د. دلدار فرزندە زێباری

گرژیێن د ناڤبەرا سێگۆشەیا ئیران، ئەمەریكا و ئیسرائیلێ دا زێدە بووینە ژ پشتی هێرشێن حەماسێ بۆ سەر ئیسرائیلێ د 7ێ ئۆكتۆبەرا 2023ێ دا، كو تێدا میلیشیاتێن ب پشتەڤانیا ئیرانێ ل ئیراق، سووریا، لوبنان و یەمەنێ مەیدانا شەڕی بەرفەرهتر كریە. ئۆپەراسیۆنێن تۆڵەڤەكرنێ یێن ئیسرائیلێ دژی حزبوڵا و لایەنێن ئیرانی یێن پشتەڤان، دگەل لێدانێن ئەمەریكی بۆ سەر گرۆپێن لایەنگرێن تارانێ، نیشانا وێ چەندێ نە كو هەڤڕكی بەرەڤ ڕووبەڕووبوونەكا ڕاستەوخۆ دچیت. بەرنامێ ئەتۆمی یێ ئیرانێ ژی، كو نوكە یۆرانیۆمێ ب ڕێژەیەكا نێزیكی ئاستێ چەكێ ئەتۆمی دەوڵەمەند دكەت، گەفێن هەبوونی بۆ سەر ئیسرائیلێ و قانوونێن جیهانی یێن دژی بەلاڤبوونا چەكێ ئەتۆمی زێدەتر دكەت. ستراتیژیەتا تارانێ (تەوەرێ بەرگریێ)، كو برێكا وێ چەكداری ددەتە بریكارێن خۆ ژ حۆسیان بگرە هەتا میلیشیاتێن شیعە یێن ئیراقێ، هەرێما كوردستانێ دكەتە د بن گەفەكا ڕاستەوخۆ دا. مووشەكێن ئیرانێ باژێڕێ هەولێرێ و وەلاتێن جیران كرینە ئارمانج، كو بوویە ئەگەرێ شەهیدبوونا سڤیلان، ئەڤە ژی دژایەتیا وێ ڕژێمێ بۆ قەوارێ هەرێما كوردستانێ پشتڕاست دكەت. ل هەمبەر ڤێ چەندێ، ئەمەریكا یا كو پابەندە ب ئاساییشا ئیسرائیلێ و ڕووبەڕووبوونا تەشەنەكرنا ئیرانێ، د بن فشارەكێ دا كو تارانێ ب ئاوایەكێ ئێكجارەكی لاواز بكەت. ئەڤ نڤیسینە ل سەر دوو سیناریۆیێن سەرەكی بۆ دووماهی ئینان ب ڤێ شەڕی دكۆلیت: گوهۆڕینا ڕژێما ئیرانێ ب هێزێ یان ژی هەرەفاندنا جوگرافیا وەلاتێ ئیرانێ، دگەل هەڵسەنگاندنا ئەنجامێن وان ل سەر سەقامگیریا دەڤەرێ، ب تایبەت بۆ هەرێما كوردستانێ.
سیناریۆیێ ئێكێ: گوهۆڕینا ڕژێمێ ب وی ڕەنگێ ئەمەریكا و ئیسرائیل دخوازن
ئەڤ ڕێبازە هزر د لادانا ڕژێما ئایینی یا ئیرانێ دا دكەت و دانانا حكومەتەكا لایەنگرا ڕۆژئاوا، ب وەرگرتنا نموونەیا گوهۆڕینێن بلەز یێن ل ئیراق و لیبیا پشتی ٢٠٠٣ێ. ئەڤ چەندە پێدڤی ب هەڵوەشاندنا سوپایێ پاسداران، دەستبەردان ژ خەونێن ئەتۆمی، و ئاساییكردنا پەیوەندیان دگەل ئیسرائیلێ هەیە، كو ئەڤە هێلێن سۆرن بۆ واشنتۆن و تەل ئەبیبێ.
