د. دژوار سندی

د رێڕەوا گەلێن مەزن دا، دەمێن چارەنڤیسساز هەنە كو تێدا ئیرادە دژوارترین ئاستەنگان تاقی دكەت و گیانێ بەرخۆدانێ شیانێن خۆ یێن دەربازبوونا ژ ئەستەمان دسەلمینیت. گەلێ كوردستانێ ب خۆڕاگریا و پێداگریا خۆ یا بهێز، ب پیتێن رۆن؛ ئێك ژ جوانترین چیرۆكێن خۆڕاگریێ ل هەنبەر باهۆزان دنڤیسیت.
هێرشا تیرۆرستی یا داویێ ل سەر سازیا غازێ ل كێلگەها كۆرمۆرێ بوویە وێستگەهەكا نوو د رێڕەوا درێژا كوردستانێ دا دگەل ئاستەنگان. لێ د ڕاستیێ دا، ئەو بتنێ خەلەكەكا دی بوو د زنجیرەكا درێژا نەخۆشیان داكو ئەڤ گەلێ مەزن ڕوو ب رووی بوویە، ئەوێ ژ وانەیێن دژوار یێن دیرۆكێ فێربووی كو مان نە یا بهێزترینانە، بەلكو یا خۆدان ئیرادە و خەمخۆریا پترە.
د ناڤبەرا یاسا و سیاسەتێ دا.. ناسنامەیا كریارێ و ڕامانێن وێ ئارمانجگرتنا كێلگەها كۆرمۆرێ دكەڤیتە بن پێناسەیا تاوانێن ڕێكخستی ل دژی دامەزراوێن مەدەنی یێن ژیانی، ئەڤە كریارەكە كو هەول ددەت ئاسایشا وزێ وەك ستوینەكا گەشەپێدانێ تێكبدەت و ژ ڤێرێ، پێدڤی ب بهێزكرن و پێشئێخستنا پاراستنا نشتیمانی و لێگەڕیانا ل پشتەڤانیەكا نێڤدەولەتی و هەرێمی بۆ پاراستنا ڤان شیانێن ستراتیژی دیار دبیت.
بەلێ ژ ئالیێ سیاسی ڤە، هێرش هەولەكە بۆ ڕاوەستاندنا سەردەمێ‌ پێشكەفتنا هەرێمێ‌ د بیاڤێ وەبەرهێنانا ژێدەرێن خۆ یێن سروشتی دا، كو ئەڤە دبیتە ئەگەر كو كوردستانێ بكەتە جەمسەرەكێ ئابووری یێ كاریگەر. لێ ئەڤ هەولە ل هەنبەر پێداگریا ئیرادەیا كوردستانی بێهێز دمینن.
دیرۆك شاهدە.. خۆراگرتن ل هەنبەر نەخۆشیان دەستكەفت پەیدا دبن
ئەگەر لاپەرێن دیرۆكێ بەحسا گەلێ كوردستانێ كربا، دا گەلەك چیرۆكان ڤەگێڕیت كو قەبوول نەكری ببیتە قوربانیێ بارودۆخان و ل شوونا وێ وەسا دیتتی كو ببیتە خۆدانێ‌ چارەنڤیسێ خۆ. ژ ئێشانێن سەدەیێن بۆری، حەتا ئاستەنگێن نها یێن هەیین، كورد هەر د دلێ خۆ دا باوەریەكا نەزلزۆك هەلگرتیە: كو قەیران بەردەوام نابن، لێ گەلێن خۆدان ئیرادە هەر هەین دمینن.
گەلێ كوردستانێ د دیرۆكا خۆ یا درێژ دا ڕوو ب رووی گەلەك جۆرێن نەخۆشیان بوویە كو دشیا هەر گەلەكێ دی ژناڤ ببەت. ژ كەمپینەیێن قڕكرنا ڕێكخستی، حەتا سیاسەتێن پشتگوههاڤێتن و دوورئێخستنێ، ب دەربازبوونا د شەڕێن كاڤلكەر یێن كو دەڤەر داگرتین. لێ تشتێ مەزنێ جودا ئەوە كو هەر نەخۆشیەك ژ ڤان نەخۆشیان ئەڤ گەلە بتنێ پێداگرتر لێكر و بتنێ پتر دەستگرتی ب ناسنامە و كەرامەتا خۆ كر.
ئێشان بوویە قوتابخانەكا خۆڕاگریێ، و ژان بووینە سۆتەمەنیا دەستكەفتان. ئەڤا نها هەرێما كوردستانێ ب سەر بلندی ڕاوەستیای وەك وەحەیەكا ئارامیێ د دەوروبەرەكێ ئالۆز دا، و وەحەیەكا دیموكراسیێ د دەڤەرەكێ دا كو ژ ستەمكاریێ دنالیت و كنارێ‌ ئارامیێ د دەوروبەرەكێ توندوتیژی و وێرانیێ دا.
خۆڕاگری ل هەنبەر باهۆزان..
قارەمانیەكە نوو دبیت
دەما دامەزراوێن ژیانی ل هەرێما كوردستانێ هاتینە ئارمانجگرتن، ئارمانج بتنێ دامەزراوێن ئاسن و چیمەنتۆیێ نەبوون، بەلكو ئارمانجگرتن ئاراستەی ئیرادە و خۆراگریا گەلەكی ب تەمامی كربوو. لێ نەخشە د هژمارتنا وێ باوەریێ دا یا كو دلان هەلگرتی و وێ سۆربوونا كو گیانان ڤەشارتی، شكەست.
ڕۆژێن ل دویڤ هێرشێ دیمەنێن قارەمانیا بێدەنگ دیت كو د كرێكارێن دامەزراوان دا دیار بوون دەما شەڤ و ڕۆژ كار دكر بۆ ڤەگەراندنا خزمەتگوزاریان و د وەلاتیان دا دەما ب سەبر و تێگەهشتن بوون و د سەركردەیان دا دەما ب بەرپرسیاری و حیكمەت لڤین. ئەڤ دیمەنە باشترین بەلگێ وێ چەندێ بوون كو خۆراگریا كوردستانی بهێزترە ژ هەر هێرشەكێ، و مەزنترە ژ هەر تێكدانەكێ.
قەیرانێ جارەكا دی سەلماند كو گەلێ كوردستانێ هێشتا فێری ژیانا خۆشگوزەرانی و ڕەحەتیێ نەبوویە، بەلكو هێشتا وی گیانی د ناخێ خۆ دا هەلدگریت یێ كو فێری ڕوی ب رویبوونا زەحمەتیان بووی. گیانەك كو ببیرا مە دئینیت كو باپیرێن مە ڕوی ب روی زەحمەتیێن مەزنتر و ئاستەنگێن مەزنتر بوون، لێ ئەو ژێ بهێزتر و ڕەقتر دەركەفتن.
ژ دژواریا ئێشانێ.. وانەیێن نەهێنە ژبیركرن
نەخۆشیان ئەم فێركرین كو هێزا ڕاستەقینە د نەبوونا ئاستەنگان دا نینە، بەلكو د شیانا ڕوی برویبوونا وان دایە و قەیرانان ئەم فێركرین كو سەركەفتن ب نەكەفتنێ نینە، بەلكو ب ڕابوونا ل دویڤ هەر بەربوونەكێ یە. ئەڤ حیكمەتا كو گەلێ كوردستانێ ژ ئەزموونێن خۆ یێن دژوار فێربووی، ئەوە یا كو وی ئەڤرۆ دشێت هەر قەیرانەكێ بكەتە دەلیڤەیەك و هەر نەخۆشیەكێ بكەتە دەستكەفتەك.
ئارمانجگرتنا دامەزراوێن ژیانی، لسەر ژانێن دژوار نینە، ڕاستیەك ڤەگەراندە هزران كو ژ هندەك گیانان ڤەنی ببوو: كو نیعمەتا ئارامی و ئاسایشێ تشتەكێ مسۆگەر نینە، بەلكو بەرهەمێ هەولدانەكا مەزن و قوربانیێن مەزنە. هەروەسا بیرا مە ئینا كو ڕێكا ئاڤاكرن و گەشەپێدانێ ژ ئاستەنگان ڤالا نینە و كو ڕێڕەوا پێشكەفتنێ ل هیڤیا بارودۆخێن نموونەیی نامینیت.
هەرێم دێ ژ ڤێ قەیرانێ دەردكەڤیت، هەروەكی ژ یێن بەری خۆ دەركەفتی، بهێزتر و ئێكگرتیتر. چونكی حوكمەتێ وانەیێن نوو د ڕێڤەبرنا قەیرانان دا فێربوون و دامەزراوان ڕێكێن كارێ خۆ پێشئێخستن و وەلاتیان باوەریا خۆ ب شیانێن خۆ بۆ دەربازبوونا ژ زەحمەتیان زێدەتر لێهات.
ئیرادەیەكا چو ئاستەنگان نەنیاسیت
یا كو گەلێ كوردستانێ ژ یێن دی جودا دكەت ئەوە كو ئیرادە و خۆراگریا وی وەكی وان چیایانە یێن كو د ناڤ دا دژیت: بهێز و چەسپایی و ناهەژیت. دیرۆكێ دیتیە كا چاوا ڤی گەلەی ڕووبرووی بارودۆخان بوویە كو تێدا ئەستەم پەیڤا ئێكێ بوو، لێخۆراگریێ ئەستەم كرە مومكن.
د دژوارترین دەمێن دیرۆكێ دا، دەما گەمارۆ توند بوو، و هەڕەشە بهێز بوو، و ژێدەر كێم بوون، گەلێ كوردستانێ خۆ ڕادەستی بێهیڤیبوونێ نەكریە. بەلكو بەرێ خۆ ددا پێشیێ، دەست ب خەونا پاشەرۆژێ گرتی، باوەر ب وێ چەندێ كو سباهی دێ باشتر بیت. ئەڤ دیدا گەشبین، یا كو دگەل كارێ جدی یە، ئەوە یا كو كوردستان كریە نموونەیەك كو چاڤ لێ بهێتە كرن د پێداگری و بەردەوامیێ دا.
ڤیانا كوردستانی بتنێ ژ درووشمەكێ كو دهاتە بلندكرن بوویە شێوازەكێ ژیانێ كو دهێتەكرن. ئەم وێ د وی قوتابی دا دبینین یێ كو ڕووبرووی بارودۆخێن دژوار دبیت دا كو خواندنا خۆ ب دوماهی بینیت، و د وێ دایكێ دا یا كو شەڤێن خۆ ب بێ خەوی دكەت بۆ پەروەردەكرنا نفشەكێ نوو، و د وی كرێكاری دا یێ كو هەولا خۆ ددەت د ئاڤاكرنا وەلاتیدا، و د وی فەرمانبەری دا یێ كو ئەركێ خۆ ب دلسۆزی ئەنجام ددەت، و د وی سەركردەی دا یێ كو بەرژەوەندیا گەلێ خۆ ددانیتە سەر هەر تشتەكی.
بەر ب پێش.. ب گیانەكێ خۆراگر
ئەڤرۆ، دەما ئەم تووشی ئاستەنگێن نوو دبین، ئەم هەمان گیانی د دلێن خۆ دا هەلدگرین یێ كو باپیران هەلگرتی و هەمان سۆربوونا كو بابان ڕێبەری كرین و هەمان پێداگریا كو كوران د لڤینیت. ئەڤە گیانێ هەرهەیێ كوردستانێ یە، یێ كو ژ نفشەكێ بۆ نفشەكێ دی ڤەدگوهێزیت، وەك مۆمەكا گەش یا كو ناڤەمریت.
پەیاما مە بۆ جیهانێ یا ڕۆنە: دبیت دامەزراو بهێنە وێرانكرن و دبیت ئاڤاهی بهێنە هەڕفاندن و دبیت خزمەتگوزاری بهێنە بڕین، لێ خۆراگریا گەلێ كوردستانێ ناهێتە وێرانكرن و سۆربوونا وی ناهێتە هەڕفاندن و هیڤیا وی ناهێتە بڕین. ئەم گەلەكین ژ چیایان فێری خۆڕاگریێ بووین و ژ دیرۆكێ فێری بەرخودانێ و ژ باوەریێ فێری هێزێ.
ڕێكا بەرەڤ پاشەرۆژێ دبیت ب ئاستەنگان تژی بیت، لێ ئەڤە ڕێكەكە كو هەر دڤێت بهێتە بڕین. و ئەم تێدا دچین ب باوەریەكا پشتڕاستان و باوەریەكا باوەرمەندان و سۆربوونا وان یێن كو شیانێن خۆ دنیاسن. لەوا ڕێڕەوا كوردستانێ ناڕاوەستیت، و چ ئاستەنگ ڕێگریێ لێ ناگرن و چ ئاستەنگ وێ ناچەمینن.
ژ كووراتیا قەیرانێ.. وانەیێن مفادار
مێژوویێ ئەم فێركرینە كو قەیران، ب سەختییا خۆڤە؛ وانەیێن ب بها د ناڤ خۆ دا هەلدگرن. ژ قەیرانا ئارمانجكرنا دامەزراوەیێن وزێ، ئەم ڤان وانەیان وەردگرین:
ئێك. چەكێ هەرە ب هێز د ڕوی بڕویبوونا ئاستەنگان دا، ب ڕێیا ئێكگرتنا گەلی یە ل دۆر سەركردایەتییا خۆ و هەڤگرتنا هەولێن هەمی دامەزراوەیان، قەیران دبیتە دەلیڤەیەك بۆ نیشادانا هێزا هەڤگرتنا جڤاكی.
دو. وەبەرهێنان د ژێرخانا ئابووری دا خۆشگوزەرانی نینە، بەلكو پێدڤیەكا ستراتیژی یە. شیانا زڤڕاندنا خزمەتگوزارییان ب لەز پشتی قەیرانان، پشت ب بهێزییا ژێرخانان و باشییا پاراستنا وان ڤە گرێدایە.
سێ، پلان دانانا پێشوەخت بۆ ڕێڤەبرنا قەیرانان ئێدی هەلبژارتن نینە، بەلكو بوویە ئەركەكێ نشتیمانی. قەیرانێن پاشەرۆژێ پێدڤی ب بەرهەڤیەكا پێشوەخت و میكانیزمێن كاری یێن تۆكمە هەیە.
پەیڤا داویێ.. ئیرادەكا بێ داوی
ل داویێ، ڕاستییا هەرە گەش مای: كو ئیرادەیا گەلێ كوردستانێ بهێزترە ژ هەمی ئاستەنگان و مەزنترە ژ هەمی پیلانگێڕییان و دێ بهێزتر ژ هەمی نەخۆشییان مینیت. مێژوویێ شاهدی ل سەر خۆڕاگرییا ڤی گەلی دایە، و نها شاهدیێ ل سەر دەست پێڤە گرتنا وی ب خەونێن وی ڤە ددەت، و پاشەرۆژ دێ شاهدیێ ل سەر بجهئینانا هیڤیێن وی دەت.
هەردەم بەر ب پێشڤە.. كوردستان ئاڤا دبیت و پێش دكەڤیت؛ ژ ئیرادەیێ ئەفسانەیەكێ؛ ژ خۆڕاگریێ مێژوویەكێ، ژ ئاستەنگیێ پاشەرۆژەكا گەش كو هەژی ڕۆلێن ڤێ خاك و مللەتێ خۆراگر بیت؛ چێدكەت. گەلێ كوردستانێ بەر ب پێش ڤە دچیت، پاشڤەزڤڕینێ نانیاسیت و باوەریێ ب مەحالیێ‌ نائینیت، چونكی ئیرادەیا وی ژ هەمی تشتان بهێزترە.

