عەیشا عەجیب

بکارئینانا تۆڕێن جڤاکی دبیتە ئەگەرێ گەرمبوونا پەیوەندیێن نەدروست، بکارئینانا تۆڕێن جڤاکی دبیتە ئەگەرێ کێمبوونا دەمێن خێزانێ، و دەمێن پێکڤە بۆراندن و پێشکەفتنا زاراڤێ تۆڕێن جڤاکی، ژیانا خێزانان گەلەک گۆھارتییە، ھەر چەندە تۆڕێن جڤاکی شیانەکا مەزن د ناڤ مرۆڤان دا ب ھێز کرییە، پەیوەندیێن مرۆڤان یێن دوویر نێزیک کرییە و یێت نێزیک دۆر کرییە، بەلێ د ڕاستی دا بکارئینانا وێ یا وەلێ ھاتی تا وی ڕادەیی نەدروست و بێ سنورە، پەیوەندیێن جڤاکی دناڤبەرا ئەندامێن خێزانان دا کێم کرینە تا ڕادەیەکێ بێ ئاگەھـ ژ خوە بوون و ونداکرنا تێکەلییێ.
د نوکە دا زارۆک و گەنج وەسا یێن د جیھانا تۆڕێن جڤاکی ئاسێ ماین پترییا دەمێن وان یێن پێڤە ھاتینە گرێدان، کێمتر ژ تێکەلییا وان یا ڕاست و دروست ب دایکۆبابان و ئەندامێن خێزانێ دا.
ل ڕۆژێن بەرێ ئەم پێکڤە دگرین و دکەنین سەرەدان د ھاتنەکرن، دیوانێن خۆش د ڕووینشتن و سوحبەتێن گەرم دھاتنە کرن و بیرئینان، لەوڕا د نوکە دا بەس یان دەمێ لایکێن تۆرێن جڤاکی دھێن کەیف خوەش دبن و ھەر چەندە وەسا دیار دکەت تۆڕێن جڤاکی نێزیکی ئێک دکەت بەلێ د ڕاستی دا ئەو کەسێن ئەم ھندە حەزژێدکەن ئەم یێت ژێک دویر کرین، زارۆکێن نوکە شینا ل گەل دایکۆبابا باخڤن و سوحبەتان بکەن یان دەمی ل گەل ئێک بۆرینن، لێ مخابنی ڤ تەماشەی ستۆرییێن ناڤ و دەنگان و ڵایفێن تۆرێن جڤاکی و ڤیدیۆیان و ب ترێندان ڤە مژویلن، دایکۆباب ژی نە د مژویلی دەنگ یان ئاگەھـ ژ زارۆکێن خوە بەلکو بەرێ خوە دەنە ڕۆناھییا تەلەفزیونێ، یا مۆبایلێ، بەلێ دڤێت فێرببین و ھزرا خۆ بکەین کو تەکنۆلۆژیا ئامیرەکە نە کو ئارمانجە، ئەڤە دێ زیانەکا مەزن ل پاشەرۆژا وان کەت.
پێکڤە ژیانا خێزانێ ئەوە نە بێدەنگ بین، ئەوە پێکڤە بژین دەمێن خۆش ل گەل ئێک بۆارینین، ئەرێ ما دەم نەھات شاشێ بدەنە لایەکێ و پەیامەک دلسوزانە بھنێرن، ئەڤ بابەتە بۆ وان کەسانین ئەوێن ل سەر سفرا خوارنێ بێدەنگ دڕیننە خوارێ و بەلێ ب ڤەشارتی ڤە ھزرا دکەن.
ل گەل پێشڤەچوونا بلەز یا تەکنۆلۆژیایێ جیھان یا کەتییە ناڤ دەستێ مە دا ئەم دشێن ب چەند دەست لێدانەکا گەل کێلومەترا ل کەسێن نێزیکی خوە باخڤین ناڤچاڤێن وی بینین و دشێن نێزیک ژیانا وان ڕۆژنانە دا بزانن کا چدکەن و چاوا سەحکەینێ، بەلێ ئەوێن مال دا دژین نەشێن سەحکەنە ئێک و ل گەل ئێک باخڤن و سوحبەتان بکەن، د دەمەکێ دا دەمێ سفرا خوارنێ حازر دکرین سوحبەتێن گەرم ھاتن کرن، بەلێ پا نوکە ل گەل شاشا تەلەفونێ بێدەنگ دبن دایک یال مەتبەخی و باب ژی یێل ل سەر کوژیەکێ دیوانێ ڕوینشتی خوارێ و زارۆک یێل خورفێن خۆ، ئەڤە ژی دبیتە سەدەما ھندێ کو ھەمی د مژولی تەلەفونێ خۆ نە و بەرێ خوە ددەنە ژیانەك جودا، ل مالێ دە دژین لێ ب مخابنی ڤە زێدە بکارئینانا تەکنۆلۆژیایێ نوکە د جڤاکێ مە دا پێکڤە بۆراندنا خێزانێ یا بوویە ژیانەك جیاواز، ئەندامێن خێزانێ ھێدی وەختی دگەل ئێک نا بۆرینن ژ بیرکرنە سەحکەنە چاڤێن ئێکدو، و دەمێن خۆش پێکڤە بۆرینن، د دەمەکێ بیرھاتن ھەبوون و دگەل ئێک کەیفخۆەشی دبرن و نوکە بەس پێکڤە سەحکەنە ڤیدیۆیان.