پشتەڤانێن ڤێ هزری پشتبەستنێ ب ناڤخۆیا ئیرانێ دكەن: خۆپێشاندانێن بەرفەره یێن پشتی مرنا (ژینا ئەمینی) ل سالا 2022ێ لاوازییا ڕژێمێ دیار كر، دگەل داڕمانێ ئابووری (هەلاوسان 40%، بێكاری د ناڤ گەنجان دا پترە ژ 30%؛ ڕاپۆرتا بانكا جیهانی 2024). ئیسرائیل و ئەمەریكا دشێن ب هێرشێن سەربازی یێن ڕاستەوخۆ، سزایان، و پشتەڤانیا گرۆپێن ئۆپۆزسیۆنێ وەك (ئەنجومەنێ نیشتمانی یێ بەرگریا ئیرانێ) ڤێ پرۆسێ بلەزتر بكەن.
لێ مەترسی گەلەك مەزنن: دەزگەهێ ئاساییشا ئیرانی (150 هزار ئەندامێن هێزا بەسیج) پێشتر سەرهلدان سەركوتكرینە، و ڕەنگە ڕژێمەكا نوو ببیتە ئەگەرێ پاشەگۆردەكی كو توندڕەو یان جیهادیان بهێز بكەت، وەك ئەوا ل ئیراقێ پشتی سەدامی چێبووی. سەبارەت هەرێما كوردستانێ، ملدانەدەنا تارانێ ڕەنگە بۆ دەمەكێ كورت سنوران ئارام بكەت، لێ دێ هەژمۆنا فارسی چەسپینیت و داخوازیێن كورد، بەلووچ و ئازەریان پشتگوڤە هاڤێژیت. ئەڤ سیناریۆیە دەستكەفتێن دەمكی دئینیت، لێ ئیرانێ ب ئێكگرتی دهێلیت كو دژی فیدرالیزما نەتەوەیی بیت. سیناریۆیێ دووێ: هەرفین ب شێوازێ سۆڤیێتی و پارچەبوونا هەرێمی
ئەڤ بژاردەیە چاڤ ل هەلوەشاندنا ئێكەتیا سۆڤیێتی دكەت ل سالا 1991ێ: داڕمانا ئابووری، جودابوونا نخبەیا دەستهەڵاتدار، و شۆڕشێن نەتەوەیی كو ئیرانێ دابەش دكەن بۆ كیانێن نەتەوەیی. ئیران (ئیمبراتۆریەتەكا دەستكردە) كو 85 ملیۆن كەسن: (فارس 61%، ئازەری 16%، كورد 10%، بەلووچ 2%، عەرەب 2%، و یێن دی). ئەڤ وەڵاتە بێی هەبوونی پەیوەندیەكا ئایدیۆلۆژی یا بێهێزە.
ئەگەرێن ڤێ چەندێ ژی ب لێدانێن ئاسمانی و سزایێن كو داهاتێ نەفتێ كێمكرینە (50% كێمبوویە ژ 2018ێ وەرە) دەستپێدكەن؛ هەروەسا هەڤڕكیێن د ناڤ سوپایێ پاسداران دا، و شكەستنا بریكارێن وێ (وەك پاشەكشێ حزبوڵا). ژ لایێ دیرۆكی ڤە، دابەشبوونا ئیمبراتۆریەتا قاجاری ل سالا 1925ێ و هەلوەشاندنا دەوڵەتا عوسمانی، دەوڵەتێن نوو بەرهەم ئینان. پشتی هەرفینێ:
* كوردستان: كوردستانی ئیران (ڕۆژهەڵات) دگەل حكومەتا هەرێما كوردستانێ ئێك دگرن، و ئێكەتیا نەتەوەییا كورد بجهـ دئینن.
* بەلۆچستان: سەربەخۆیا سیستان و بەلۆچستانێ، مینا بزاڤێن بەلۆچان ل پاكستانێ، دگەل هەبوونا دەرگەهەكێ دەریایی.
* ئازەربایجان: ئێكگرتنا پارێزگەهێن باكوورێ ڕۆژئاوا دگەل دەوڵەتا ئازەربایجانێ.
* عەرەب: خوزستان (یا دەوڵەمەند ب نەفتێ) یان دچیتە سەر ئیراقێ یان هەوڵا سەربەخۆییێ ددەت.