د. دژوار سندی

د دیمەنەكێ هەلبژارتنێن نشتیمانی دا كو بێهنا دیرۆكێ و هیڤیا پاشەرۆژێ ب خۆڤە هەلگرتبوو، گەلێ كوردستانێ ب دەنگەكی بلند گۆتنا خۆ گۆت، و رێكا دیموكراسیەتێ ژ جارەكا دی هەلبژارت و ب پشتراستی ڤە راگەهاند كو ئالایێ زەر هێشتا ل سەر چیایێن بارزان و د دلێن مللەتی دا دهەژیت. هەلبژارتنێن پەرلەمانێ نوونەرێن ئیراقێ یێن دوماهیێ سەلماند كو پارتی دیموكراتی كوردستان تەنێ حزبەك سیاسی نینە، بەلكو رێكا خەبات و وەفاداری و شەرعیەتا جەماوەری یە كو د وژدانێ نەتەوا كوردستانێ دا موكوم بوویە.
ل یازدەهێ یا چریا دوویێ 2025ێ، ئەزموونا دیموكراسیەتێ ل كوردستانێ نووبۆڤە و خەلك ل ناڤەندێن هەلبژارتنێ ژ زاخۆ تا هەولێرێ و ژ دهۆكێ تا حەلەبجێ ژ مووسل تا خانەقینێ كۆمبوون، دا كو ئالایێن زەر بلند بكەن و راگەهینن كو باوەری ب دیموكراسیەتێ ژ باوەری ب وەلاتی ڤە جودا نابیت.
و ئەنجامان دوپاتكر كو پارتی دیموكراتی كوردستانێ ژ رێژەیا ملیۆن دەنگی دەربازبوویە، كو ئەڤە دەستكەفتەكێ دیرۆكی یە و رویرویێ كویراتیا باوەرییا مللەتی و بەربەلاڤیا بنكەیێ جەماوەری دكەت كو چ رۆژەكێ ژ حزبەكا خو ڤێل نەبوویە. ئەڤ ژمارە تەنێ ئەنجامەكێ هەلبژارتنێ نەبوو، بەلكو دەربڕینەك بوو ژ پەیمانەكا نوو د ناڤبەرا گەل و سەركردایەتییا وێ دا، د ناڤبەرا رابووردوویێ رۆناهی و پاشەرۆژا گەش دا.
پارتی دیموكراتی كوردستانێ نە ب درووشمان، بەلكو ب كار و دیرۆك و وەفاداری ژ هەڤركێن خۆ دەربازبوویە. ئەو پارتەیا كو شكەستن نەدیتیە و د بەرانبەر باهۆزێن سیاسی و ئابووری یێن ناڤخۆیی و هەرێمی و نیڤدەولەتی دا یا خۆڕاگر بوویە و پاراستنا ئەركێن خۆ یێن نشتیمانی كریە. ئەڤ سەركەفتنا مەزن هات وەك تاجەك بۆ رێرەوەكا درێژ یا قوربانیدان و باوەری ب مافێ چارەنڤێسی و ژ پابەندبوونەكا نەگوهۆر ب خزمەتكرنا مرۆڤێ كورد ل هەر جهەكێ ژ ئاخا كوردستانێ.
پارتی ژ ملیۆن دەنگی دەربازبوو ژبەر كو خەلكی دیت كو ئەڤە دەنگێ وێ یێ راستەقینە و نوونەرێ وێ یێ ئەمینە و ژبەر كو زەر رەنگەكێ هەلبژارتنێ یێ دەمكی وڕێڤنگا نەبوو، بەلكو رەمزەك بوو بۆ سەقامگیریێ، بۆ راستگوییێ، و بۆ ئێكگرتنا كوردستانی كو ژ سنوورێن جوگرافی و حزبی دەرباز دبیت. سندوقێن دەنگدانێ سەلماند كو پارتی دیموكراتی كوردستانێ هێشتا ستوونێ سەرەكی یێ پرۆژەیێ نشتیمانی یێ كوردی یە، و كو دیموكراسیەت ل كوردستانێ هێشتا ب رێیا ئالایێن وێ یێن كو چ رۆژەكێ نەڤەمری نە، د بنفەری دایە.
ئەڤرۆ، دەمێ ئالایێن زەر ل ئەسمانێ كوردستانێ دهەژن، ئەڤە تەنێ سەركەفتنا حزبەكێ راناگەهینیت، بەلكو سەركەفتنا ئیرادەیا گەلەكێ ب تەمامی رادگەهینیت.
پارتی دیموكراتی كوردستانێ ژ ملیۆن دەنگی دەربازبوو ژبەر كو ژ سنۆرێن دەڤەر و پێكاهییان دەربازبوو، دا كو نوێنەراتییا كوردستانێ ب هەمی پێكاهیێن وێ ڤە بكەت، ژ دهۆكێ تا سلێمانیێ، و ژ گوندان تا زانكۆیان و ژ پێشمەرگەیێن قارەمان تا گەنجێن خوەزیخواز ب وەلاتی گەش.
ئەڤە سەركەفتنا دیموكراسیەتێ یە و سەركەفتنا وەفاداریێ یە، و سەركەفتنا كوردستانێ یە كو پەیمانا خۆ دگەل ئالایێ خۆ یێ زەر نوو دكەت یێ كو چ رۆژەكێ نەهاتیە خار، ژبەر كو ئەو ئالایێ وەلاتی رێزێ، و دیرۆكێ یە.
زەر بۆ خو سەرناكەڤیت… بەلكو بۆ هەمی كوردستانێ سەردكەڤیت.