عایشە عەجیب

ئەڤ هەوا توندوتیژییێ بهێز نە بەس بۆ ئافرەتان و خێزانان یە بەلكو ب گشتی ژ بۆ هەموو مرۆڤێن توندوتیژییێ بەڕانبەر ئێكودو بكاردئینن دناڤا وان خێزانێن د ژیانا ڕۆژانە دا ڕووددەت بەربەڵاڤە، ئەو كەسێن توندوتیژییێ بكاردئینین چ بەڕانبەر زارۆكان، ئافرەتان، خێزان، دانعەمر، زەلام….هتد، لەورا ئەوێ پتر زیان لێ دكەڤیت زارۆكە و زارۆك دبیتە قوربان د ناڤا ڤان كاودانان دا، ژ بەر ب ڤێ چەندێ و ئەو مرۆڤێن ڕۆژانە دهێنە تەپەسەركرن ب شەڤێ ئارام نەشێن بنڤن و زارۆك ژ ترسا دا د لەرزن و ژ لایێ دەروونی و جەستەی ڤە زیانەكا مەزن ل وان د كەڤیت و دبیتە ئەگەر كو بەرەڤ پاشەڕۆژەكا لاواز ڤە بچن و ئەڤ چەندە كارتێكرنێ ل خێزانێ ژی دكەت كو خێزان نە ئارام و بەردەوام بهێنە ژناڤبرن. دێ سەبارەت ڤێ چەندێ پتر ئاماژێ پێ دەم كو توندوتیژیی چاوا دهێتە دیتن و ئەم چاوا دبینن.
د ڤێ هەوا (16) ڕۆژی یا بەرهەنگاربوونا توندوتیژییا د ژی ژنان و خێزان وەكی نەرێتەكێ سالانە ل 25/11 ل هەرێما كوردستانێ، هەمی قولاچكێن وەلاتێن جیهانێ، چالاكڤانێن جڤاكێ سڤیل، ڕێكخراوێن ئافرەتان، ل زانكۆ كۆلێژ و پەیمانگەهان ئەڤ چالاكییە دهێتە ڕاگەهاندن، ئەڤ هەلمەتە دهێتە بڕێڤەبرن دا كو جڤاك بهێتە هوشیار كرن و بەرەڤ ئاستێ كێمبوونێ ڤە ببەت.
نە بوونا توندوتیژییێ بۆ ئافرەت و خێزانێ دبیتە كو ژ لایێ پەروەردێ ڤە و زانستێ پێشڤەچوونێ ڕۆلێ ئافرەتێ د جڤاكی دا دكەت كو نەشێت ب ئازادییانە كار بكەت و بگەهێنە وان هیڤیان یێ دڤیا تێدا بژیت و خەونێن وێ تێدا خەیال د كرن ئەنجام بدەت. ئافرەت خودان پێگەهەكێ بهێزە د ژیانێ دا د نوكەدا ئافرەت ڕۆلەكێ گرنگ د هەمی بۆارێن ژیانێ د گێرین، شیانێن خۆ ئەنجام بدەت بەلكو د جڤاكا مە یا نوكە دا ئافرەت شیاییە خۆ ئاڤابكەت، د هەمی بۆاراندا كاربكەن چ وەك: بازرگانی، تۆڕێن جڤاكی، ڕاگەهاندنێ و پزیشكی دا،….. هتد. جڤاك پێش دكەڤیت دەمێ ژن و زەلام پێكڤە كار بكەن و هەمان دەرفەت یەكسان بن. یا من دڤێت بگەهینم كو توندوتیژیی نەبە س بۆ زارۆك، ئافرەتان و خێزانان،….هتد دهێتە كرن، بەلكو توندوتیژیی هەم ل زەلامان ژی دهێتە كرن، ئێك ژ وان خالان بەحس دێ كەم ژن ژی هەیە بەلكو ل پشت زەلامێ خۆ خیانەتێ بكەت، ئەڤە ئێك ژ وان خالانە كو توندوتیژیی بەڕانبەر زەلامی بهێتە بكارئینان و زەلام ژی تۆشی خەموكییێ بیت و خێزانا وی بهێتە وێرانكرن.
