ئەسكەندەر جەعفەری
هەر چەند د مەهێن داویێ دا پەڤچوونێن د ناڤبەرا ئیرانێ و ئیسرائیلێ دا گەهشتنە ئاستەكە بێهەمپا ژی، ئێك ژ ئەنجامێن هەری مەزن یێن ڤێ كریزێ بەرفرەهكرنا چارچووڤەیا پەڤچوونێ ژ هێلا ئیرانێ ڤەیە بۆ دەڤەرێن كو د ڤێ پەڤچوونێ دا ب پراتیكی رۆلەك وان نینە. باشوورێ كوردستانێ، كو ب سالان هەول دایە كو ژ پەڤچوونێن هەرێمی یێن ل دژی ئیرانێ دوور بیت، نها بوویە ئێك ژ ئارمانجێن ئێریشێن ئیرانێ و هێزێن هەڤالبەندێن وێ؛ رەوشەك كو نەتەنێ ژ دیتن و رامانا مرۆڤی لێ د هەمان دەمێ دا ژ هزرا مافێن ناڤنەتەوی ژی هێژایی نرخاندن و رەخنەیێیە.
ل گۆر راپۆرتەكێ كو ژ هێلا تیمێن ئاشتیێ یێن جڤاكی ڤە ل كانادایێ هاتیە وەشاندن، د مەهەكێ دا، هەری كێم ٤٧٤ ئێریشێن ئیران و كۆمێن گرێدایی وێ ل هەرێما كوردستانێ هاتنە تۆماركرن. ئەڤ هەژمار ب زەلالی نیشاددەن كو ئەم ب مەیلەكە سیستماتیك و ئارمانجگرتی رە روو ب روونە. واتە ئەو ئێریش، نەتەنێ ئێریشێن بێسەروبەر یان بەرتەنگن. ژ ڤان، ١٧٩ ئێریش راستەراست ژ هێلا ئیرانێ ڤە و ٢٩٥ ژ هێلا كۆمێن چەكدارێن هەڤالبەندێن وان ل ئیراقێ ڤە هاتنە كرن، كۆمێن كو وەكی وەكیلێن تەهرانێ ل هەرێمێ تەڤدگەرن.
بالكێشیا ئەردنیگارییا ڤان ئێریشان ژی پڕ گرنگە. زێدەتری ٧٨ % ژ ئێریشان ل پارێزگەها هەولێرێ قەومینە، هەرێمەك كو نە قادا شەڕە و نە ژی گەفەك راستەراست ژ بۆ ئیرانێ یە. ئەڤ ئێك، ئیدعایا فەرمییا «ئارمانجكرنا گەفێن ئەولەهیێ» ڕاستی پرسیارێ دئینیت و نیشاددەت كو چارچووڤەیا ئارمانجێن ئیرانێ ژ چارچووڤەیێن پاراستنێ پڕ زێدەتر هاتیە دەستنیشانكرن.
ژ دیتنگەها مرۆڤاهیێ ڤە، ئەنجامێن ڤان ئێریشان پڕ خەمگینن. ل گۆری هەمان راپۆرتێ، هەژمارا گشتییا قوربانیان ل كوردستانێ ب دەهان كەسانە، كو ژ ڤێ هەژمارێ، هەری كێم ١٤ كەس هاتنە شەهیدكرن و زێدەتری ٩٠ كەسان بریندار بوونە. ژ بلی ڤان قوربانیان، پێشەسازیا سڤیل ژی ب گرانی زیان دیتیە، ژ كۆمەلگەهێن نشتەجیبوونا سڤیلان بگرە هەیا ناڤەندێن پەروەردەهیێ، كو ل هنەك دەڤەران ب نەچاری هاتنە گرتن. ئەڤ راستی، نیشاددەت كو سڤیل، ئارمانجێن ڤان ئێریشانن.