* ئەكادیمی و تایبەتمەندێ یاسایی

د. دژوار سندی

سەرەڕای دەربازبوونا پتر ژ دو دەهكان ل سەر گوهۆڕینا سیاسی ل ئیراقێ و پەسەندكرنا سیستەمێ دیموكراسیێ فیدرالی، هێشتا كەتوارێ سیاسی ژ قەیرانێن بنیاتی یێن دژوار دنالیت. روێشالێن ڤان قەیرانان د ناڤەرۆكا وان دا سەر نەبوونا گوهۆڕینێ د هۆشیاریا سیاسی دا كو دگەل گوهۆڕینان د سیستەمێ دەستووری دا بگونجیت. چونكی ئەقلێ سیاسی یێ كەڤن، یێ كو ل ژێر دەهان سالان ژ دەستهەلاتداری و دابەشبوونێ دا چێبوو، هێشتا دەستهەلاتێ بڕێڤەدبەت و رێگریێ ل ئاڤاكرنا دامودەزگەهێن دیموكراسی یێن جێگیر دكەت.
ئارمانجا ڤێ گۆتارێ ئاشكەراكرنا رۆخسارێن قەیرانا عەقلێ سیاسی یێ ئیراقێ یە ژ دیدگەهەكا كوردی و دیاركرنا وێ ئێكێ یە كو سەركەفتنا فیدرالیەتێ و دیموكراسیێ ل ئیراقێ گرێدایی نووكرنا ژیرییا سیاسی یە د ناڤبەرا هەردو دەستهەلاتداران و جڤاكێ دا، وەك بنەمایێ كو شەرعیەتا سیستەمێ و كارامەییا دامودەزگەهێن وێ ل سەر دهێتە ئاڤاكرن.
پێشەكی:
گوهۆڕینا سیاسی یا كو ئیراقێ پشتی سالا 2003ێ بخۆڤە گرت، نە بتنێ ڤەگوهاستنەك بوو ژ سیستەمەكێ گشتی بەر ب سیستەمەكێ دیموكراسی، بەلكو دەرفەتەكا مێژوویی بوو ژ بۆ ژنووڤە پێناسەكرنا دەولەت و دەستهەلات و وەلاتیبوونێ. لێ ئەڤ دەرفەتە نەبوویە ئەگەرێ ئاڤاكرنا دەولەتەكا دامودەزگەهیێ یا راستەقینە، ژبەركو ئەقلێ كو گوهۆڕین بڕێڤەبر، هێشتا هەمان میراتێ ناڤەندپەرستیێ و سەرپەرشتیێ و دلگەرمییا كەسی دگەل خۆڤە هەلگرتبوو.
سیستەم ژنووڤە هاتە دروستكرن و دەستوور هاتە نڤیسین، و دەستهەلات د ناڤبەرا ناڤەند و هەرێمان دا هاتنە دابەشكرن، لێ ژیرییا سیاسی یا كو قۆناغێ كۆنترۆل دكر، د زیندانا رابووری دا مایە. فیدرالیەت، یا كو دڤیابا ببایە رێیەك ژ بۆ بجهكرنا پشكداریێ و وەلاتیبوونێ، د گەلەك جاران دا بوو چارچووڤەیەك ژ بۆ ئالۆزیێن سیاسی، ژبەر نەبوونا كولتوورێ حوكمرانییا فیدرالی د هۆشیارییا گشتی دا.
ژ ڤێرێ، پێدڤیەكا زۆر یا بەڕچاڤ هەیە ئەڤرۆ ژ بۆ چاككرنا ئەقلی پێش چاككرنا سیستەمی، چونكی ئاڤاهیێ دەستووری بێی هوشیاریەكا سیاسی یا نوی دێ مینیتە چارچۆڤەكێ بێ گیان و سیستەمەك د ناڤەرۆكا خۆ دا دێ دوبارە بیت هەرچەندە د شێوەیێ خۆ دا بهێتە گوهۆڕین.
ئێک: قەیرانا ئەقلێ سیاسی د ئەزموونا ئیراقێ دا:
ئەقلێ سیاسی یێ ئیراقێ هێشتا ژ میراتێ دەولەتا رەیعی و دەستهەلاتا بابسالاریێ كارتێكرنا وێ لسەر هەیە. چونكی دەستهەلاتدار، هەر چەندە كراسێ دیموكراسیێ بپۆشن، هێشتا سیاسەتێ ل گۆڕا مەنتیقێ سەركەفتنێ و بەرژەوەندیێن تەنگ بكارئینن. ڤی ئەقلی هزرا دەولەتێ وەك دامودەزگەكا گشتی وەرنەگرتیە، بەلكو هێشتا ژ دیدگەها پێكهاتەی یان حزبی یان سەركردەیی نێزیكی وێ بوویە.
ڤی جۆرێ بیركرنێ بوویە ئەگەرێ لاوازبوونا باوەریێ د ناڤبەرا وەلاتی و دەولەتێ دا و دیاردەیێن سیاسی یێن ناجێگیر وەك پشكپرسی، و دلگەرمیا حزبی و ئالۆزیا دەستهەلاتان لێكەفتینە و ب ئەنجام سیستەمێ سیاسی گوهۆڕی بۆ گۆڕەپانەكا دابەشكرنا دەستهەلاتێ لش وونا كو ببیتە چارچووڤەیەك ژ بۆ تەمامكارییا نیشتیمانی.
ناڤەرۆكا قەیرانێ نە د دەستنڤیسێن دەستووری دا یە، بەلكو د وەرگێڕانا وان و بجهئینانا وان ب ئەقلیەتەكا باوەری ب وەلاتیبوونێ و ب پشكداریەكا راستەقینە نەكەت. چونكی دامودەزگەهێن دەستووری نكارن كارێن خۆ ئەنجام بدەن، هەتا كو كاركەرێ سیاسی ژ میراتێ رابووری و كولتوورێ سەركردەیی قورتال نەبیت.
دو: سنوورێن گوهۆڕینا بنیاتی بێی گوهۆڕینەكا شێوازێ هزركرنێ:
ئەزموونا ئیراقێ نیشا دا كو گوهۆڕینا بنیاتی، هەر چەندە فراوان بیت، هێشتا كێماسییا وێ هەیە ئەگەر ل گەل گوهۆڕینەك د شێوازێ بیركرنا سیاسی دا نەچیت. چونكی پەسەندكرنا فیدرالیەتێ و رێكخستنا هەلبژارتنان و هەبوونا دەستوورەكێ پێشكەفتی رێگری ل بەردەوامبوونا ناڤەندگەرایی ل بڕیارێ و نەژی دەستهەلاتداریا حزبان ل سەر ئالیێن دەولەتێ نەكر.
دامودەزگەهێن سیاسی یێن نوی ب كارامەیی كار ناكەن ل ژێر ئەقلەكێ كەڤن دا؛ چونكی دیموكراسی بتنێ ل سەر دەق و یاسایان ئاڤا نابیت، بەلكو ل سەر كولتوورێ رێزگرتنا یاسای و باوەری ب دامودەزگەهان ئاڤا دبیت. و سالێن چوون دیار كر كو نەبوونا ڤێ هوشیاریێ بوویە ئەگەرێ وێ ئێكێ كو سیستەمێ سیاسی یێ ئیراقێ د حالەتەكا دژبەریێ دا بژیت د ناڤبەرا شێوە و ناڤەرۆكێ دا، د ناڤبەرا دەقێن كو بەحسا پشكداریێ دكەن و رەفتارێن كو ژنووڤە دوبارەكرنا ژ دەستدان و دەستهەلاتداریێ دكەن.
سیی: نووكرنا هوشیاریا سیاسی وەك دەستپێكەك ژ بۆ چاككرنێ:
چ پرۆژەیەكێ چاككرنێ ل ئیراقێ نەشێت سەربكەڤیت، ئەگەر دەستپێكرنا وێ ژ نووكرنا هۆشیاریا سیاسی نەبیت، یانی ژنووڤە ئاڤاكرنا سیستەمێ بهایان یێ كو پەیوەندیێ د ناڤبەرا وەلاتی و دەولەتێ دا بڕێڤەدبەت و ئەڤ هوشیارییا خواستی لسەر سێ ئەركان یێن سەرەكی ئاڤا دبیت:
1. ژ نووڤە پێناسەكرنا دەستهەلاتێ وەك خزمەتەكا گشتی نە ئامرازەكێ دەستهەلاتداریێ یان ئیمتیازێ.
2. بجهكرنا تێگەها پشكداریا فیدرالی ل سەر بنەمایێ هەڤسەنگیێ و رێزگرتنا دو لایەنە د ناڤبەرا ناڤەند و هەرێمان دا، نە ل سەر بنەمایێ داگیرانا یان دویڤەلانكیێ‌.
3. پشتگیریكرنا كولتوورێ وەلاتیبوونێ ب وێ راددەیێ كو سنۆرێن گرێدانێن نەژادی یان مەزهەبی دەرباز بكەت.
ب نێرینەكا كوردی، نووكرنا هوشیاریا سیاسی پێدڤیەكا ستراتیژی یە ژ بۆ مسۆگەرییا جێگیرییا ئەزموونا فیدرالی، چونكی نەشێت پاراستنا دەستكەفتێن دەستووری یێن هەرێما كوردستانێ بهێتەكرن، بتنێ د ژێر سیستەمەكێ فیدرالی دا كو باوەری ب جۆراوجۆریێ بهینیت و رێزێ ل فرەرەنگیێ بگریت. چونكی دیموكراسی ریشالێن خۆ بجه ناكەت، ژبلی وێ دەمێ كو ژ پراكتیكەكا شێوەیی بۆ بڕیارەكا فكری د هۆشیاریا دەولەت و جڤاكێ دا بگوهۆڕیت. دوماهی
رێڕەوا سیاسی یا ئیراقێ دیار دكەت كو گوهۆڕینا سیستەمی ب تنێ تێرا ناكەت ژ بۆ بەرهەمئینانا چاككرنەكا راستەقینە، ئەگەر دگەل نووكرنەك د ئەقلێ كو بڕێڤەدبەت نەچیت. چونكی قەیرانێن دوبارەكری یێن كو ئیراقێ پشتی 2003 بخۆڤە گرتن، ئەنجامەكێ راستەوخۆنە ژ بۆ مانا ژیرییا كەڤن یا كو د دەستهەلاتێ دا ئارمانجێ دبینیت نە ژ بۆ ئامرازێ، و د دەولەتێ دا دەستكەفتێ دبینیت نە ژ بۆ بەرپرسیاریێ.
مەزنترین ئاستەنگ ل هەنبەر ئیراقێ ئەڤرۆ نە نڤیسینا دەستوورەكێ نوی یان گوهۆڕینا شێوەیێ سیستەمی یە، بەلكو ئاڤاكرنا ئەقلەكێ سیاسی یێ نوی یە كو باوەری ب وەلاتیبوونێ بهینیت و بهایێن حوكمرانییا باش تێبگەهیت و ژ پشكداریێ و جۆراوجۆریێ بنەمایەكێ ئێكگرتنێ چێبكەت نە ئەگەرەكێ دابەشبوونێ.
وێ دەمێ كو ئەقلێ سیاسی ژ بەندێن خۆ یێن مێژوویی ئازاد دبیت، دێ سیستەمێ دیموكراسی شیابیت ژینگەها خۆ یا سروشتی د هوشیاریا گشتی یا ئیراقێ دا ببینیت و دێ فیدرالیەت ژ چارچووڤەكێ سیاسی بۆ كولتوورەكا حوكمرانییا فیدرالی گوهۆڕیت كو جێگیریێ بهێز دكەت و بنەمایەكێ ژ بۆ پاشەرۆژەكا دادپەروەرتر و هەڤسەنگتر د ناڤبەرا هەمی پێكهاتێن ئیراقێ دا دادمەزرینیت.
* ئەكادیمی و پسپۆڕێ یاسایێ

د. دژوار سندی *

ب گشتی، بابەتێ فیدرالیەتێ و نوونەراتیا سیاسی یا هەرێما كوردستانێ د چارچووڤێ دەستوورێ ئیراقێ دا، ئێك ژ كێشەیێن بنەجه و دژوارە كو ب هەر هەلبژارتنەكێ رۆناهیێ دئێخیتە سەر، ژبەركو كێشەیا پەیوەندیا د ناڤبەرا ناڤەند و هەرێمێ دا وەك ئاریشەكا دەستووری و سیاسی یا بەردەوام دهێتە دیتن. ژ دەما پەسەندكرنا دەستوورێ ئیراقێ یێ سالا 2005ێ و وەرە، كو سەردەمەكێ نوو یێ جڤاكی بوو پشتی قۆناغا گۆهۆرینێ، هەردەم ڤالاهییەكا دیار د ناڤبەرا دەقێن دەستووری یێن ئاشكەرا كو پەیوەندیا ناڤەندێ و هەرێمێ رێكدئێخن و جێبەجێكرنا پراكتیكی دا هەبوویە، كو گەلەك ئاریشەیان د ناڤخۆ دا دگریت و رەنگڤەدانا ئاریشا بێباوەریێ و ناكۆكییا د ناڤبەرا بۆچوونان دا دایە.
ئەزموونا سیاسی یا كو ژ سالا 2005ێ و حەتا نها بەردەوامە، دیار دكەت كو پرەنسیپێ فیدرالیەتێ، وەك تێگەهەكێ دەستووری كو ئارمانجا وێ دابەشكرنا دەستهەلاتان و زامنكرنا پشكدارییا دادپەروەرانە د ناڤبەرا پێكهاتەیێن ئیراقێ دایە، ب تەمامی نەبوویە كەتوارەكێ دیار كو شیان هەبن سەقامگیریێ بجه بینیت. ژبەركو شرۆڤەكرنا هەلبژارتی و بەرژەوەندیخوازانە یا دەقێن دەستووری ژ لایێ لایەنێن چالاك یێن ناڤەندێ ڤە، بتایبەتی دەربارەی ماددەیێن تایبەت ب دەستهەڵاتێن هەڤپشك و مافێن هەرێمان د رێڤەبرنا سامانێن خۆ دا، ئەنجام دایە كو ماددەیێن دەستووری دهێنە جێبەجێكرن پشتی كو بەرژەوەندیێن ناڤەندێ دابین دكەن، و ئهم مادده دهێنه پشتگۆه هاڤێتن یان شرۆڤەكرن ب رەنگەكێ كو كاریگەریا وان كێم بكەت دەما كو بەرژەوەندیا هەرێمێ دابین دكەن. ئەڤ واقیعە زامنیێن دەستووری یێن پراكتیكی بۆ فیدرالیەتێ لاواز دكەت، و دگۆهۆریت بۆ چارچووڤەكێ شێوەیی زێدەتر ژ وەكو میكانیزمەكێ كاریگەر بۆ دابەشكرنا دەستهەڵاتێ و رێڤەبرنا فرەرەنگیێ.
د ڤی چارچووڤی دا، نوونەراتیا كوردی ل پەرلەمانێ فیدرالی ناهێتە پێڤان بتنێ ب ژمارا كورسیان، بەلكو ب راددەیا چالاكیا و شیانا وێ یا راستەقینە كو كاریگەریێ ل سەر بڕیاردانا نیشتمانی و دانانا سیاسەتێن گشتی و بوجەیان بكەت. لێ یا ژبلی وێ، ژینگەها سیاسی یا نها، كو حساباتێن قەوارەیێن سیاسی یێن مەزن و هەڤپەیمانیێن ل سەر بنەمایێ پشكداریا تائیفی و نەژادی زالن، گەلەك جاران دەنگێ هەرێمێ ل بڕیارێن سەروەری یێن پەیوەندیدار ب بودجە، پەتڕۆل و دەستهەڵاتێن دەستووری لاواز دكەت. هەر وەسا، بەلاڤبوون و تێكچوونا رۆلێ سیاسی یێ نوونەرێن كورد ژی، و گهشتنا وان د ناڤبەرا ململانێ و ناكۆكیێن حزبی یێن تەنگ دا، هاریكارە د لاوازكرنا كاریگەریا گۆتارا كوردی ب گشتی و كێمكرنا شیانا وێ بۆ پێكئینانا گۆتارەكا كاریگەر.
چارەسەركرنا ڤی كێماسییا بنەرەتی و كاربكەری پێدڤی ب چاكسازییەكا ریشەیی هەیە كو ل سەر چەند ستوونان دهێتە ئاڤاكرن، گرنگترینا وان: هەلبژارتنا نوونەرێن كورد لپەی پێڤەرێ هەبوونا شیانان، و زانینا رێسا و بناغەیێن دەستووری ب كویری. هەر وەسا، پێدڤی یە رۆلێ پەرلەمانتارێ كورد ژ گهاندن و دانوستاندنا ل سەر خواستەكا مافان و گفتۆگوویا ل سەر پۆستان بۆ چێكرنا بریار و سیاسەتێن نیشتمانی و پارێزەرەكێ ستراتیژی بۆ مافێن هەرێمی. ژبلی ڤێ چەندێ، پێكئینانا میكانیزمێن چاڤدێری و یاسایی یێن ئاشكەرا د پەرلەمانێ فیدرالی دا بۆ لێپرسینا حوكمەتا فیدرال د حالەتێن پێشێلكرنا تكێستێن دەستووری دا و پەیداكرن و دانا دەرفەتەكا راستەقینە بۆ هەرێمێ كو سامانێن سروشتی و دارایی یێن خۆ ل گۆر چارچووڤێ دەستووری رێڤە ببەت، بێی كو ئەڤ داخوازیێن رەوا بهێنە هەژمارتن بۆ تومەتێن جودابوونێ.
د دوماهیێ دا، هەلبژارتنێن داهاتی تاقیكرنەكا راستەقینە بۆ راددەیا پابەندبوونا دەولەتا ئیراقێ ب بنەرەتێ سیستەمێ فیدرالی نیشا ددەن كو وەك دەستوورەك پەسەند كریە و تاقیكرنەكە بۆ راددەیا شیانا سیستەمێ سیاسی كو دژایەتییا ناڤەندگەریا ڤەشارتی ب شێوەیەكێ دیموكراسی دژوارتر بكەت، بەر ب هەڤپشیكیەكا راستەقینە كو ئێكەتیا دەولەتێ ب رەنگڤەدانا فرەرەنگییا وێ بهێز دكەت و مافێن هەمی پێكهاتەیێن وێ زامن دكەت. چونكو فیدرالیەتا سەركەفتی نە وەكو هەڕەشەیەكە ل سەر ئێكەتیا نیشتمانی، بەلكو یا گرنگترینە بۆ سەقامگیریا ئیراقێ وەك دەوڵەتەكا دیموكراسی و فرەپێكهاتە.