ئەو دەما توندوتیژی ل سەر ئافرەتان و خێزانێ بهێتە كرن نەتنێ خێزان بەلكو كارتێكرنێ ل جڤاكی ژی دكەت جڤاك بەرەف خرابییێ ڤە بچیت و گۆتگۆتك پەیداببن و چاڤلێكرن د ناڤا خەلكێ دا پەیدابیت، كوشتن، دەستدرێژی و بریندار كرن زێدەببیت، ئەگەر ئەڤ ڕەوشە بەرەف زێدەبوونێ بچیت جڤاك دێ زیانەكا مەزن و دەم دڕێژ بینیت، ئەڤ ڕەوشە نەتنێ زیانێ جەستە و دەروونێ دێ خێزانان و ئەو مرۆڤێن خرابییێ بكاردئینن كەت، بەلكو د هەمان دەمی دا ڕێی ل ئاڤاكرنا خێزانێ و كارتێكرنێ ل جڤاكی ژی دكەت. ئەڤ سەدەمە، پێدڤییە چارەسەری ب شێوەیەكێ گشتی و هەماهەنگی و پشتەڤانییا یاسایێ باشترین چارەسەری یە كو بهێتە ئاگەهدار كرن، بنەمایێ هەرێ ساخلەم د جڤاكی ئاشتی یە، ئەگەر دیار دا توندوتیژییێ بەردەوام دناڤ مالاندا نەمینت دێ جڤاك ژی بەرەف ئاشتی و سەقامگێری ڤە چیت و خێزان بەرەف گەشەكرنێ ڤە دێ یا بەردەوام بیت و ڕەوشەنبیری د ناڤا جڤاكی دا دێ بهێز بیت.
یا گرنگە ئەم هەمی پێكڤە ل دژی ڤێ توندوتیژیی و هەمی جۆرێن وێ ڕێی لێ بگرین و بەردەوام ژ لایێ یاسا و مامۆستایێن ئاینی و ڕاگەهاندن و چالاكڤانان ڤە نە هێلن ئەڤ هەوا توندوتیژییێ بەرەف زێدەبوونێ ڤە بچیت و بەردەوام كار ل سەر ڤێ چەندێ بهێتە كرن.

عەیشا عەجیب
پشتەڤانێن تیما زاخۆ ئێک ژ ناڤودەنگترین و مەزنترین پشتەڤانێن تیما وەرزشێ ل ھەرێما کوردستانێ یە، ئەوا ل سالا 1987 هاتییە دامەزراندن، باژێرێ زاخۆ بکو ب خۆ وەک مالا نیشمانپەروەری و عەشقا ژیانا وەرزشێ یە، ڕەنگێ یانەیێ سۆر و سپی یە، نیشانا ئاشتی و ھێز و وەفاداریییە، یاریگەھا نێڤدەولەتی یا زاخۆ ئێك ژ باشترین و نووترین یاریگەھایە ل ھەڕێما کوردستانێ، نێزیکی 20,000 ھزار پشتەڤانان دشێن تێدا پشکدارببن،زاخۆ خودان پشتەڤانێن خوە یێن دژوار و دلسوزدهێتە نیاسین، ھەردەم ب ھەستەکێ تایبەت پشتگێرییا تیما خوە یا فۆتبۆلێدکەن، تیما زاخۆ نەتنێ تیمەکا وەرزشێ یە نیشانا ھەست وەلات پارێزی نیشتیمان پەروەری، دۆستاینی و بزاڤکرن کو نیشان ددەت زاخۆ ھەرگاڤ ل د ژی قەبۆلکرنێ یە و ب خوە سەر بلندە، ژ بۆ ھەر پشتەڤانێن زاخۆ د خۆش و نەخۆشیا دگەل تیما خوەنە، لێ ل سەر ھندێ ڕا بلند دڕاوەستێت بەڕامبەر وێ حەزژێکرنێ ڕێزگرتنەکا مرۆڤایەتی ل دەف ھەموو خەلکێ زاخۆ دھێتە دیتن، یاریگەھا زاخۆ ژ لایێ سەرۆکێ حکومەتا ھەرێما کوردستانێ نیچیرڤان بارزانی ڤە ھاتیە نووژەنکرن، ل سالا 2015 ب فەرمی ھاتیە ڤەکرن، د نوکە دا کار ل سەر پرۆژەیەکێ نوو یێ یاریگەھا نێڤدەولەتی ل ئیدارەیا سەربەخۆیا زاخۆ دھێتە پێشبینکرن ب دیزاینەکێ نوو کو تێدا 40,000 چل ھزار پشتەڤان دشێن تێدا پشکداربن، حەزژێکرنا تیما زاخۆ یا بێ سنۆرە ژ زەلام و ژن و زارۆک و دانعەمران بووینە پشتەڤان، ڕۆلەکێ گەلەک گرنگ بۆ ھەر یارییەکا د ھێتەکرن ژ ھەمی دل و حەزژێکرنا خۆ تێدا ڤیانا خوە دیاردکەن و ئامادەدبن، ب گەرمی پێشوازیا پشتەڤانیەکا ب ھێز یا تیمێ و یاریزانێن خوە ل یاریگەھێ کەن، ھەڤرکییێ و سەرکەفتنێ دناڤا یاریزانێن خۆ دا زێدەکرینە. د ڤێ چەندێ دا ئیدارەیا تیما زاخۆ و ئۆلتراسا زاخۆ بۆ ھەر یارییەکێ ب ڕێکخستنەکا جوان یاریگەھێ ب ئالایێن کوردستانێ و وێنە و بڕۆشێن جیواز دھێتە خەملاندن، ڕێکخستنا ڕێک و پێک ل پشتەڤانێن خۆ دکەن.
