیینە داگیركرن، چونكی كاریگەرییا نەرێنی یا پێبەشكرنا زمانێ دایكێ ل سەر قۆناغێن خواندنێ و ناسنامەیا كولتووری و پەیوەندی و كارلێكێن جڤاكی ب شێوەیەكێ بەرچاڤ دهێتە دیتن كو مە كوردان ئەو ئێش و ئازار یا كێشای و هەتا نهوو ژی ل هندەك پارچەیێن كوردستانێ ئەو سەپاندنا ناخكوژ یا بەردەوامە.