فـازل میرانـی

سێ ویستگەهـ د ناڤا بیرەوەرییێن مە دا حوكمی ل مە دكەن: بیردانكەكا مرۆڤاتی یە؛ ئەڤاكو وێنەیێن هەلبژارتنا مرۆڤی هەر ژ هەڤدیتنێ هەتا وەغەركرنی ڤەدگەڕینیت، بیردانكا خەباتێ ب هەمی هووركاتیێن خۆڕاگریێ و تێكۆشانا رێبازێ‌، هەروەسا ژی بیرەوەریا ئاڤاكرنێ ب هەمی بەرفرەهییا رامانا وێ‌ ڤە. ئەڤ هەر سێ‌ بیرەوەریانە د ناڤا تێكۆشەرێن بزاڤا رزگاریخوازیا كوردستانێ‌ و پارتی دیموكراتی كوردستان دا دهەڤپشكن، ڕۆژ نووری شاویس جهەكێ مەزن د ناڤ هەمی بیرەوەریێن وێ‌ دا هەیە.
د رۆژەكا وەكو ئەڤرۆ دا، شاویس ل دووماهیا هەناسەیێن خۆ دا پاش سەخترین سالێن درێژ كو؛ گەلێ مە تێكۆشانەكا شەڕێن دژوار تێدا كرین. هینگی ئەم هەمی د چەپەرەكێ دا بووین كو هێشتا نیشانێن بیر و كار و تێكۆشانا وی تێدا ماینە.
بیردۆزین، هەولدان، دلسۆزی، باوەری ب دۆزێ‌ و هەلگرتنا بەرپرسیاریێ و ئەنجامدانا وان ب سەركەفتیانە ـ ئەو هەمی ل سەر وی دهێنە جێبەجێكرن ـ خۆدێ‌ ژێ‌ رازی ـ.
مە ب هەڤرا گەنجاتیا خۆ د ناڤا قوتابخانەیا بارزانی دا ژێكرا كربوو، و ل سەر رێبازا وی؛ مە شەڤ دگەهاندە رۆژێ‌، هەروەكو ژێكراكرنا نانەكی رەق و فیشەكێن بەرگریكرنێ‌ و رۆناهیێن چرایێن بارەگا و جهێن سەنگەرێن خۆ.
هەر ژ ناڤ چیایێن كوردستانێ‌ هەتا وەلاتێن غەریبیێ‌؛ هەتا بەرۆكێن شەڕێن مەزن، یێن كو پێدڤی ب زەلامێن ب هێز هەبوون، شاویسی هەم ب گۆتن و هەم ژی ب كریار ئەو یێ‌ دیاربوو.
هەڤالەكی دلسۆز بوو، و هەلگرێ میراتێ‌ مالباتا خۆ یاكو بەرییا وی ئەو رێبازا گرتیە بەر ژبۆ هەلبژارتنا رێكێن سەرخۆبوونا مللەتێ‌ خۆ. لەورا كولتوورەك و دیرۆكەك د ناڤبەرا چاند و سیاسەتێ‌ و تێكۆشانا دویر و درێژ تەڤلی هەڤكرن، ب دلەكێ‌ پڕی ئارام و هەبوونەكا هەژی گۆتنێ‌.
هەروەك چاوا كو ئەو ل ژێر دویكێلا شەڕان دابوو، هەر وەسا ژی ئەو كەسەكێ‌ ب دانوستاندكارێ‌ ب شیان بوو وەكو زمان حالەك بوو، هنارتیەكێ‌ ئەمین بوو و ئەو نوونەر بوو یێ‌ ژ پێش سەرۆك مەسعود بارزانی ڤە تێدكۆشی ـ لەورا هەر جار بۆ وێ‌ ئێكێ‌ ئەو باشترین كەس بوو دهاتە هەلبژارتن و میناكەك بوو ناهێتە دوبارەكرن، ئاخفتنكەرەك بوو چو زمانان بەرییا وی رانەدكر و بریارێن وی ژی چو جاران ئەو نەدخاپاند.
ڕۆژ نووری شاویس نموونەیەك بوو ژبۆ تێكۆشەرێن شۆڕشا ئیلۆنێ‌، گولانێ‌، سەرهلدانێ‌ و ئەوێ‌ ئاڤاكرنێ‌ یاكو ژیان بۆ گەلێ كوردستانێ‌ و پێكهاتەیێن وێ‌ ڤەگەڕاندی. مرۆڤەكێ هزر كویر بوو ژبۆ بیردۆزینێ دا، یێ‌ دەستپێشخەر د د كار و چالاكیان دا، دلسۆز بۆ حزبا خۆ بەرییا ئەڤی و یێ‌ دیتر. مرۆڤەك بوو دلێ‌ خۆ ب پاكی پاراستبوو، نە ئاخا شەڕی گێولێ‌ وی تێكددان و نەژی دەنگێن تۆپ و تەیارەیان دترساند.
من ل دەستپێكا گەنجاتیێ‌ دا نیاسی، و ئەوا د ناڤبەرا مە دا هەكە بڤەگەڕیێینە وێنەیێن رابردویێ‌ خۆ، دێ‌ بینین كا چاوا سالێن تێكۆشانەكا بێ وەستیان مە تێپەڕاندیە ل هەر جهەكی و ل هەر تێكۆشانەكێ‌. ڕۆژ نووری شاویس خەباتكارەكە ناڤ و ژیانامەیا وی وی ژناڤناچیت. زەلامەكێ‌ دەولەتێ یە ب بیر و بنەمایێن ئاڤاكرنێ ئەوان رامانان ل گەل خۆ رادكەت یێن هەژی شانازیێ‌، پەرلەمانتارەكێ‌ خۆدان سەربۆر، ئەندامەكێ‌ كاریگەر د ناڤ دانوستاندنان دا.
گەلێ مە و حزبا مە و هەمی تێكۆشەرێن كوردستانێ‌ و ئیراقێ‌، هەر دێ بیریا وێ كەن و دێ رۆژەك هێت و دێ‌ زانن كو تێكۆشەرەكێ كوردی یێ‌ كوردستانی؛ ناڤێ وی ڕۆژ نووری شاویس بوو، ب دلسۆزی ژبۆ ئیراقەكا باشتر و كوردستانەكا گەشتر كار كر و پاش ئەنجامدانا ئەركێ خۆ پێخەمەت مللەتی خۆ، باركر و چوو و ئەوی خاترا خۆ خواست و چوو بەر دلۆڤانیا خۆدێ.