* ڕێڤەبەرێ سەنتەرێ ڕاوێژ و ڤەكۆلینان

د. دژوار سندی *

شۆڕشا یازدەی ئیلۆنێ 1961، یا ژ لایێ سەرۆكێ نەمر مەلا مستەفا بارزانی ڤە هاتیە برێڤەبرن، قۆناغەكا گرنگە د رێیڤا خەباتا گەلێ كورد و دیرۆكا ئیراقا هەڤچەرخ دا. ئەڤ شۆڕشە نە بتنێ روی ب رویبوونەكا چەكداری بوو ل گەل رژێما ناڤەندی، بەلكی پرۆژەیەكێ رزگاركەرێ تەمام بوو كو ل سەر بنەمایێن هزری و سیاسی یێن رۆهن راوەستیا بوو و حەز دكر پەیوەندیا د ناڤبەرا ناڤەند و پەراڤا ل ئیراقێ دا ژ نووڤە دیار بكەت. و شۆڕش د گوهۆڕینا كێشا كوردی ژ كێشەكا داخوازكاری بۆ پرۆژەیەكێ سیاسی یێ تەمام دا سەركەفت، رێ ل بەر ئاڤاكرنا هەرێما كوردستانێ ڤەكر د سالێن نەهێیان یێن سەدێ رابووری دا.
پاشخانێ دیرۆكی و بارودۆخێن بابەتی:
شۆڕشا ئیلۆنێ ژ ناخا ئێش و ئازارێن دیرۆكی یێن كۆمكری هاتە دەر، و ئەو ئاستێ بلندێ رەدكرنا كوردی بوو ژبۆ سیاسەتێن پەراوێزئێخستن و قەدەغەكرنێ یێن رژێمێن ئیراقی یێن ل دووڤ ئێك هاتیین. پشتی دابەشكرنا كوردستانێ ل گۆرەی رێكەفتنامەیا سایكس-پیكۆت ل سالا 1916، و هاتنا رژێمێن كو مافێن نەتەوەیی یێن سەرەكی یێن گەلێ كورد ئینكاركرن، شۆڕشا 14 تەمموزێ 1958 هیڤی ب گەهاندنا شریكاتییەكا راستەقینە ل دلیان دا چاند. بەلێ رژێما نوو ب زووی رێیڤێن خۆ یێن تاكڕەوی دیار كرن، و رێیڤا سەربازی پەسەند كر د گەل رێكخستنا داخوازێن كوردی یێن رەوا دا.ل سەر ئاستێ هەرێمی، شۆڕش د ناڤا گوهۆڕینێن جیۆسیاسی یێن گەلەك ئالۆز دا پەیدا بوو، دەمێ پێلێن نەتەوەپەرێزیا عەرەبی بەلاڤ بووین و شەڕێ ساڕ گەلەك توندتر ببوو و شۆڕشێ مفای ژ ئەزموونا كۆمكری یا سەرۆك بارزانی وەرگرت، ب تایبەتی ژ ئەزموونا كۆمارا كوردستانا ل مهاباد ل سالا 1946 و دوورئێخستنا وی بۆ ئێكەتیا سۆڤیەتی، د دانانا دیدەكێ ستراتیژیێ تەمام بۆ خەباتا كوردی.
پێكهاتەیا هزری و سەركردایەتیا شۆڕشێ:
شۆڕشا ئیلۆنێ ب هەبوونا سەركردایەتییەكا كاریزماتیك، وەك كەسایەتیا مەلا مستەفا بارزانی، ژ نووڤە هاتە دەستنیشانكرن، كو وێ ژیرییا سیاسی و ئەزموونا سەربازی و باوەرییا پتەو ب دادپەروەریا كێشێ ب ئێك ڤە گرێدا. ئەڤ سەركردایەتییە سەركەفت د گوهۆڕینا بزاڤێ ژ رازیبوونەكا بچویك بۆ شۆڕشەكا گەلێ بەرفرەه، كو هەموو چینێن جڤاكێ كوردی، ژ رەوشەنبیران بۆ گوندنشینان، ل دۆر خۆ كۆمكرن، و هەروەسا هەڤدەنگییەكا بەرفرەه ژ لایێ چەند كەسایەتییان ڤە ل د ناڤ لەشكەر و پۆلیسێن ئیراقی دا راكێشا.
شۆڕش ل سەر گۆتارەكێ سیاسی یێ هەڤسەنگ راوەستیا، كو داخوازیێن نەتەوەیی یێن كوردان و دیدەكێ نەتەوەیی یێ بەرفرەه بۆ ئیراقێ ب ئێكڤە گرێدا، ب رێیا درووشمێ «دیموكراسی بۆ ئیراقێ و خۆسەری بۆ كوردستانێ». ئەڤ گۆتارە د داخوازێن دیاركری دا هاتە بەرجەستەكرن، كو دانپێدانێ ب مافێن نەتەوەیی یێن دەستووری و پەسەندكرنا خۆسەریێ و پەسەندكرنا زمانێ كوردی و ئاڤاكرنا دەزگەهێن رێڤەبرنا خۆسەریێ.
دەسكەفتێن سیاسی و قازانجێن ستراتیژی:
شۆڕشێ دەستكەفتێن جۆرەكی ل سەر ئاستێ سیاسی بەردەستكرن، كو ل پێشییا وان رێكەفتنامەیا 11 ئادارێ 1970 هات، كو ئەو ئێكەمین دانپێدانا فەرمی یا دەولەتا ئیراقێ بوو ب مافێن نەتەوەیی یێن گەلێ كورد و رێكەفتنامەیا خۆسەرییا بۆ دەڤەرێن كوردی و پشكداری د دەزگەهێن حوكمرانیا ناڤەندی و پەسەندكرنا زمانێ كوردی وەك زمانەكێ فەرمی.
هەروەسا شۆڕشێ سەركەفتن د نێڤدەولەتیكرنا كێشا كوردی دا بدەستڤەئینا، كو ژ بازنەیێ گرنگییا ناڤخۆیی و هەرێمی بۆ گۆرەپانا نێڤدەولەتی گوهۆڕی، و ل هۆلێن سیاسەتا جیهانی ئامادە بوو و دیپلوماسیا كوردی یا تازەپێهاتی، ب پشتگیریا چالاكییا قوتابیان و كۆچبەرێن كورد ل دەرڤە، پشكداری كر د دەستڤەئینانا هەڤدەنگییا رایەلیا گشتی یا جیهانی دا.
ل سەر ئاستێ ناڤخۆیی، شۆڕشێ مۆدیلەكێ رێڤەبەریێ یێ پێشكەفتی ل دەڤەرێن رزگاركری دامەزراند، كو دەزگەهێن ناڤخۆیی بۆ رێڤەبرنا كاروبارێن شارستانی و پێشكێشكرنا خزمەتێن سەرەكی هاتنە ئاڤاكرن، كو ئەڤە ب شێوەیەكێ سەرەتایی بنیاتێ ئەزموونا رێڤەبەریێ یا كو پاشی ل هەرێما كوردستانێ گەشە سەند.
ڕەهەندێن جڤاكی و كەلتوری:
شۆڕشا ئیلۆنێ ب ئالۆزیێن جڤاكی و كولتووری یێن كوور گەشەكر، ئەڤە ژی ل د ناڤ ڤان خاڵان دا هاتنە دیاركرن:
1- پتەڤكرنا ئێكەتییا جڤاكی: ب ڕێیا شەركرنا دەستهلاتا دەرەبەگیێ و چەسپاندنا نرخێن وێكهەڤیێ د ناڤبەرا چین و تەخێن جودا یێن جڤاكا كوردی دە.
2- چەسپاندنا ناسنامەیا نەتەوەیی: ب رێیا دژواركرنا تایبەتمەندییا كولتووری و زمانەڤانی یا گەلێ كورد.
3- ئاڤاكرنا پرێن پێكڤەژیانێ: ل گەل پێكهاتێن دی یێن ئیراقی، ب رێیا دژواركرنا سروشتێ فرەپێكهاتی یێ شۆڕشێ و رەدكرنا هەر جۆرەكێ جوداخوازییێ.
داوی: میراتەكێ شۆرەشگەری یێ هەردەم نوو:
شۆڕشا ئیلۆنێ میراتەكێ شۆڕشگێری یێ نووڤەبوویی یە، كو ل د ناڤ گوهۆڕینا وێ ژ بزاڤەكا رزگاركەر بۆ پرۆژەیەكێ سیاسی یێ دەزگەهی، رێ ل بەر ئاڤاكرنا كیانێ خۆسەرییێ ل هەرێما كوردستانێ ڤەكر. شۆڕشێ سەلماند كو خەباتا كو ل سەر بنەمایێن هزری یێن پتە و سەركردایەتییا حەكیم راوەستیا، دكارە گوڕینێن دیرۆكی یێن مەزن ب دەستڤە بینیت.
ئەڤرۆ، و ل دەمێ ئەم بیرەوەریا ڤێ شۆڕشا پیرۆز پیرۆز دكەین، هێشتا ئەركی مە یە كو ئەم پاراستنا دەستكەفتێن وێ بكەین و پەرە پێ بدەین، و روحا وێ وەرگرین د روی ب رویبوونا ئالۆزیێن نها دا، و بەرێ خۆ بدەین ئارمانجێن گەلێ كوردستانێ ل د ناڤ رێڤەبەرییەكا ژیر كو گرنگییا هەڤسەنگییێ د ناڤبەرا ل سەر ناسنامەیا نەتەوەیی راوەستان و پشكداری د ئاڤاكرنا ئیراقەكا دیمۆكراتی یا فرەپێكهات دا تێدگەهیت.خوینا شەهیدێن ئیلۆنێ یا كو ئاخا كوردستانێ ئاڤدا و قوربانیێن سەرۆكێ نەمر مەلا مستەفا بارزانی و هەڤالێن وی، هێشتا هەڤالینەكا رۆهنە د رێیڤا خەباتا كوردی دا و رێنمایەكە بۆ نەوەیێن داهاتی د رێیڤا وان دا بۆ پاشەرۆژەكا باشتر.
* رێڤەبەرێ سەنتەرێ ڤەكۆلینێن زانستی
زانكۆیا جیهان – دهۆك