یا من دڤێت بگەهینم د نوکە دا پشتەڤانێن زاخۆ بەر ب مێژوویێ ڤە دچن، ژبەر ڤێ ئەگەرێ د رۆژا یاریێن زارۆکان دا ئەو درۆشمێن یاریا ھاتییە ئەنجامدان بۆ پشتەڤانییا ھاڤێژتنا یاریێن زارۆکان ژ بۆ زارۆکێن نساخ، ئەو یارییە ھاتیە ھەلبژارتن کو ئێک ژ باشترین یارییا بۆ ژبەر ڤی ئەگەری پشتی فدراسیۆنا فوتبۆلا جیھانێ فیفایێ لیستا باشترین بەربژار بەلاڤکری پشتەڤانێن زاخۆ ئێک ژ بەربژارانە، مەزنترین پشتەڤانێن تیما زاخۆ بھێتە ھژمارتن بچنە د فۆتبۆلا جیھانێ دا، ئێک بەربژارێن ھەڤرکییێ بۆ خەلاتێ the best بۆ سالا 2025 بھێنە دیارکرن کا کیش پشتەڤان ژ باشترینایە، پشتەڤانێن زاخۆ ژ ھەژی ھەر تشتەکێ کو بۆ وان بھێتە کرن، چونکو ئەو حەزژێکرنا پشتەڤانێن زاخۆ بۆ تیما خۆ ھەین د چو تیمێن دی یێن ھەرێما کوردستانێ و ئێراقێ دا نینە، عەشقا وان بۆ باژێرێ زاخۆ دناڤا دلێ وان دا داگرتییە.

عەیشا عەجیب/ زاخۆ

دەستپێكا سالا نوی یا خواندنێ دا ئەم كەیف خۆشین كو هەمی خوێندكار و مامۆستا پێشوازیێ ل سالا نوی یا خواندنێ دكەن، جهەكێ تایبەت ددەین كەسێن كو پشگێریا زانست و زانینێ دكەین ژ بۆ جڤاكێ خۆ ئەۆ ژی دایكۆبابن.
دایكوباب د دەمێ دەستپێكرنا قوتابخانێ دا ڕۆلەكێ گرنگن، هەر چەندە پەروەردەیا فەرمی د دەستێ مامۆستایان دا بت ژی، لێ یا هەرێ گرنگ و پەروەردەیا درست یا ددەستێ دایكۆبابان دەیە، ئەون یێن كو هەولددەن زارۆكێن وان پێش بكەن و دبنە كەسانێن شارەزا ژ بۆ جڤاكی.
دایكوباب مامۆستایێن ئێكێ ژ بۆ زارۆكینە و ئەون یێن كەسایەتییا وان یا جوان هەمی دەمان سەركەفتنێ ل خوێندكاران دكەت.
د ڤێ هەمی دەمان دایكوباب ژ بۆ زارۆكێن خۆ د باش و هاریكاربن كو زارۆك ژ خێزانێ فێری ڕێزگرتنێ و پەروەردەیێ و زانستێ دگرین، ئەو دێ هەردەم ب پەروەردەیی ڤە گرێدایی بیت، دا كو ژ بۆ هیڤی و سەركەفتنا خوە دێ هەولدەت پێشڤە بچیت.
دەرووناس دبێژن: زارۆك د خێزانەك ئارام و پشتەڤان دا مەزن بت، پتر فێربوونێ ڕازی دبن و هەنبەر چالاكییێن نوی دێ یێ بهێز بن ژ بۆ هەر ئاستەنگەكێ»
د ڤێ دایكوباب گوهداریا پرس و ئاستەنگێن خوێندكاران بیت هاریكاربن ژ بۆ دیتنا چارەسەریێ بۆ زارۆكێن خۆ د وی دەمی دا دێ هەست ب باوەری و خۆڕاگریێ كەت، كو هەمی دەما پشتەڤانێ وی دێ هەبیت.
ڕۆلێ دایكوبابان د سالا نوی یا خواندنێ دا ڕۆلەكێ گەلەك گرنگە ژ بۆ زارۆكێن وان، چونكی ئەون یێن دبنە هاریكار د پێشڤەچوونا هیڤییێن وان، یا گرنگە د دەمێ دەستپێكرنا خواندنێ دا، پێشوەخت سیستەمێن خواندنێ یێن زارۆكێن خۆ ڕێكوپێك بكەن، یا گرنگە ل سەر دیكوبابان زارۆیێن خۆ ژ تۆرێن جڤاكی دویربێخن، مۆبایلێن وان بهێنە كونترۆلكرن، چونكی بۆراندنا تۆرێن جڤاكی دبیتە سەدەما ئاڕیشە و لاوازبوونێ د دەمێ خواندنا وی دا، پێدڤییە سیستەمێ خەو و دەمێن خواندنێ دەمژمێران وان ڕێكبێخن و د دەمێن ئەركێن وان یێن مالێ دا، هاریكار بن ژ هەر پرس و ئاستەنگەكێ دا د گەل وان یێ ئارام و بێهنفرەهبن، دا كو خوێندكار هەست ب نە ئارامی و بێزاریێ نە كەت.