شیكاریا هەڤبەركری و ئەنجامێن هەرێمی
گوهۆڕینا ڕژێمێ پاراستنا سنورێن ئیرانێ دكەت، كو وێ دئێخیتە بەر گوهۆڕینێن بەردەوام یێن سنووران د بن دەستهەلاتەكا دی یا ستەمكار دا. لێ هەرفین گەفێ ب ئێكجاری ناهێلیت، و (ڕۆژهەڵاتەكا ناڤین یا نەتەوەیان) ئاڤا دكەت كو مافێ چارەنڤیسی تێدا سەروەر بیت. ژ لایێ ئابووری ڤە، پارچەبوون ژێدەرێن نوو ڤەدكەت: گازا بەلۆچستانێ بۆ توركیا، نەفتا كوردی بۆ هنارتنێ.

د. دلـدار فـرزندە زێباری *

پرۆسەیا خواندنێ ل هەرێما كوردستانێ خودان میراتەكێ كەڤنار یێ پەروەردەیی یە كو تێدا بابەتێن بهایی و ئەخلاقی ڕۆلەكێ سەرەكی هەبوو، وەك ئەخلاق، پەروەردا نشتیمانی، پەروەردا ئیسلامی، مێژوو، و خێزان. ڤان بابەتان، د درێژاهییا سالان دا، پشكداری د چاندنا بنەمایێن سەرەكی یێن هەڤوەلاتیبوونێ، بهێزكرنا هەستا بەرپرسیارەتییا جڤاكی و گەشەپێدانا ڕەفتارا ئەرێنی ل دەڤ نەوەیێن گەنج دا كر.
لێ د سالێن دوماهیێ دا، گوڕانكاریێن بەرچاڤ د پێكهاتەیا پرۆگرامێن خواندنێ دا ڕوویدان، كو گەلەك وانەیێن پەروەردەیی یێن سەرەكی هاتنە كێمكرن یان ژناڤبرن و ب زۆری بێی هەبوونا بەدیلێن سەردەمانە كو د كاریگەریێ دا هەڤسەنگ بن. سیاسەتێن نوی ب شێوەیەكێ سەرەكی گرنگی ب لایەنێن ئەكادیمی دا و لایەنێن بهایی، ئەخلاقی و جڤاكی پشتگوهـ هاڤێتن، ئەوێن كو بنەمایێ ئاڤاكرنا كەسایەتییەكا هەڤسەنگ یا قوتابی نە.
ئەڤ ڤەگوهاستنێ بوویە ئەگەرێ پاشڤەچوونا ژیواریا گیانێ جڤاكی و هەستا دەستپێشخەریێ، هەروەسا ژیبوونا نشتیمانی د ناڤ قوتابیان دا لاواز كر و ئەڤە ژی د ڕەفتارێن نەوەیێن نوو دا دیار بوویە.
ئەڤرۆ، بوویە پێدڤی كو دامەزراوەیێن پەروەردە و فێركرنێ ل هەرێمێ دیدەكا نوی هەلبژێرن كو ژنوی بها و گرنگیێ بدەتە پەروەردەیا گشتگیر، دا كو فێركرن تنێ د گەهاندنا پێزانین و زانینێن ئەكادیمی دا سنۆردار نەبیت، بەلكو ئاڤاكرنا كەسایەتیێ و چاندنا وان بهایان ژی ڤەبگریت كو هەڤبەستنا جڤاكی و بەردەوامییا گەشەپێدانێ بهێز دكەن.
ژبەر هندێ و ژ بەرپرسیارەتییا مە یا زانستی و جڤاكی وەك مامۆستایێن زانكۆیێ و پەروەردەكار، ئەز نەخشەڕێیەكا چاكسازیێ بۆ پێشئێخستنا پرۆگرامێن پەروەردەیی ل هەرێما كوردستانێ پێشنیار دكەم.
– زێدەكرنا بابەتێن نویكری د پرۆگرامێن خواندنێ دا ل دۆر پەروەردا ڕەوشتی و نیشتیمانی و گەشەپێدانا كەسایەتی، ب مفا وەرگرتن ژ باشترین ئەزموونێن جیهانی، ل گەل لبەرچاوگرتنا تایبەتمەندییا چاندی یا جڤاكێ كوردستانێ.
– دابینكرنا پرۆگرامێن ڕاهێنانێ یێن بەردەوام بۆ ستافێ وانەبێژیێ، كو بشێن شێوازێن پەروەردەیا ئەرێنی بكاربینن و شیانێن قوتابیان د پۆلێ دا و ژ دەرڤە بگەشینن.