د. دژوار سندی

ب گاڤەكا كو ژ ئالیێ هندەك چاڤدێران ڤە وەك مێژوویی هاتیە دیتن، لژنا پەرلەمانی یا تركیێ یا كو ژ 51 ئەندامان پێكدهێت، كۆمبوونا خۆ یا ئێكێ‌ ل رۆژا پێنجی تەباخا 2025، ل دویڤ راگەهاندنا سیمبۆلی یا دانانا چەكی ژ ئالیێ رێكخستنا پارتیا كرێكارێن كوردستانێ (PKK) ڤە، ل رۆژا 1 تەمموزێ ل باژێرێ سلێمانیێ ل هەرێما كوردستانا ئیراقێ ئەنجامدا. ئەڤ كۆمبوونە ب گرنگیەكا مەزن ل سەر ئاستێن سیاسی و جڤاكی هاتە پێشوازیكرن، ژ بەر رامانێن وێ و ئەو گوهۆرینێن كو دبنە ئەگەر د ناڤ پێكهاتا دەولەتا تركیێ و شێوازێ مامەلەكرنا وێ ل گەل پرسا كوردی دا رووبدەن.
یا ئێكێ‌: دەسپێكێن لژنێ: پشتراستكرن ل سەر رەواتیا چارەسەرییا پەرلەمانی:
پەیڤێن سەرۆكێ پەرلەمانێ تركیێ، نعمان كورتولمۆش، رێرەوەكا سیاسی یا نوی دیار دكەن كو ب راستیبینی و هشیاریێ دهێتە نیاسین، دوور ژ سۆزێن بێ سنۆر یان درووشمێن مەزن. كورتولمۆشی دوپاتكر كو ئارمانجا لژنێ نە دارشتنا دەستوورەكێ نوویە یان چارەسەركرنا هەموو پرسایە ب ئێكجارێ، بەلكو ئەڤە رەنگڤەدانا ئیرادەكا نویە كو پەرلەمانی وەك ناڤونیشانێ شەرعی و ئێكانی بۆ چارەسەرییا سیاسی وەردگریت، دوور ژ هەژمارێن تەنگ و نێزیكیێن ئاسایشی بتنێ.
هەروەسا، دوپات كر كو ئەوا روو ددەت نە ئەنجامێ سازشەكێ یان بازرگانیەكێ یە، بەلكو رەنگڤەدانا ئیرادەیا گەلێ تركیێ یە ب هەموو پێكهاتێن خۆ ڤە، د هەولدان بۆ ئاشتیەكا هەردەمی و دەربازكرنا قۆناغەكا تاری ژ مێژوویا وەلاتی كو تێدا ژ تیرۆرێ، پارچەبوونێ و وێرانیێ نالاندیە.
یا دوویێ‌: گۆتارەكا ئەخلاقی و جڤاكی كو بهایێن برایەتیێ بهێز دكەت:
سەرۆكێ پەرلەمانی گۆتارەكا كو گرنگیێ ددەتە بهایێن جڤاكی یێن هەڤپشك بكارئینا و ئاماژە ب هەلوەستێن هەڤپشكییا مێژوویی د ناڤبەرا ترك و كوردان دا كر، ب تایبەت ل گۆڕەپانێن شەڕی وەك شەڕێ چاناككالە و دوپاتكر كو ئەوا كو پێكهاتێن جڤاكی یێن تركیێ پێكڤە گرێددەت، مەزنترە ژ وێ كو ب ناكۆكیەكا سیاسی یان ئایدیۆلۆژی بهێتە بچویككرن.
هەروەسا، پشتراست كر كو لژنە بانگەوازەك بۆ بهێزكرنا پێكهاتا جڤاكی، و ژ نوو دارشتنا پەیوەندیێ د ناڤبەرا پێكهاتێن جڤاكی دا ل سەر بنەمایێن برایەتی، ژیانا هەڤپشك و رێزگرتنا لێكدو و رەتكرنا هەولێن هێزێن ئیمپریالیستی و نێڤدەولەتی بۆ سەپاندنا راستیەكا پارچەبوونێ ب رێكا ئامرازێن تیرۆرێ.
یا سێیێ‌: گشتگیری و پكشداریكرن: بەر ب پرۆسەیەكا دیمۆكراتی:
كورتولمۆشی ئاماژە ب گرنگیا پشكداریكرنا هەموو چینێن جڤاكی، ب زانكۆ و رێكخراوێن جڤاكێ سڤیل ڤە، د كارێن لژنێ دا كر و دیار كر كو نابیت چ كەس ژ ڤێ پرۆسەیێ بهێتە دوورخستن و دیت كو رەواتیا نوونەرایەتیێ یا كو لژنە خودانێ وێ یە – ژبەر كو پارتێن كو نوونەرایەتیا 98% ژ گەلێ تركیایێ دكەن تێدا پشكدارن – گرانیەكا مۆڕالی و ئەخلاقی ددەتە وێ بۆ روی ب رویبوونا هەر ئاستەنگیەكێ یان هەولەكا بۆ شكەستنا رێرەوێ.
هەروەسا، دوپات كر كو لژنە دێ ب گیانێ راوێژ و گەنگەشەیێ كاركەت، دوور ژ فەرمان یان تاكرەویێ، ل گەل كارئینانا شەفافیەتەكا تەمام د هەموو قۆناغێن كاری دا و پشتراستكرنا گەهشتنا پێزانینان بتنێ ب رێكا كەنالێن فەرمی، بۆ رێگرتن ل هەر تەشویشەكا راگەهاندنێ یان سیاسی كو دشێت رێرەوێ تێك بدەت.
یا چارێ‌: ناكۆكی ل سەر ناڤكرنێ: ناڤونیشانێن كو دیدێ دیار دكەن:
بەری دەسپێكرنا كارێن لژنێ، ناڤكرنا وێ ناكۆكیەكا بەرفرەه د ناڤبەرا پارتێن سیاسی دا دروستكر. پارتا داد و گەشەپێدانێ (AKP) ناڤێ «تركیا بێ تیرۆر» پێشنیار كر، كو ئەڤە ژ ئالیێ پارتا گەلێن دیمۆكراتیك (DEM) ڤە هاتە رەتكرن و داخوازا ناڤێ «لژنا ئاشتی و جڤاكێ دیمۆكراتیك» كر. ژ ئالیێ خۆ ڤە، پارتا بزاڤا نەتەوەیی (MHP) داخوازا ناڤكرنا وێ ب «لژنا ئێكەتی و هەڤپشكییا نشتیمانی» كر، ل دەمەكێ كو پارتا گەلی یا كۆماری (CHP) ناڤێ «لژنا ئاشتییا جڤاكی و دادپەروەری و لێكهاتنا دیمۆكراتی» پێشنیاركر و دیت كو دڤێت ناڤ رەنگڤەدانا جەوهەرێ دیمۆكراتی و دادپەروەری یێ پرۆسەیێ بیت.
دهێتە چاڤەرێكرن كو ناڤێ لژنێ ب فەرمی د روونشتنێن بهێت دا بهێتە ئێكلاكرن، یان ب لێكهاتنا د ناڤبەرا ئالیان دا یان ب رێكا دەنگدانەكا ناڤخۆیی، كو ئەڤە دێ ئاستێ هەماهەنگییا سیاسی یان قەبارێ ناكۆكیان ل سەر میكانیزما مامەلەكرنێ دگەل ڤێ قۆناغێ دیار كەت.
یا پێنجێ‌: ده‌رئه‌نجامێن رۆژا ئێكێ:
ده‌ستنیشانكرنا هنده‌ك بازنە چارچووڤه‌یان و ده‌ستپێكا لڤینێ:
رۆژا ئێكێ یا لژنێ، زنجیره‌ك بریارێن رێكخستنێ یێن گرنگ ب خۆڤه‌ دیتن كو تایبه‌تمه‌ندیا ده‌زگه‌هی یا كارێ په‌رله‌مانی یێ گرێدای ب پرسا كوردی بهێزتر دكه‌ت. ب كۆده‌نگی ل سه‌ر ناڤلێنانا لژنێ ب ناڤێ «لژنا هه‌ڤپشكییا نشتیمانی و برایه‌تی و دیموكراسیێ» رێككه‌فتن، د چارچووڤه‌یه‌كێ دا كو ئاراسته‌یێن جودا یێن د ناڤ په‌رله‌مانی دا كۆمكرن.
هه‌روه‌سا په‌یڕه‌وێ ناڤخۆیێ لژنێ ب كۆده‌نگی هاته‌ په‌سه‌ندكرن، ئه‌ڤ چه‌نده‌ نیشانا هه‌بوونا ئیراده‌یه‌كا سیاسی یا ده‌ستپێكی یه‌ بۆ ده‌ربازبوون ژ ناكۆكیێن ل سه‌ر شێوه‌ی و هه‌نگاڤ هاڤێتن به‌ره‌ڤ كارێ په‌رله‌مانی یێ پراكتیكی. لژنێ رۆژا ئه‌ینی 8ی ته‌باخا 2025 د ده‌مژمێر دوی پشتی نیڤرۆ ده‌مێ جڤاتا خۆ یا دووێ ده‌ستنیشانكر، كو ئه‌ڤ چه‌نده‌ ته‌كه‌زیێ ل سه‌ر كارێ وێ یێ رێكخستی و به‌رده‌وام دكه‌ت.
د پێنگاڤه‌كێ دا كو ئاماژێ ب ده‌ستپێكا په‌یوه‌ندیێن ئۆڕگانسازیێ‌ ل گه‌ل سازیێن سه‌روه‌ری دكه‌ت، وه‌زیرێ ناڤخۆ و سه‌رۆك ئه‌ركانێ گشتی یێ ئارتێشا تركی و سه‌رۆكێ (میت)ێ‌ هاتنه‌ داخوازكرن كو د جڤاتێن بهێت دا پشكداربن، ئه‌ڤ چه‌نده‌ نیازا لژنێ بۆ كاركرنا هه‌ماهه‌نگیێ‌ ل گه‌ل ده‌زگه‌هێن ده‌وله‌تێ د ڤی رێره‌وا هه‌ستیار دا دیار دكه‌ت.
یا شەشێ‌: ئاسۆیێن كاری و مەترسیێن دانانا ئاستەنگان:
ژ ئەركێن سەرەكی یێن كو لژنێ پێ هاتیە راسپاردن، ل دویڤ داخۆیانییا كورتولمۆشی، پێشنیاركرنا گوهۆرین و یاسادانانێن یاساییە كو ل دویڤ پرۆسەیا ئاگربەستا گشتی بهێن، ب شێوەیەكێ كو هاریكاربیت بۆ چەسپاندنا ستوونێن سەقامگیرییا هەردەم. هەرچەندە لژنە نە بەرپرسە ژ نڤیسینا دەستوورەكێ نوی، لێ ئەو گرێدایە ب دارشتنا «رستەیێن برایەتیێ» ل سەر گۆتنا سەرۆكێ پەرلەمانی، كو باوەریێ بهێز بكەن و بنیاتێ پاشەرۆژەكێ ل سەر بنەمایێن دادپەروەری، یەكسانی و ئازادیێ دابنن.
گۆتارێ هشیاری دان ژ هەولێن تێكدان و ئاستەنگكرنێ ژی ژبیر نەكریە و داخوازا هشیاریێ ژ كەمپینێن راگەهاندنێ یان سیاسی یێن كو دشێن ب هەڕەشەیا هەلوەشاندنا پرۆسەیێ رابن كر، و ئاماژە دا كو بەرگریا جڤاكی و سیاسی، زێدەباری نوونەرایەتیا دامەزراوەیێن ئەكادیمی و سڤیل دێ گرنگترین گەرەنتیا بەردەوامیا رێرەوێ بن.
دوماهی: دەمەكا تاقیكرنێ بۆ سیاسەتا تركیێ:
ئەڤ لژنە دێ‌ تاقیكرنەكا راستی بۆ شیانێن سیستەمێ سیاسی یێ تركیێ ل سەر گوهۆرینێ دروست كەت كو ب كریارێن تاكلایەن یێن ئەولەهیێ‌ بەرەڤ چارەسەریێن سیاسی یێن دیمۆكراتی و گشتگیر ڤە ببەت. د دەمەكێ دا كو گومان هێشتا ل سەر ئاستێ جددیەت و رەهێن ڤێ گاڤێ ماینە، سەركەفتنا لژنێ د دروستكرنا كەشەكێ راستەقینە یێ دیالۆگێ دا، دوور ژ جەمسەرگری و زێدەگۆتنێ، دشێت رێكێ خۆش بكەت نە بتنێ بۆ ئاگربەستەكا دەمكی، بەلكو بۆ ئاشتیەكا هەمیشەیی و سەقامگیر یا كو تركیێ ژ مێژە چاڤەرێی وێ دكەت.

* مامۆستایێ زانینگەهێ

د. دژوار سندی *

پێشەكـی:
هەرێما كوردستانا ئیراقێ د دەه سالێن بۆری دا گەشەپێدانەكا ئابووری و جڤاكی یا بەرچاڤ ب خۆڤە دیتیە و شیایە مفای ژ ژێدەرێن خۆ یێن سروشتی، دارایی و مرۆڤی وەربگریت دا كو پێشكەفتنەكا هەستیار د بیاڤێ گەشەپێدانێ دا بدەستڤە بینیت. سەرەرای رەوشا سیاسی و ئەمنی یا ئالۆز، هەرێمێ شیا كو بنیاتێن گەشەیەكا ئابووری یا فرەكەرت دامەزرینیت، ل گەل پێشئێخستنا ژێرخانا خۆ و بلندكرنا ئاستێ خزمەتگوزاریێن پێشكێشی وەلاتیێن خۆ دكەت.
لێ بەلێ، ئەڤ ئاراستەیا گەشەپێدانێ روی ب روی كۆمەكا ئاستەنگێن بنەرەتی دبیت كو دبنە رێگر ل هەمبەر بكارئینانا هەمی شیانێن هەرێمێ. ئەڤ ئاستەنگە ژی د ناڤبەرا فاكتەرێن ناڤخۆیی یێن پەیوەندیدار ب رەوش و سیاسی یا ناڤخۆیی و فاكتەرێن دەرەكی یێن گرێدایی ب پەیوەندیێن ل گەل حوكمەتا فیدرالی یا ئیراقێ و وەلاتێن هەرێمی ڤە، دابەش دبن. ئارمانجا ڤێ گۆتارێ شلۆڤەكرنا ئاستێ پێشكەفتنێ یە ل هەرێمێ، ل گەل دارشتنا تیشكەیان ل سەر فاكتەرێن رێگر و ئاسۆیێن پێشڤەچوونا پاشەرۆژێ.