عەیشا عەجیب

بهێز بوون نەتنێ ب هێزا لەشی ڤە گڕێدایی یە. هێزا ڕاست ب بەڕێخوەدانا هەستیاری، دەروون و روحی ڤە گڕێداییە.بهێز بوون نەتنێ شیانێن هەلگرتنا بارێن گرانە، ئەو ل بەرانبەر دژواریێن ژیانێ بلند د ڕاوەستن، ژ تێكچوونا كاودانێن ژیانێ فێردبن.
مرۆڤێن بهێز ناگرین؟ بەلێ ئەو ژی دگرین، لێ ئەو دزانن كا چاوا هێرسا خوە ڤەگۆهێزن، ژ بەر كو بهێز بوون نە ل سەر ڕاوەستاندنا هەستانە ئەو ل سەر شیان بەردەوام كرنێ یە ئەو تشتێن كو مرۆڤ هەست پێ دكەت. ژیان د هەر گاڤێ دا نە یا ب ساناهییە. جاران مرۆڤ دێ تنێ بن و جاران ژی دێ شاش فێربن. لێ ژبیر نەكەن، بهێز بوون گەلەك جاران دبیتە ڕامانا شاش وەرگرتن و تێگەهشتنێ.
جڤاك گەلەك جاران بۆ مە دیاردكەت «نەگری، بلند ڕاوەستە و نیشان نەدە». لێ خوزیا مرۆڤان دەیە كو مرۆڤ هەست پێ دكەت جاران بشكێ و جاران باشبی. بهێز بوون نە ل سەر تەپەسەركرنا هەستانە ئەو ل سەر نیاسین و ڕێڤەبرنێ یە. ئەو مرۆڤێن كو ب ئێش و ئازاران فێردبیت كا دێ چاوا دوبارە دیسا بەردەوام بكەت.
هێز نەتنێ د ماسولكان دایە، ئەو د كویراتیا روحی دا ڤەشارتیە، هەتا د رۆژێن كو هین تێدا هزر دكەن، و دبێژن «ئەز نەشێم بەردەوام بم»، هین د شێن پشتی هنگێ ب چەندەكا دی یا دا بەردەوام بی و دەست ژیانێ كەیە ڤە، ژبەر هندێ هێزا ڕاستی دڤێ چەندێ دا دیار دبیت كو تو چەند یێ بهێزی.
گەلەك كەس هەستێن خوە تەپەسەر دكەن دا كو بهێز دیار بكەن، د ئاخڤن دكەنن، كەیفێ دكەن، لێ هەكەر تو د ناڤ ناخێ وان دا ببینی د ناڤ ئازارا خوە دانە. هەمی دەمان هێزا ڕاست نە ل سەر تەپەسەركرنێ یە ئەو ل سەر تێگەهشتنا مرۆڤان و ژیانا وان ب ئاوایەكێ ساخلەمە.
ب هێزبوون د ڕاستی دا بێهن فڕەهی و بەردەوامیێ دایە، هەر چەندە ژیان دبیت كو ئاستەنگێن وەكی چیان نیشا مە بدەت ژی، دڤێت مرۆڤ هزر بكەن و ژبیر نەكەن كو ل پشت چیان دیمەنەك جوانتر و خۆشتر هەیە. بهێز بوون ڕامانا بەردەوامبوونا گەهشتنا وان دیمەنانە.
گەلەك جاران ئەم گاڤێن ئارمانجێن خۆ دا ڕادوەستین و جاران بێ هیڤی دبین و دكەڤین لێ یا گرنگ ئەم ژبیر نەكەین كو ژ كەتنێ هەمی دەما ڕابوون یا هەی.
مرۆڤێن ب هێز نە بێ كێماسی نە، بەلێ ڕاستی ئەو گەلەك جاران یێن كو زێدە ئێش و ئازاران دكێشن، لێ ئەو هەر گاڤ ژ وان برینان فێردبن و دزانن كا مرۆڤ چاوا ژ وان برینا بلند ڕاوەستیت. جاران باهۆزەك ل پشت كەنییەكا ڤەشارتی هەیە مرۆڤ نەشێت ڤێ چەندێ ببینن ژبەر كو كەس خەما كارێن ناڤ ناخێ مرۆڤان دا نزانت لەورا پێدڤییە هەمی دەما بهێز دیا بكەین.

عایشا عەجیب

هندەك ژن د بێ دەنگن، بەلێ ئەڤ بێدەنگییا وان نە بێدەنگییەكا ئاساییە دەمێ دبینی چاڤێ وێ كەنیت، ئەو كەنیا چاڤێ وێ دا دیار دبیت كو بێدەنگییە یا مایە دناڤ ناخێ وێ دا و یا ڤەشارتییە، بەس ئەو خوە وەسا نادەن وەسفكرن، ئەوێن بەڕێ خوە دەنێ‌ د بێژین چەند كەسەك كەیف خۆشە، لێ نوزانن كو ئەو ژ نەچاری دكەنیت، بەلێ كەس نوزانت ئەو كەنیا سپێدەیان ناڤ چاڤێن وێ دە ئەو نە كەیف خۆشیا وێ یە ئەو نیشانا بێهن فرەهی و وەستییانا وێ یە، ئەو فێری كەنییێ بوویە، چونكی كەسێ نەدزانی دەمێ ئەو دگریت و دەمێ دەردێ خوە دگۆت وان د گۆت تۆ هندە مەزن دكەی، بەلێ دەما بێدەنگ ما وان هزر دكر هەردەم باشبی، ژ بەر ڤێ چەندێ وێ بێدەنگی هەلبژارت، بەهرا پتر جاران ژن گەلەك هەنە كو دهێنە ئێشاندن و قوتان لێ دەمێ دناڤ دەوروبەرێن خوە دا وەسا خوە دەنە دیاركرن كو باش و بێهن فرەهن، بەلێ د ڕاستی دا دناڤ وان دا هەرو بایەك و ئێشانەك هەیە كەس یا دلێ وێ نوزانیت.