– دیزاینكرنا چالاكیێن ناڤ پۆلێ و دەرڤەی پۆلێ كو تەركیزێ ل سەر ئاڤاكرنا شیانێن سەركردایەتیێ، كارێ كۆمێ، دەستپێشخەریێ و بهێزكرنا هەستا هەڤبەندیێ بكەن.
– كویركرنا ڕۆلێ دایك و بابان و جڤاكێ سڤیل دا كو ببنە هەڤپشكێن ڕاستەقینە د پرۆسەیا پەروەردەیێ دا، كو ئەڤە پشتەڤانییا سیستەمێ بهایان د ژینگەها قوتابخانێ دا زێدە دكەت.
– نویكرنا سیستەمێ هەلسەنگاندنێ ب شێوەیەكێ كو لایەنێن ڕەفتاری و بهایی و جڤاكی بخۆڤە بگریت، د گەل بدەستڤەئینانا ئەكادیمی، بۆ مسۆگەركرنا ئاڤاكرنا كەسایەتیەكا تەمام بۆ قوتابی.
پەروەردا هەمەلایەن خۆشیەكا هزری نینە، بەلكی وەبەرهێنانەكا ستراتیژییە كو ل سەر ئاسایشا جڤاكی و ئابووری یا جڤاكی دیار دبیت. لەوا پێداچوون و گەشەپێدانا پرۆگرامێن مە یێن پەروەردەیی ب شێوەیەكێ كو ڕەهەندێ بهایی ب خۆڤە بگریت، داخوازیەكا ب لەزە و پێدڤی ب هەولێن هەڤپشك ژ وەزارەتا پەروەردێ، زانكۆیان و دایك و بابان هەیە. چونكی ب پاراستنا نفشێ نوی ب بهایان و زانینێ، ئەم پاشەڕۆژەكا گەش بۆ كوردستانێ چێدكەین.
* راگرێ كولیژا تەكنیكی-ئاكرێ/ زانكویا ئاكرێ بو زانستێن كرداری

د. دلـدار فـەرزندە زێباری *

قۆناغا زارۆكینیا زوو گرنگیەكا زێدەتر ل سەر ئاستێ جیهانێ وەردگریت، ژبەركو ئەو بنەمایێ سەرەكی یێ ئاڤاكرنا مرۆڤەكێ باش و وەلاتیەكێ هشیارە. هەرێما كوردستانێ ژی، هەروەكی گەلەك جڤاكێن دی، د ڤی چارچووڤەی دا ڕوو ب ڕوویێ ئاریشەیێن ئاشكەرا دبیت، ئەڤ چەندە مە پالددەت كو ئەڤرۆ ژدل هزرێ د چاكسازیا سیستەمێ داینگەهـ و زارۆكستانان دا بكەین ب ڕێكا بجهئینانا پلانێن ب كریار یێن مەزن.
ڕەوشا داینگەهـ و زارۆكستانان ل هەرێمێ
ل گەل هندێ كو گەلەك دەستپێشخەری ژ لایێ لایەنێن تایبەتمەند ڤە د سالێن بۆری دا هاتینە ڕاگەهاندن، هێشتا پتریا داینگەهـ و زارۆكستانان دیتنەكا پەروەردەیی یا تەمام نینە كو خۆشیێ و ئاڤاكرنا هزر و هەستێن زارۆكی پێكڤە كوم بكەت. چالاكیێن گەلەك ژ ڤان دامەزراوەیان تنێ د كەیف و بوراندنا دەمێ زارۆكان دا دمینن ل دەمێ دەواما دەیبابێن وان، بێی هەبوونا پرۆگرامێن ڕێكخستی یێن كو شیانان بهێز بێخن و بهایێن بنەرەتی و شارەزاییێن جڤاكی بچینن. د هندەك حالەتان دا، لاوازیا پلاندانان و چاڤدێریێ دبیتە ئەگەر كو زارۆك ڕەفتارێن نەرێنی فێر ببن كو دبیت د پاشەرۆژێ دا د گەل وان بژین، و ئەڤ چەندە پێدڤی ب ڕاوەستیانەكا جددی هەیە بۆ دەستپێكرنا چاكسازیێن ڕیشەیی.