ئێكەم: دیاردەیێن پێشكەفتنا گەشەپێدانێ ل هـەرێمێ:
١. گەشەیا ئابووری و هەمەجۆركرنا بنكەیێ بەرهەمئینانێ:
هەرێمێ شیا كو ب ڕێژەیی گەشەیا ئابووری یێن ئەرێنی بدەستڤە بینیت و كەرتێ پەترۆل و گازێ پشكدارییەكا گرنگ د دابینكرنا ژێدەرێن دارایی دا كر. هەروەسا، سالێن داویێ شاهدێ هەولدانان بوون بۆ هەمەجۆركرنا ئابووری ب رێیا پێشئێخستنا كەرتێن چاندن، گەشتوگوزار و خزمەتگوزاریان، ئەوا كو رێخۆشكەر بوو بۆ كێمكرنا پشتبەستنا ئێك-لایەنە لسەر ژێدەرێن پەترۆلێ.
٢. پێشئێخستنا ژێرخانێ:
حوكمەتا هەرێمێ ب شێوەیەكێ مەزن وەبەرهێنان د پرۆژەیێن ژێرخانێ دا كریە، وەكو پێشئێخستنا تۆرێن لێكگوهارتنێ‌ و گەهاندنێ و باشتركرنا سیستەمێن دابینكرنا كارەبێ‌ و ئاڤێ. هەروەسا كەرتێ تەكنۆلۆژیا زانیاری و پەیوەندیان گرنگییەكا تایبەت وەرگرت، ئەوا كو پشكداری كر د ئامادەكرنا ژینگەهەكا گونجای بۆ راكێشانا وەبەرهێنانان.
٣. وەبەرهێنان د سەرمایێ مرۆڤی دا:
هەرێمێ پابەندییەكا ئاشكرا نیشا دایە بۆ بەرفرەهكرن و پێشئێخستنا بیاڤێن خواندنا بلند و راهێنانا پیشەیی، ژ بەر كو دامەزراوەیێن فێركرنێ زێدە بوون و رێژەیێن پشكداربوونێ د فێركرنێ دا بلند بوون. ڤان سیاسەتان پشكداری كر د ئامادەكرنا كادرێن ئەكادیمی یێن شارەزا كو پالپشتیێ ل پرۆسەیا گەشەپێدانا بەردەوام بكەن.

دووەم: ئـەو ئـاستەنگێن رووبرووی پرۆسەیا گـەشەپێدانـێ دبن:
١. ئاستەنگێن سیاسی یێن ناڤخۆیی:
گۆرەپانا سیاسی ل هەرێمێ ژ ناكۆكیێن حزبی یێن كوور دنالیت، كو كارتێكرنێ ل سەر سەقامگیریا كارێ دامەزراوەیی دكەن. ئەڤ ناكۆكییە بووینە ئەگەرێ راوەستاندنا گەلەك پرۆژێن گەشەپێدانێ و لاوازكرنا هەماهەنگیێ د ناڤبەرا دامەزراوەیێن جودا یێن حوكمرانیێ دا.
٢. پەیوەندی دگەل حوكمەتا فیدرالی:
پرسا دابەشكرنا ژێدەرێن دارایی، ب تایبەتی داهاتێن پەترۆلێ، خالەكا ناكۆكی یا سەرەكی دمینیت د ناڤبەرا هەولێر و بەغدا دا. ئەڤ ناكۆكیە شیانێن هەرێمێ بۆ دانانا پلانێن دارایی یێن درێژخایەن سنۆردار دكەت و دبیتە رێگر ل هەمبەر بجهئینانا پرۆژێن مەزن یێن گەشەپێدانێ.
٣. دەستوەردانێن هەرێمی:
هەرێم روی ب روی فشاران دبیت ژ ئالیێ وەلاتێن جیران ڤە كو ب گومان تەماشای هەر پێشكەفتنەكێ د رەوشا سیاسی یان ئابووری یا هەرێمێ دا دكەن. ئەڤ فشارە ب رێیێن جودا دیار دبن، وەكو سزایێن ئابووری یێن ناراستەوخۆ و پشتەڤانیكرنا هێزێن ئۆپۆزسیۆن.
٤. ئاستەنگێن ئەمنی یێن دەرەكی:
سەرەرای باشبوونا رێژەیی د رەوشا ئەمنی دا، هەرێم هێشتا ژ هەڕەشەیێن دەرەكی یێن پچر پچر دنالیت كو ب شێوەیەكێ نەرێنی كاریگەریێ ل سەر كەشێ وەبەرهێنانێ و گەشەیا ئابووری دكەن.

سێیەم: ئـاسۆیێن پاشەرۆژێ و شیانێن گـەشەیێ:
هەرێما كوردستانێ خۆدان بنەمایانە كو دشێت رۆلەكێ ئابووری یێ هەرێمی یێ گرنگ بگێڕیت، ب تایبەتی د بیاڤێن وزە، بازرگانی و خزمەتگوزاریان دا. بدەستڤەئینانا ڤان شیانان پێدڤی ب چارەسەركرنا كۆمەكا پرسێن گرنگ هەیە:
• بهێزكرنا سەقامگیریا سیاسی یا ناڤخۆیی ب رێیا دیالۆگا د ناڤبەرا ئالیێن سیاسی دا.
• دیتنا فۆرمۆلەكا كاری یا هەڤپشك ل گەل حوكمەتا فیدرالی كو مافێن هەرێمێ بپارێزیت.
• هەمەجۆركرنا هەڤپشكێن ئابووری یێن نێڤدەولەتی بۆ كێمكرنا فشارێن هەرێمی.
• بهێزكرنا ژینگەها ئەمنی بۆ راكێشانا وەبەرهێنانێن بیانی.
دەرئـەنجام:
سەربۆرا هەرێما كوردستانێ شیانەكا بەرچاڤ بۆ بدەستڤەئینانا پێشكەفتنا گەشەپێدانێ نیشاددەت، سەرەرای ئاستەنگێن سیاسی و ئەمنی. سەركەفتنا هەرێمێ د كارئینانا هەمی شیانێن خۆ دا گرێدایە ب شیانێن وێ بۆ چارەسەركرنا ئاریشەیێن ناڤخۆیی و برێڤەبرنا پەیوەندیێن خۆ دگەل ئالیێن هەرێمی و نێڤدەولەتی ب شێوەیەكێ هەڤسەنگ. سەركەفتن ل سەر ڤان ئاستەنگان دێ هەرێمێ گوهۆریت بۆ نموونەیەكا گەشەپێدانێ ل دەڤەرێ و ناڤەندەكا ئابووری یا هەرێمی یا كاریگەر.
* مامۆستایێ زانینگەهێ