لێ دڤێت خالا هەری گرنگ، ناكۆكیا ئەشكەرا د ناڤبەرا لڤینێن ئیرانێ و راستیێن ل سەر ئەردێ دا بیت. د سالێن داویێ دا، هەرێما كوردستانێ نەتەنێ گەف ل سەر ئیرانێ نەبوویە، لێ د راستیێ دا سیاسەتەك هشیار و بێ ئالی شۆپاندیە. پارتیێن رۆژهلاتێ كوردستانێ ژی، تەڤی ناكۆكیێن وان یێن دیرۆكی ل گەل تەهرانێ، ژ بۆ كو هنجەتێ نەدەن ئیرانێ، ب پرانی ژ چالاكیێن چەكداری دوور كەتنە. لێبەلێ، ئەڤ سینۆرداركرن نە تەنێ نەبوویە سەدەما كێمكرنا ئالۆزیێ، لێ د هەمان دەمێ دا ب زێدەبوونا ئێریشان رە ژی روو ب روو مایە.
ئەڤ رەوش، چەند پرسیارێن بنگەهین چێدكەت: ئارمانجا راستین یا ڤان ئێریشان چیە؟ گەر ئیدعایا «پاراستنا پێشوەخت» راست بیت، چما دەڤەرێن سڤیل و ناڤچەیێن ئارام د بن ئارمانجا وان ئێریشێن ئیرانێ؟ و هەكە ئارمانج ئاستەنگكرن بیت، گەلۆ زەخت ل سەر هەرێمەكێ كو ب راستی بێ ئالی بوویە، دشێت ئەولەهیەك ماییندە چێ بكەت یان ژی تەنێ چەرخا نوویا پەڤچوون و نەئارامیان ل رۆژهەلاتا ناڤین گوڕ دكەت؟
گەلەك چاڤدێر، ڤان ئێریشان وەكی بەشەك ژ شەڕێ ملیشایێن ئالیگرێن ئیرانێ ل ناڤچەیێ دبینن. ستراتیژیەك كو تەهران هەول ددەت باندۆرا خوە ب رێیا وان كۆمان ڤە زێدە بكەت. پرسگرێك ئەڤە كو ئەڤ سیاسەت، ب تایبەت ل ئیراقێ، بوویە سەدەما تێكدانا سەروەریا نەتەوی و بەرفرەهبوونا دابەشبوونێن ناڤخوەیی. هەرێما كوردستانێ، كو هەیا نها یەك ژ هەرێمێن هەری ئارام ل ئیراقێ بوو، نها د مەترسیا كشاندنا ناڤ وان ناكۆكیان دایە كو د ئافراندنا وان دا رۆلەك نەبوویە.
ل گۆر مافێن ناڤنەتەوی، دژوارە كو مرۆڤ رەواتیێ بدەتە ئێریشێن بەردەوام یێن ل سەر بەشەك ژ ئاخا دەولەتەك سەربخوە. ئەڤ كریار نە تەنێ سەروەریا ئیراقێ بنپێدكەن، لێ د هەمان دەمێ دا مەترسیا نۆرمالبوونا تەڤگەرێن وەها ل ناڤچەیێ زێدە دكەن؛ رەوش و رفتارەكە سەربازییا نەهێژا كو دشێت باندۆرێن بەرفرەهتر ل سەر ئەولەهیا رۆژهەلاتا ناڤین چێ كەت.
د داویێ دا، تشتێ كو ئیرۆ ل هەرێما كوردستانێ دقەومیت نە تەنێ كریزەك هەرێمییە؛ ئەو نیشاددەت كو ئیران دخوازیت شەر ببەت دەڤەرێن كو بەرێ هەول ددان ژ شەڕ دوور بن. بەردەوامیا ڤێ رەفتارێ، نە تەنێ ئەولەهیا هەرێما كوردستانێ، لێ د هەمان دەمێ دا گەفێ ل ئارامیا تەڤاهیا ئیراقێ و دەرڤەیی وێ ژی دكەت. گەر ئێریشێن ئیرانێ ب داوی نەهێن، دبیت كو كوردستان ببیتە میناكا هەرێمەكێ كو ب نەخواستی كەتیە ناڤ شەرەكی كو قەت هلنەبژارتیە.