د ڤێ دونیایێ دا گەلەك ژن هەنە ڕۆژێن نەخۆش د بۆرینن، نابیت ژن بێدەنگ بیت و نابیت ژن باخڤیت، چونكی هەر دەما باخڤیت دێ بیتە تاوانبار هەر دەما ڤیا یا دلێ خوە بێژیت دبیت خراپ كار، لەوا ژ سەدەما كو گەلەك ژن د جڤاكی دا هەنە دشێن بێژین بێدەنگیا ژنا دكەنیت، ژ بەر كو ئەڤ دونیایە جوداهیێ ناكەت ئەو ژنا كو ژ هەموویان پتر دكەنیت ئەوە ئەوا كو ژ هەموویان دلێ وێ دئێشیت و ناخێ وێ دا پارچە پارچە دبیت،
دەما ڤیا بەحسێ وەستییانا خوە بكەت ل دەوروبەرێن خوە، ئەو تێ نەگەهشتن و شاش دمان بەرێ خوە دانێ، دێ بێژی كو مرۆڤ هەردەم هێزن مافێ بێهنڤەدانێ نینە، دەما كو دلێ ژنێ د شكێت ئەو خوە دڤێت هاریكاریا خوە بكەت و ئەو خوە ب خوە خوە چێكەت، نینە كو كەسەك بچیت هاریكاریا وێ، ژبەر ڤێ چەندێ بێدەنگییا ژنا دكەنیتن لێڤە نابیت بەلكو بەرگیریێ ژ خوە دكەت، بۆچی گەلەك ژن د بێدەنگن؟ چونكی دەمێ پەیڤ دگۆتن، بەلێ كەس گۆلێ نە دبوو دەمێ دكەنیتن؟ چونكی دەمێ ئەو دگریت كەسی َ نە د گۆتێ تۆ چاوایی و ڕەوشا تە، كەسێ ئەو دل ل دلێ وێ نە دان هەر ما د ناڤ خەم و ئازارێن خوەدا، بەلێ ئەو ل سەر پێن خوە د ڕاوەستیا ل وی دەمی دزانی هەر دەما روونشتە خوارێ دێ هەلوەشێت و شكێت، بەلێ ئەو ژی وەكی هەر كەسەكێ مافێ وەستیانێ و تێگەهشتنێ و دیتنێ هەیە، دەما كو هەر كەسەك سەح دكەنە ژنەكێ دكەنیت، بزانە گەلەك ژن هەنە بێت هزرا وە كو ئەو ژن دكەنیت نە ڕێكا كەیف خۆشییێ یە ئەو ڕێكا مانا وێ د ژیانێ دایە.

عایشە عەجیب

تیكتۆك پلاتفۆڕمەكا جڤاكی یا كۆمپانیا (ByteDance) یا تەكنەلۆژی یا چینی یە، ل سالا (2012)ێ ژ لایێ «ژانگ بیمینك» هاتبوو دامەزراندن، بۆ دروستكرنا كورتە ڤیدیۆ و مۆزیكا بەرنیاسە، ئەڤ تۆڕە ب ملیاران بینەری هەنە و یا بوویە دیاردەیەك د ناڤا هەمی جیهانێ دا.
گەلەك گازندە ل سەر چاوانییا بكارئینانا تیكتۆكی یێن هەین و ل گەلەك وەلاتان یا هاتییە قەدەغەكرن یان سنورداركرن، ژ بەر كو یا بوویە ئەگەرێ درستبوونا گەلەك ئاریشەیان د جڤاكی دا ب گشتی و ل سەر خێزانان ب تایبەتی.
هەكەر بەرێ خۆ بدەینە تیكتۆكی ل هەرێما كوردستانێ یێ بوویە ژەهرەك د لەشێ جڤاكێ مە دا و پشتی لایڤێن تیكتۆكی بووینە ڕێكەك بۆ ب دەستڤەئینانا پارەیی خەلكەك یێ پەنایێ دبەتە هەمی تشتان هەر ژ ڕەفتارێن سەقەت، ئاخفتنێن كرێت و سڤكاتیكرن ب ئێكدو، یارییێن مەتڕسیدار و هەڤڕكییان، كو بووینە ئەگەرێ درستبوونا سەدان ئاریشەیێن جڤاكی. تیكتۆك یێ بوویە جهێ خواستنا پارەیی ژی، كو گەلەك تیكتۆكەر د لایڤان دا داخوازا كرینا كوینان (پارەیێ تیكتۆكی) دكەن و هندەك خەلكی ژی پارە بۆ كرینا وان كوینان ژ مالێن خۆ دزینە.