د. دژوار سندی *

پێشەكــی:
سالا 2005 د چارچووڤەیەكێ سیاسی و جڤاكی یێ ئالۆز دا ل ئیراقێ، دەستوورەكێ هەردەمی هاتە پەسەندكرن، كو ل دویڤ قۆناغەكا ڤەگوهاستنێ ژ سیستەمێ ناڤەندی یێ تۆتالیتاری بۆ مۆدێلەكێ هات كو دهاتە هزركرن دێ دیمۆكراتی و فیدرالی بیت. ئەڤی دەستووری خولەكا دامەزراندنێ پێكئینا بۆ ژنووڤە ئاڤاكرنا دەولەتێ ل سەر بنەمایێ فرەپارتی و هەڤسەنگیێ د ناڤبەرا ناڤەند و هەرێمان دا و هەرێما كوردستانێ، وەك قەوارەیەكێ خوەدان تایبەتمەندیەكا دیرۆكی و سیاسی، ئامادەبوونەكا ئاشكرا د ڤێ ڤەگوهاستنێ دە ب رێكا چەسپاندنا هژمارەكا دەستكەفت و گەرەنتیێن دەستووری هەبوو كو پێگەهێ وێ یێ یاسایی و كارگێری د ناڤ پێكهاتێ دەولەتا ئیراقێ دە بهێزكر.
لێ، بجهئینانا ڤان دەقێن دەستووری د دو دەهكێن بۆرین دا، ڤالاتیەكا مەزن د ناڤبەرا پرەنسیپێن دەستووری و ئەزموونا كردەیی دا پەیدا كر، كو ب لاوازبوونا پلە ب پلە یا دەستكەفتێن دەستووری یێن هەرێمێ و پاشڤەچوونەكا ڕاستەقینە د ئاستێ گەرەنتیێن فیدرالی یێن دەستووری دا دیار بوو. ئارمانجا ڤێ گۆتارێ شلۆڤەكرنا جۆرێ ڤان زیانانە، و دەستنیشانكرنا فاكتەرێن پێكهاتی، سیاسی و یاسایی یە كو بووینە ئەگەرێ وێ، پێشنیاركرنا چەند چارەسەریێن سەرەكە بۆ بنبركرنا ئەگەران.
ئێك: دەستكەفتێن دەستووری یێن هەرێما كوردستانێ ل گۆرەی دەستوورێ 2005:
دەستوورێ كۆمارا ئیراقێ یێ سالا 2005 هەژمارەكا ماف و دەستهەلاتێن تایبەت و هەڤپشك دەستنیشان دكەت كو بنەمایێ دەستووری یێ پێگەهێ هەرێما كوردستانێ پێكدئینن و گرنگترین دەستكەفت ئەڤەنە:
1- دانپێدانا دەستووری ب هەرێمێ وەك قەوارەیەكێ فیدرالی د ناڤ دەولەتا ئیراقێ دە (ماددێ 117).
2- دەستهەلاتا یاسادانان و بجهئینانێ یا بەرفرەه د بابەتێن نە تایبەت ب حوكمەتا فیدرالی ڤە، ل گەل ژ پێشتربوونا یاسایا هەرێمێ ل دەمێ هەبوونا ناكۆكیێ (ماددێن 115 و 121).
3- مافێ دامەزراندنا هێزێن ئەولەهیا ناڤخۆیی (پێشمەرگە) كو سەر ب حوكمەتا هەرێمێ ڤە بن (ماددێ 121/پێنجەم).
4- چەسپاندنا زمانێ كوردی وەك زمانێ فەرمی ل تەناهی زمانێ عەرەبی (ماددێ 4).
5- دانپێدان ب مافێن هەرێمێ د بەشداریكرنێ دە د رێڤەبرنا ژێدەرێن سرۆشتی دە، ب تایبەت یێن پاشەرۆژێ (ماددێ 112).
6- دەستنیشانكرنا میكانیزمەكا ڕۆهن بۆ چارەسەركرنا دۆسیا دەڤەرێن ناكۆكی ل سەر ل گۆرەی ماددێ 140.
7- گەرەنتیكرنا پشكداربوونێ د سازیێن سەروەریێ دا و هەڤسەنگی د رێڤەبرنا دەولەتێ دا ب رێكا ئەنجوومەنێ ئێكەتیێ (ماددێ 65).
دو: دیاردەیێن پاشڤەچوونا دەستكەفتێن دەستووری د بجهئینانێ دە:
سەرەڕای ڕۆهنییا دەقێن دەستووری یێن تایبەت ب پێگەهێ هەرێمێ، ڕاستییا كریارێ ئاماژێ ب كۆمەكا پێشێلكاری و پاشڤەچوونان ددەت كو ب شێوەیەكێ نەرێنی كاریگەری ل سەر جەوهەرێ سیستەمێ فیدرالی كریە. ژ گرنگترین وان دیاردەیان:
1- بجهنەئینانا ماددەیێ 140 ژ دەستووری، سەرەڕای دەربازبوونا دەمێ بۆ هاتیە دیاركرن، ب تایبەت ل پارێزگەها كەركووكێ و دەڤەرێن ناكۆكی ل سەر.
2- نەبوونا یاسایەكێ كو پەیوەندییا د ناڤبەرا حوكمەتا فیدرالی و هەرێمێ دا د كەرتێ نەفت و گازێ دا ڕێكبێخیت و دەرچوونا بریارێن دادگەهێ كو یاسایا نەفت و گازا كوردستانێ هەلوەشاند بێی هەبوونا بەدیلەكێ یاسایی یێ فیدرالی.
3- كێمكرنا پشكا دارایی یا هەرێمێ ژ بودجەیا گشتی ژ 17% بۆ 12.67%، پاشی گۆهارتنا وێ بۆ «پێشینەیێن دارایی» یێن نە جێگیر.
4- پێكنەئانینا ئەنجوومەنێ ئێكەتیێ (ماددێ 65)، كو بوویە ئەگەرێ نەبوونا نوونەراتییا هەرێم و پارێزگەهان د دروستكرنا بریارا یاسادانانێ دا و بریارێن هەستیار یێن گرێدای ب رێڤەبرنا كاروبارێن دەولەتا ئیراقێ ب گشتی.
5- نەبوونا هەرێمێن فیدرالی یێن هەڤبەر ل گەل هەرێما كوردستانێ، كو بوویە ئەگەر سیستەمێ فیدرالی ببیتە حالەتەكێ تایبەت و نە گشتگیر.
6- هەولێن سنوورداركرنا دەستهەلاتێن هێزێن پێشمەرگەی و بنپێخستنا وان ژ ئالیێ كارگێری و ئەولەهیێ ڤە بۆ دەستهەلاتا ناڤەندێ، كو دژی وێ چەندێ یە یا د دەستووری دە هاتی.
سـێ: فاكتەرێن ئەگەرێ ژ دەستدانا دەستكەفتێن دەستووری:
پاشڤەچوونا پلە ب پلە یا دەستكەفتێن دەستووری یێن هەرێما كوردستانێ ڤەدگەریت بۆ تێكەلەیا كومەلەكا ئەگەرێن پێكهاتی یێن، سیاسی و یاسایی، كو دشێن د ڤان خالان دە بهێنە پۆلینكرن:
1- تێكچوونا سازیێن سیستەمێ سیاسی یێ فیدرالی:
ئەڤ چەندە ب رێكا نەكێكرنا هژمارەكا سازیێن دەستووری یێن فیدرالیێ، وەك ئەنجوومەنێ ئێكەتیێ، دیار بوو، زێدەباری بەردەوامیا پشتگۆه هاڤێتنا پرەنسیپێن هاوسەنگیێ د بەلاڤكرنا دەستهەلات و ژێدەران دە.
2- نەبوونا ئیرادەیا سیاسی بۆ بجهئینانا دەقێن دەستووری یێن پەیوەندیدار ب فیدرالیێ
نۆخبەیێن سیاسی یێن ناڤەندی مەیلەكا ئاشكرا بۆ شرۆڤەكرنا دەستووری ب شێوەیەكێ هەلبژارتی نیشا دا و ماددەیێن گرنگ وەك ماددێن 140 و 65 و ١١٩ پشتگوه هاڤێتن، كو بوویە ئەگەرێ لاوازكرنا پێكهاتێ دەستووری یێ فرەلایەن.
3- لاوازییا ئێكڕێزییا سیاسی یا كوردی و جودابوونا هەلوەستێن دانوستاندنێ:
پشتی كو پارتێن كوردی د چارچووڤەیەكێ هەڤپەیمان یێ ئێكگرتی دە د دەمێ دارشتنا دەستووری دە (2003–2005) كار دكر، لێ د سالێن پاشتر دە ئەڤ ئێكڕێزییە نەما، كو بوویە ئەگەرێ لاوازبوونا شیانێن وان یێن دانوستاندنێ، و دەرگەه بۆ سەرەدەریەكا پارچەكری ل گەل دۆسیا كوردی ڤەكر.
4- نەبوونا شیانێن پێدڤی ل دەف گەلەك ژ نوونەرێن كورد د پەرلەمانێ فیدرالی دە، ب تایبەت ژلایێ زمانی و بیاڤێن یاسایی و سیاسی دە.
نوونەراتییا پەرلەمانی یا كوردی ل بەغدا ژ لاوازیێ د ئاستێ پسپۆری و شارەزاییا یاسایی دا دنالینیت، كو ئەڤ چەندە د كاركرنا یاسادانان و چاڤدێریێ دا ڕەنگڤەدایە و بوویە ئەگەرێ نەبوونا دەستپێشخەریێن یاسایی یێن كاریگەر د بەرەڤانیكرنێ دا ژ مافێن هەرێمێ، هەتا هندەك جاران بێدەنگی یان سازشكرن د دۆسیێن چارەنڤیسساز دا.
5- نەبوونا بەرەیەكێ نشتیمانی یێ پشتەڤان بۆ فیدرالیێ ژ دەرڤەی هەرێمێ:
هەڤپەیمانیێن سیاسی یێن بەرفرەه كو فیدرالیێ وەك هەلبژاردەیەكا نشتیمانی بگرنە خۆ، پەیدا نەبوون، بەلكی داخوازكرنا وێ تنێ ل سەر نۆخبەیا سیاسی یا كوردی سنووردار بوو، كو ئەڤ چەندە بوویە ئەگەر ببیتە ئارمانجا هێرشێن سیاسی ل جیهاتی كو ببیتە بنەمایەك بۆ چاكسازیەكا دەستووری و كارگێری یا گشتگیر ل ئیراقێ.
دومـاهیك: (چـارەسـەری):
ئەزموونا ئیراقێ یا پشتی 2005ان نیشاددەت كو فیدرالی تنێ ب دەقنڤیسینێ د دەستووری دا بجه ناهێت، بەلكی پێدڤی ب ئیرادەیەكا سیاسی یا ڕاستگۆ، و شارەزاییەكا نوونەراتیا كاریگەر و پێكهاتەیەكێ سازی یێ ئێكگرتی یە. ژ دەستدانا هەژمارەكا دەستكەفتێن دەستووری ژ ئالیێ هەرێما كوردستانێ ڤە، نە تنێ د چارچووڤەیێ زێدەگاڤییا ناڤەندی ل بەغدا دهێتە تێگەهشتن، بەلكی هەروەسا د ڕۆناهییا بەلاڤبوونا نەبوونا ئێكرێزی و ئێگرتنا ناڤخۆیی یا كوردی و لاوازییا كاركرنا نوونەرێن وێ د پەرلەمانێ فیدرالی دا و نەبوونا ستراتیژییەكا دانوستاندنێ یا ئێكگرتی دا.
ژبەر هندێ، ڤەگەراندنا وان دەستكەفتان ژ ئالیەكێ ڤە پێدڤی ب دانوستاندنێن ژدل ل گەل حوكمەتا فیدرالی د چارچووڤەیێن دەستووری دا هەیە و ژ ئالیێ دی ڤە، پێدڤی ب ژنووڤە ئاڤاكرنا ڕێزا سیاسی یا كوردی ل سەر بنەمایێن لێكتێگەهشتنا نشتیمانی، و شارەزاییا نوونەراتیێ، و هەلوەستێ ئێكگرتی یە كو جارەكا دی بهایێ فیدرالیێ ڤەگەرینیت وەك پابەندیەكا دەستووری، نە وەك ئیمتیازەكا سیاسی كو بشێت بهێتە دانوستاندنكرن یان دەربازكرن.
* مامۆستایێ زانینگەهێ

د. دژوار سندی

ل وەلاتێن دیموكراسی، ئۆپۆزسیۆن جهەكێ سەرەكی د پێكهاتەیا سیاسی دا هەیە، ژبەر وی ڕۆلێ د چاڤدێریا دەستهەلاتێدا دگێڕیت، ڕاستڤەكرنا سیاسەتان و پێشكێشكرنا شوونگیرێن كو د شیان دا. لێ ئەڤ ڕۆلە ژ پێكهاتەیا دەستووری یا وەلاتی جودا نابیت و ژ ڕەوشا سەروەریێ یا كو سازیێن فەرمی تێدا كاردكەن دوورناكەڤیت، ب تایبەتی ل وان وەلاتێن ئالۆز یێن خودان سیستەمێ فیدرالی، كو ئاستێن دەستهەلاتێ تێدا جۆراجۆرن و دەستهەلاتێن وان د ناڤبەرا ناڤەند و ئێكەیێن پێكهێنەر دا تێكەل دبن و د كەیسا ئیراقێ دا، یا كو ل سەر فیدرالیەكا فرەپارتی یا خودان ناڤەرۆكەكا نەتەوەیی هاتیە دامەزراندن، ئەڤ تێكەلهەڤییە ڕەهەندەكا هەستیارتر وەردگریت، ب تایبەتی بۆ هەرێما كوردستانێ، كو تاكە دەربڕینا دەستووریە بۆ نەتەوا كوردی د ناڤ دەولەتا ئیراقێ دا.
ئۆپۆزسیۆنا سیاسی ل هەرێما كوردستانێ نە بتنێ ڕوی ب ڕوی وان ئاستەنگان دبیت ژبەر ڕكابەریا حزبی یان جوداهیێن د پرۆگرامان دا، بەلكو خۆ ل بەربەستێن ئالۆزتر ددەت، یێن گرێدایی پێگەهێ هەرێمێ د ناڤ سیستەمێ سیاسی یێ ئیراقێ دا، و ب سنۆرێن نوونەراتیا سیاسی و شەرعی د پەیوەندیێ دا ل گەل حوكمەتا فیدرال و ژبەر كو دەستوورێ ئیراقێ یێ سالا ٢٠٠٥ د ماددێ (١١٧) دا دانپێدان ب هەرێما كوردستانێ وەك قەوارەیەكێ فیدرال كریە و د ماددێ (١٢١) دا دەستهەلاتێن تایبەت داینە حوكمەتا وێ د وان بابەتان دا یێن نەدچنە د چارچووڤەیێ دەستهەلاتێن فیدرالی دا، لەوا هەر سەرەدەری كرنەك ل گەل بەغدا دەربارەی بابەتێن گرێدایی ڤان دەستهەلاتان نە دروستە بهێتە كرن ئیلا ب ڕێكا حكومەتا هەرێمێ، وەك ئێكانه لایەنێ ب فەرمی نوونەراتیا هەرێمێ دكەت.
ل گەل ڕۆهنیا ڤی چارچووڤێ دەستووری، ئەزموونا سیاسی یا سالێن داویێ شاهدیا پێشێلكاریێن ئاشكرا كر ژ ئالیێ هندەك لایەنێن ئۆپۆزسیۆنێ ڤە كو جوداهیا سیاسی یا ناڤخۆیی و هەلوەستێ بەرامبەر دەولەتا فیدرال تێكهەل كرن. چەندین نوونەرێن ئۆپۆزسیۆنێ پشكداری د دانوستاندن یان لژنەیێن فیدرالی دا كرن بێی كو بزڤڕنەڤە بۆ حوكمەتا هەرێمێ و د گۆتارا خۆ دا ل گەل سیاسەتێن ناڤەندی هەڤگرتن یێن كو كار بۆ لاوازكرنا دەستهەلاتێن دەستووری یێن هەرێمێ دكرن، و دیتنێن ئێك لایەنی ل سەر بابەتێن وەك بودجا گشتی دسەپاندن، دۆسەیا نەفت و گازێ و پارەداركرنا هێزێن پێشمەرگەی. ئەڤ جۆرە ڕەفتارەنە دكەڤینە د بازنەیێ چاڤدێریێ یان ڕەخنەیا سیاسی دا، بەلكو وەك پێشێلكرنا پرەنسیپا نوونەراتیا دەستووری و گەفەكا ڕاستەوخۆیە ل سەر ئێكڕێزیا هەلوەستێ كوردستانێ دهێتە هژمارتن و پێگەهێ دانوستاندنان یێ هەرێمێ ل هەمبەر حوكمەتەكا فیدرال لاواز دكەت یا كو د گەلەك وێستگەهان دا، هەول دایە دەستهەلاتێن وێ كێم بكەت و تایبەتمەندیا وێ یا كارگێڕی و ئابووری ژناڤ ببەت.
پشكداریكرن د هەلوەستێ فیدرالی دا بێ هەماهەنگی ل گەل حوكمەتا هەرێمێ، یان بازدان ب سەر دا ب بەهانەیا ئۆپۆزسیۆنبوونێ، ب لۆژیكا چاكسازیێ یان شەڕێ گەندەلیێ ناهێتە پاساڤدان، چونكی بنەمایێ فیدرالیزما تەوافوقی ژ بنڤە دئێخیت و ناكۆكیا حزبی بۆ ئامرازەكێ لێدانا قەوارەیێ كارگێڕی و سیاسی یێ هەرێمێ دگوهۆڕیت. ئۆپۆزسیۆن د ڕەوشا فیدرالی دا نەبتنێ لێپرسینا حوكمەتێ یە، بەلكو پابەندیبوونە ب بەرژەوەندیا گشتی یا ئێكەتیا سیاسی یا هەرێمێ د ناڤ دەولەتێ دا و بەرەڤانیێ ژ تایبەتمەندیا وێ دەستكەفتێن وێ دكەت، ب تایبەتی ل ژێر سیبەرا وان ئاستەنگان یێن كو ژ ئالیێ ناڤەندێ ڤە هەر زێدەدبن.
گەلێ كورد، یێ خودان دیرۆكەكا درێژ ژ قوربانیدان و خەباتێ، ل سەر دۆزێن خۆ یێن نەتەوەیی سازشێ ناكەت و د پتر ژ هەلكەفتەكێ دا دیاركریە كو ژ هندێ هشیارترە بهێتە ڕاكێشان بۆ ناڤ ناكۆكیێن ناڤخۆیی یێن كو زیانێ ب كڕۆكا پرۆژەیێ كوردستانێ بگەهینن. ئەڤ گەلە یێ كو ڕوو ب ڕووی گەمارۆ و برس و برسیكرنێ بووی، هەلوەستێ خۆ ژ دۆزا خۆ نەگوهۆڕی و دێ باوەریا خۆ یا سیاسی د سندۆقێن دەنگدانێ دا نادەتە وان كەسێن ڕێزا نشتیمانی لاواز دكەن ل ژێر درووشمێن ئۆپۆزسیۆنێ یان دەستكەفتێن پەرلەمانی. ژ ڤی ڕوانگەیی، هەڤگرتن ل گەل سیاسەتێن ناڤەندێ، یان پێشكێشكرنا كارتێن باوەریێ یێن سیاسی ل سەر حسابا ئێكڕێزیا كوردی، نوونەراتیا ئۆپۆزسیۆنەكا ژیر ناكەت، بەلكو لادانە ژ ڕەوشا دەستووری و ئەخلاقی یا كارێ سیاسی ل هەرێمێ.
پرەنسیپێ جوداكرنا دەستهەلاتان و مافێ ئۆپۆزسیۆنبوونێ و چاڤدێریا یاسادانانێ، هەموو ئامرازێن ڕەوانە، لێ مافی نادەنە چ لایەنەكی، چەند نوونەراتیا وی مەزن بیت، كو مافێ بازدانێ ب سەر حوكمەتا هەرێمێ دا هەبیت د نوونەراتیا سیاسی دا ل هەمبەر بەغدا. هەروەكی كو نە دروستە حوكمەتا هەرێمێ ئۆپۆزسیۆنێ دووربێخیت، هەروەسا نە دروستە ئۆپۆزسیۆن شەرعیەتا حوكمەتێ ل هەنبەر ناڤەندێ لاواز بكەت یان پشكداریێ د ژناڤبرنا پێگەهێ وێ یێ فیدرالی دا بكەت. بابەت ل ڤێرە نە ناكۆكییە ل سەر كارگێڕیەكا ناڤخۆیی، بەلكو ل سەر پێگەهەكێ نەتەوەییە د ناڤ پێكهاتەیا دەولەتێ دا و هەر پێشێلكاریەكا ڤێ ڕاستیێ، نەبتنێ دبیتە ئەگەرێ تێكدانا ڕەوشا سیاسی، بەلكو ئامرازان ددەتە دەست ناڤەندێ دا پێكهاتەیا فیدرالی هەلوەشینیت و ل تایبەتمەندیا دەستووری یا هەرێمێ بدەت.
پێدڤیە ساتا ڕێزگرتنا سیاسی ل سەر تێگەهشتنەكا كوور ژ واقعێ دەستووری بهێتە ئاڤاكرن و ژ قەبارێ وان ئاستەنگان یێن كو ڕوی ب ڕوی هەرێما كوردستانێ دبن، یێن كو تەكنیكی یان دارایی نەماینە، بەلكی بووینە هەبوون (وجودیە). و د ساتێن وەها دا، هەلوەست و هێز ل سەر بنەمایێ پابەندبوونا وان ب دۆزێ ڤە دهێنە ڤاڤارتن، نەك ل سەر گۆتارا وان یا سیاسی یا دەمكی و دیرۆك، هەروەكی دەنگدەرێ كورد، ل وی كەسی نابۆریت یێ كو ناكۆكیا حزبی كریە پرەك بۆ ژناڤبرنا پرۆژەیێ نەتەوەیی یێ كوردی د ناڤ دەولەتا فیدرال دا.