وانە و شارەزایی ژ ئەزموونێن نێڤدەولەتی
هندەك وەلاتێن پێشكەفتی وەكو فینلەندا، سوێد، كەنەدا و ژاپۆن، نموونەیێن سەركەفتی پێشكێش دكەن كو ژ هەژی ڕامان و بجهئینانێ نە. ئەزموونێن وان سەلماندیە كو هەبوونا پرۆگرامێن گشتگیر یێن كو تەكەزیێ ل سەر پێشئێخستنا شارەزاییێن هزرا ڕەخنەیی و داهێنانێ، و ڕێكخستنا هەستان و بهێزكرنا كارێ ب كۆم، د گەل چاندنا ڕەفتارێن ساخلەم و بهایان، باشترین ڕێكە بۆ ئاڤاكرنا كەسایەتیا زارۆكی. هەروەسا ئەڤ وەلاتە گرنگیەكا زۆر ددەنە ڕاهێنان و ئامادەكرنا ستافێن پەروەردەیی، و دابینكرنا ژینگەهێن فێركرنێ یێن ئارام و دەولەمەند ب ئامرازێن تەكنۆلۆژی و كەرەستەیێن فێركرنێ یێن كارلێككەر.

تەوەرێن سەرەكی د دیدا چاكسازییا پێشنیاركری دا
ل دویڤ ڤان داتایێن زانستی و ئەزموونێن پێشەنگ، دشێت چەندین گاڤێن ب كریار بۆ پێشئێخستنا سیستەمێ زارۆكییا زوی ل كوردستانێ بهێنە پێشنیاركرن:
– پێشئێخستنا ستانداردێن پەروەردەیی یێن ئێكگرتی كو لایەنێن هزری، جڤاكی و سۆزداری یێن زارۆكی ڤەبگرن.
– ڕێكخستنا پرۆگرامێن بەردەوام یێن شیان بلندكرنێ بۆ ستافێ پەروەردەیی، كو ڕەچاڤی نووترین پرۆگرامێن فێركرنێ بكەن و دگەل پێدڤیێن هەمی زارۆكان بگونجن، ب وان ڤە ژی یێن خودان پێدڤیێن تایبەت.
– ئاڤاكرنا پرێن هەڤكاریێ دگەل خێزانێ و چالاكرنا پرۆگرامێن بەردەوام یێن گەهاندن و ڕاهێنانێ بۆ پشتەڤانیكرنا دویڤچوونا دەیبابان بۆ ڕەوتا پێشكەفتنا زارۆكێن وان.
– بكارئینانا شێوازێن نوو یێن فێركرنێ كو پشتێ ب فێربوونا ب یاریێ و گەشەپێدانا هزرا داهێنەرانە و سۆزداری و گیانێ تیمێ ڤە ببەستن.
– دابینكرنا ژینگەهێن فێركرنێ و خوەشیێ یێن ئێمن د ناڤ دامەزراوان دا، كو پێدڤیێن زارۆكان د ژیێن جودا دا بجهـ بینن.
– چەسپاندنا ڕەوشتێن ساخلەمی و پاقژییا كەسۆكی ب ڕێكا پرۆگرامێن تایبەتمەند، ب هەڤپشكی دگەل شارەزایێن پسپۆر د بیاڤێ ساخلەمیێ دا.
بجهئینانا ڤێ پلانا چاكسازیێ، یا كو پشتبەستنێ ل سەر بەلگەیێن زانستی و شارەزاییێن نێڤدەولەتی دكەت، دێ شێت ئاسۆیێن نوو ل هەمبەر نەوەیێن بهێت یێن هیڤی لێكری ڤەكەت، ئەوێن دێ ئالایێ گەشەپێدانێ بۆ پاشەرۆژێ هەلگرن، و خودان بهایێن نشتیمانی و مرۆڤایەتی بن و خودان كەسایەتیەكا بهێز و شیای بن بۆ پشكداربوون د پێشڤەبرنا كوردستانێ دا.

* راگرێ كولیژا تەكنیكی-ئاكرێ/ زانكویا ئاكرێ بو زانستێن كرداری