تیكتۆك یێ بوویە مەتڕسی ل سەر زاڕۆكان ژی و گەلەگ شارەزا دەربارەی وێ چەندێ هوشدارییان ددەن، ژ بەركوهەر خێزانەك د نوكە دا دەمێ زارۆكێن وان بێزار دبن دەمێ خۆ ب تیكتۆكی ڤە دبەن و ئەوڤ ڕەوشتێ وان تێك ددەت و هەروەسا دبیتە ئەگەرێ تێكچوونا ساخلەمییا وان. ب بۆچوونا من هەكەر سنۆرەك بۆ ڤێ پلاتفۆڕمێ نەهێتە دانان دێ ئاریشەیێن جڤاكی د ناڤا خێزانان دا زێدەتر لێ هێن و دێ كارتێكرنەكا نەرێنی یا مەزن ل سەر نڤشێ داهاتی یێ كوردستانێ درست كەت.
تیكتۆكی كارتێكرن یا ل سەر كەلتوور و جڤاكێ كوردی یێ هەی، ژ بەر كو بكارئینانا ڕەفتارو بیروباوەرییێن نەگونجایی و جودا د ناڤ جڤاكێ كوردی دا یێن بەلاڤ بووین.
یا پێدڤی یە هەر خێزانەك بكارئینانا مۆبایلان ژ لایێ زارۆكێن خۆ كۆنتڕۆل بكەن، دا بهێنە پاراستن. و پێدڤی یە هوشدارییێن بەرەدوام ژ لایێ سازیێن ڕاگەهاندنێ ڤە چ ب ڕێكا بەڕنامەیان و پەیجان بدەنە دایكوبابان كو زارۆیێن خۆ ژ تیكتۆكی دویر بێخن و نەهێلن ب كار بینن. داخوازێ ژ حكومەتا هەرێما كوردستانێ ژی دكەین چارەیەكێ ل ڤێ بابەتی بكەت.

عەیشا عەجیب

هەتا نوكە وەكو پێدڤی ئەم گرنگییێ ب ژینگەهێ نادەین. هەتا كو ئەم ببێژین، گرنگییا ڕاگەهاندنا ژینگەهێ چییە و سەدەما كو ئەم گرنگییێ پێ نەدەین ژی ئەوە. ژ بەر كو مە زانیارییێن تەمام و شارەزایی ل سەر ژینگەهێ نینن، هەتا كو ئەم گرنگییێ ب وان پرسێن ئاسێ و مەترسییان بدەین.
‎پشتی شۆڕەشا پیشەسازی، زێدەبوونا كارگەهێن جودا، زێدەبوونا بكارئینانا وزەیێ د بیاڤێن جودا دا، زێدەبوونا مرۆڤ و پێدڤییێن وان… هتد. ژینگەهـ و پیسبوونا ژینگەهێ بوویە ئێك ژ مژارێن ئالۆز ل سەرانسەری جیهانێ.
هشیاربوونا ژینگەهی ڕامان ئەوە هەكەر هەر تاكەكەسكەك و جڤاك ئاگەهداربن و د هەستیاربن بەرامبەر ژینگەهێ، ب شێوەیەكێ بەرپرس سەرەدەرییێ د گەل دا بكەن. ئەڤ هشیاربوونە وێ دگەهینیت كو مرۆڤ بزانیت ئاریشەیێن ژینگەهێ چنە و چاوا دێ چارەسەری بۆ هێتەكرن و سەرەدەرییەكا ژینگەها هەڤالینیێ بكەت. هەكەر ل هەرێما كوردستا بەرێ خۆ بدەینێ هەر تاكەكەسەك و جڤاك دڤێت بەرپرسیار بن ژ پاراستنا ژینگەهێ و ب شێوەیەكێ بەرچاڤ بهێتە وەرگرتن و نەهێتە پشتگوهـ هاڤێتن.
پێدڤییە ئەم گرنگییەكا باش ب ژینگەهێ بدەین، سەبارەت ڕۆماڵكرنا مەترسییا ژینگەهێ ل سەر جڤاكێ هەیە، پێدڤییە هەردەم پرسێن ڕاگەهاندنا ژینگەهێ ل سازییێن ڕاگەهاندنێ ببنە بابەتێن سەرەكی بۆ نووچە و بەرپەڕێن سەرەكی یێن ڕۆژنامەیان. ڕاگەهاندنا ژینگەهێ ئەركەكێ هەرێ گرنگە د ناڤا جڤاكا مە دا، پێدڤییە هەركەسەك ژ لایێ خۆ ڤە ژینگەهێ بپارێزیت، ئەڤ ئەركە ل سەر ملێن جڤاكێ یێ گرنگە، ئەوێن بەرپرس د ناڤا سازییێن ڕاگەهاندنێ دا، پێدڤییە دەستپێشخەریێ بۆ نڤیسكار و ئەوێن ڕەوشەنبیر د بیاڤێ ژینگەهێ دا وان پالبدەن و دویڤچوونێ بۆ پرسێن ژینگەهێ بنڤیسن و ژ بەر ڤێ ئێكێ هەكەر سازییێن ڕاگەهاندنێ بەردەوام كار ل سەر هشیارییا خەلكی بكەن، كو گرنگییێ ب ژینگەهی بدەن كو ژینگەها وەلاتێ مرۆڤی ماڵا مرۆڤی یە، ئەڤە دێ بیتە باشترین ڕێك ژ جۆرێن خۆپاراستنێ.‎
(Detjen Jim) ڕۆژنامەڤانەكێ تایبەتمەندە ل سەر پرسێن ژینگەهێ و زانستێ وەكی ئەو دیاردكەت كو ڕاگەهاندن ڕۆلەكێ سەرەكی د دابینكرنا زانیارییان دا بۆ ڕایا گشتی دبینیت و ئەنجام ژی ڤێ ئێكی دیار دكەن كو 68% خەلك زانیارییێن ژینگەهێ ل تەلەفزیونێ وەردگرن، 59% ل ڕۆژنامە و گۆڤاران و ل ساڵا 1992ێ ئێك ژ ڤەكۆلینان دیار كربوو كو وەڵاتێ ئەمریكایێ 91% ێ ب تنێ گەنج گرنگییێ ب ژینگەهی ددەن.