* مامۆستایێ زانینگەهێ

د. دژوار سندی*

پێشەییك:
حوكمەتا هەرێما كوردستانا ئیراقێ ڕووبەڕووی ئاستەنگیێن دارایی یێن دژوار یا بووی، ژ دەرئەنجامێ گیرۆبوون یانژی بڕینا بەردەواما یا پشكە بودجا دارایی یا د یاسایا بودجەیا سێ سالی دا هاتیە دەستنیشانكرن (٢٠٢٣)، ئەڤ یەكە ژی بوویە ئەگەرێ قەیرانێن بەردەوام د دانا مووچەیێن فەرمانبەران دا. د ڤێ چارچووڤەیێ دا، هەرێما كوردستانێ پێدڤیەكا ستراتیژی یا لەزگین هەیە ژ پێخەمەت دەستنیشنكرنا ڕێیەكا ناڤخۆیی یا بەرفرەهـ كو ئارمانجا وێ گەهشتنا ب خوە ـ دابینكرنا دارایی یا بەردەوام (خوە-فینانسەكرن) بۆ مووچەیان، و كێمكرنا پشت بەستنێ ب پارە شاندیێن فیدرالی یێن نەسەقامگیر و بهێزكرنا بنیاتێن ئابۆری و جڤاكی یێن هەرێمێ بكەت.
ئێك: ڕەهەندێن دەستووری و ڕەوشا سیاسی:
پاشخانەیا یاسایی یا ڤێ قەیرانێ بۆ ماددەیێن (١٢١) و (١١٢) و (١١٥) ژ دەستوورێ ئیراقێ ڤەدگەڕیت، كو دەستهەلاتێن بەرفرەهـ دەتە هەرێمێ بۆ ڕێڤەبرنا كاروبارێن خوە یێن ناڤخۆیی و ژێدەرێن خوە. لێ بەلێ، ناكۆكیێن سیاسی یێن بەردەوام ل گەل حوكمەتا فیدرالی، ب تایبەتی ل سەر بابەتا ڕێڤەبرنا داهاتێن پەتڕۆلێ و ڕادەستكرنا پارێن لسەر لێكهاتی بۆ كۆمپانیایا پەتڕۆلێ یا سۆمۆ، بوون ئەگەر كو بەغدا د دا بڕیارا ڕاوەستاندنا شاندنا شایستەیێن هەرێمێ بدەت. هەروەسا، بڕیارا دادگەها بلندا فیدرالی د سالا ٢0٢٤ دا، یا كو فەرمانا نیشتەجێكرنا مووچەیێن فەرمانبەرێن هەرێمێ ل بانكێن فیدرالی و ژێبرینا وان ژ پارا دارایی یا هەرێمێ، ئالۆزیەكا نوو ل سەر ڤان پەیوەندیان زێدە كر و پێدڤییا لەزگین ب جیگری و بژاردەیێن ناڤخۆیی دوپاتكر.
دو: ستوونێن ڤەگوهۆڕینا بەر ب سەقامگیریا دارایی:
ژبۆ ڕووبەڕووبوونا ڤان ئاستەنگیان، گەهشتنا ب خوە-دابینكرنا دارایی یا مووچەیان پێدڤی ب گرتنا پاكێچەكا هەڤگرتی یا ڕێككاران هەیە داكو سەربخوەییا دارایی ب هێز بكە ب ڕێیا:
١. جۆر ب جۆركرنا ژێدەرێن داهاتی: زێدەكرنا داهاتێن نە ـ پەتڕۆلی ب ڕێیا پێشخستنا سیستەمێن باجێ یێن مۆدێرن و بهێزكرنا میكانیزمایێن كۆمكرنا باجێ یێن كاریگەر و بچویگیركرنا وێ د خەزینا هەرێمێ دا، دگەل پاراستنا هەڤسەنگیێ د ناڤبەرا پێدڤیێن گەشەپێدانێ و باجێن پێشبازیكار دا.
٢. پێشخستنا كەرتێ پەتڕۆلێ: كار كرن بۆ زێدەكرنا داهاتان ژ ڤی كەرتێ گرنگ ب ڕێیا باشكرنا بەرهەمئینانێ و كۆنترۆلكرنا كاروباران ل گۆر باشترین پیڤەرێن شەفافیەتێ، ب ئاوایەكێ كو خزمەتا بەرژەوەندیێن هەڤپشك ل گەل حوكمەتا فیدرالی بكەت.
٣. باشكرنا حوكمڕانیا دارایی: بهێزكرنا میكانیزمایێن چاڤدێریا دارایی یا سەربخوە و بلندكرنا ئاستێ دانایەتیێ د خەرجكرنا گشتی دا، ب ئاوایەكێ كو دەستپاكییا دامەزراوەیی تێدە سەروەر بیت.
٤. جۆر ب جۆركرنا بنچینەیا ئابۆری: پشتگیریكرنا كەرتێن بەرهەمدار یێن وەك چاندنێ، پیشەسازیا ڤەگوهێڕی و گەشتوگوزاریێ، كو ئابۆریەكێ هەڤسەنگ ئاڤا دكن ب شێوەیەكێ شیانا هەلگرتنا و هەلمژینا شۆك وتراڤمایان بكەت.
هەرێم دشێت مفای ژ مۆدێلێن بەراوردكار وەربگریت، وەكی سیستەمێ «كۆنسێرتا ئابۆری» ل هەرێما باسك یا ئسپانیایێ كو دەستهەلاتێن باجێ یێن بەرفرەهـ پەیرەو دكەت بۆ بەرژەوەندیا گشتی، یان ژی ئەزموونا كەتەلۆنیایێ د بنیاتدانانا ئابۆرەكێ جۆر ب جۆر سەرەرای ئاستەنگیێن سیاسی. هەروەسا، ئەزموونێن بەرێ د ناڤ هەرێمێ بخوە دا ژی هەنە د وارێ هناردەكرنا پەتڕۆلێ ب ئاوایەكێ سەربخوە، هەرچەندە ڕووبەڕووی ئاستەنگیێن یاسایی ژی ببوو.
سێ: دەرفەتێن بەردەست و ئاراستەیێن پاشەرۆژێ:
هەرێما كوردستانێ شیانێن مەزن بۆ گەهشتنا سەربخوەییا دارایی هەنە، ژ وان ژی:
– هەبوونا بنیاتێ ژێرخانێ یا دامەزراوەیی یا پێشكەفتی هەتا ڕادەیەكێ.
– ژێدەرێن مرۆڤی یێن شارەزا و پسپۆر.
– پشتگیریا نێڤدەولەتی بۆ پرۆگرامێن ڕیفۆرمان.
– جهێ ژیۆ- ئابۆری یێ ستراتیژی.
چار: پێشنیارێن ستراتیژی: ژبۆ بهێزكرنا خوە-دابینكرنا دارایی یا مووچەیان، ئەم ڤێ دیتنێ پێشنیار دكەن:
١. دامەزراندنا پلانەكا قووناغ ب قووناغ بۆ گەهشتنا ب خوە-بەسیی و شیانێن دارایی دگەل بەرچاڤگرتنا ڕەوشا سیاسی.
٢. بهێزكرنا هەڤكاریەكا ئاڤاكەر دگەل بەغدایێ بۆ دابینكرنا مافێن دەستووری یێن هەرێمێ.
٣. پێشخستن و موكۆمكرنا هەڤپشكیێن وەبەرهێنانێ دگەل كەرتێ تایبەت یێ ناڤخۆیی و نێڤدەولەتی.
٤. بهێزكرنا شەفافیەتا دارایی وەك ئامرازەك بۆ ئاڤاكرنا باوەریێ ل سەر ئاستێ ناڤخۆیی و نێڤدەولەتی.
٥. مفاوەرگرتن ژ پشتگیریا تەكنیكی یا سازیێن دارایی یێن نێڤدەولەتی د پرۆگرامێن ڤەگوهێڕینا ئابۆری دا.
دوماهیك:
هەولێن گەهشتنێ ب خوە-دابینكرنا دارایی یا مووچەیان ڕێیەكا ستراتیژییە نیشاددەت كو دڤێت حوكمەتا هەرێمێ ژدل كار ل سەر بكەت. ئەڤ چەندە دیتنەكا هەڤگرتی بۆ بهێزكرنا سەروەریا دارایی د چارچووڤەیێ دەستوورێ ئیراقێ دا نیشاددەت. سەركەفتنا ڤێ دیتنێ پێدڤی ب هەولێن بەردەوام هەیە بۆ بهێزكرنا ڕیفۆرمێن دامەزراوەیی، دگەل پاراستنا دیالۆگا ئاڤاكەر ل گەل حوكمەتا فیدرالی بۆ دابینكرنا مافێن دارایی یێن هەرێمێ. ئەڤ بزاڤ پابەندبوونەكا سەخلەم بۆ دابینكرنا سەقامگیریا جڤاكێ و ئابۆری یا گەلێ كوردستانێ نیشاددەت و شارەزایی و زاناییا سەركردایەتیێ د ڕێڤەبرنا ئاستەنگیێن ئالۆز دا دیار دكەت، كو ب ڕێیا وێ هەرێما كوردستانێ دشێت ژ قەیرانا خوە یا نها دەرباز ببەت و ئابوورەكێ سەخلەم ئاڤا بكە كو پاشەرۆژەكا گەش و سەقامگیر بۆ گەلێ خوە دابین بكەت.
* مامۆستایێ زانینگەهێ