گەلەك جاران ئەگەرێن پرسێن ژینگەهێ دبیتە سەدەم كو سەقا ئەگەرێن پرسێن ژینگەهێ دروست بییت، لێ گەلەك جاران دبیتە سەدەما بێهنتەنگبینێ و مەترسی ل سەر ژیانا هەڤوەلاتییان، پێدڤییە د دەمێن هۆسا دا خۆ ژ ڤێ چەندێ بپارێزین، دا چ مەترسی پەیدانەبن.
بۆ جارا ئێكێ‌ ڕاگەهاندنێ گرنگی ب ژینگەهێ دای ل ساڵا 1870ێ بوو ل باژێرێ (مینیسۆتا) ل وەڵاتێ ئەمریكایێ، ڕۆژنامەیا (هالۆك) هاتە دامەزراندن كو یا تایبەت بوو ل سەر بوویەرێن ژینگەهێ و بۆ جارا ئێكێ‌ بوو فۆكسا وان ل سەر ژیانا گیانەوەرێن كیڤی ل وی باژێری بوو. ل ساڵا 1962 سازیێن ڕاگەهاندنێ ل ئەمریكایێ دەست ب گرنگیدانا ژینگەهێ ب ڕەنگەكێ گشتی كر و ل ساڵا 1962 پەرتووكەك ب ناڤێ (بهارا بێدەنگ) بەلاڤبوو.
ب ڕەیا من ئێك ژ رێكێن گرنگ بۆ دروستكرنا هشیاربوونا ژینگەهێ، پەروەردە و فێربوونە ئەوە كو زارۆ و مەزن بهێنە فێركرن سەبارەت ژینگەهێ هاریكاربن ل گەل پاراستنا دیمەنێن سروشتی. ئەۆ نڤیسكار و ڕەوشەنبیرێن د بیاڤێ پرسێن ژینگەهێ دا كاردكەن هەماهەنگی ل گەل سازیێن ڕاگەهاندنێ كربان، كو هەر چنە حەفتییێ جارەكێ یان هەردو حەفتییان جارەكێ بابەتەكێ ل سەر پرسێن ژینگەهێ ل سەر شاشەیێن تەلەفزیۆنێ یان ڕادیۆ یان بەڕنامەیەك، هەروەسا ب زمانێ زارۆكان هاتبا ڕێكخستن، هەر وەسا ڕاگەهاندن دشێت هشیاریا ژینگەهی د ناڤا جڤاكی دا بلند بكەت و بچیتە د ناڤ سازیێن گرێدایی پەروەردێ دا و دشێت هشیاریا ژینگەهی و خواندنگەهێن بنەرەتی و باخچەیێن زارۆیان بەرنامەیەكێ تایبەت ب پەروەردەیا ژینگەهێ زارۆكان د ژیەكێ بچویك دا ب زمانێ وانا فێری ژینگەهپارێزییا وەلاتێ خۆ بن، ب مەرەما بەلاڤبوونا هشیارییا ژینگەهێ د ناڤ جڤاكی دا.
لەوما گرنگە ئەم هەمی ل گۆتنێن سەرۆكێ هەرێمێ «نێچیرڤان بارزانی» خودان دەربكەڤین، دەما گۆتی: كا چاوا ماڵێن خۆ دپارێزین پێدڤییە ب هەمان شێوە ژینگەها وەڵاتێ خۆ ژی بپارێزین، چەند ژ مە دهێت دڤێت داران بچینین، بەرمایكێن خۆ نەهاڤێژین ، قوربانییێن زێدە بۆ ئاخ، ئاڤ و ژینگەها كوردستانێ هاتینە دان، دڤێت وەسان بپارێزین كو ئەم ساخلەم تێدا بژین و نڤشێ ل دویڤ مە ژی دا درێژەپێدەرێ ژینگەهپارێزییا مە بیت دا ئەو ژی ژینگەها كوردستانێ پاقژ و پاراستی بهێلن و ب بەختەوەری تێدا بژین.