برا و هەڤالێ‌ من ڕۆژ خۆدێ ژ تە رازی ببیت
خۆدێ ژ هەمی دلسۆزەكێ‌ دۆزا خۆ رازی ببیت
و خۆدێ ژ مەلا مستەفا بارزانیێ‌ نەمر و كاك ئیدریس یێن د دلان دا زێندی رازی ببیت.

فــازل میرانــی

(هەڤڕكی) د هەبوون و بەردەوامیا خۆ دا، و (ڕێرەو) د ڕاستەرێیا خۆ و چەپ و چیریا خۆ دا و د چارەسەریەكا خۆ یا ڤەبڕی دا؛ چو یا دەمكی بیت یان هەردەم بیت؛ دو بابەتێن گرێدای هەڤن. چو هەڤڕكیێن بێی ڕێرەو نینن، چو سەركەفتن ژی د ناڤ ڕێرەوێ‌ دا نینن كو هەڤڕكیێ‌ بێ چارەسەریێن ڤەبڕی بۆ لایەنی مافپەروەر بەردەوام بكەن. چەندی هەڤڕكی مایە ڕێرەوا هەڤڕكیێ‌ دمینیت؛ یان راستە نەچیت یانژی رابوەستیت، لێ‌ بەرزە نابیت.
رەنگە ژی مەیلا وێ‌ بەر ب درەویێ‌ ڤە بچیت و ل قۆناغەكا سەركەفتنێ‌ بەرقەرار ببیت، بەلێ‌ بدوماهی ناهێت، چەندی لایەنێ‌ راستەرێ‌ یێ‌ بەرهەڤ بیت كو مافێن خۆ داخواز بكەت.
ڕەه و ڕویشەیالێن وێ‌ هەڤڕكییا كو ئەم تێدا ژیایین، دكوورن و فرەلایەنن و دچڕن و هۆكارێن پشكداربوونێ هێشتا ماینە. هەر دوهی بوو، ئەم تووشی هەوێن بۆردۆمانكرنێ‌ بووینە و ل دویڤدا هەولێن هاندانا وان تشتان كو هەڕەشێ‌ ل ئاشتیا جڤاكی دكەن.
پێدڤیە جوداهیێ د ناڤبەرا نەیارەكێ‌ نەزان بكەین كو ل سەر بنەمایێ‌ بۆچوونا لایەنگرێن ئەوانێن دیتر شەڕی ل گەل مە دكەت، ل گەل نەیارەكی كو ئاگەهداری كارێ‌ وان بیت بۆ كو دوژمنایەتیێ‌ ل گەل مە دروست بكەن. ئەم د هەردو جۆران دگەهین و دەزانین چاوا مامەلێ‌ ل گەل بكەین. ژبلی ئەوێ‌ چەندێ‌ ژی هەڤڕكی دكاریت گرۆپەكی دروست بكەت كو ب خۆنمایشكرن ژ تشتەكی و پاشی ئاشكراكرنا وێ‌ ئێكێ‌ كو ئەڤە ل گەل لایەنێ بەرانبەر دا د ناكۆك نینن، كو بهاڤێژن.
هندەك تەلەهێن جڤاكی هەنە كو بەراوردیا ئەوێن ب ئاشكرا دوژمنایەتیا خۆ ڕادگەهینن ل گەل ئەوێن ڤەدشێرن دكەن بژاردەیەكێ سەركەفتی نینە.
ئەڤ هەموو پرسگرێكە پرسگرێكا مافانە. گرۆپەك بۆ خۆ مافان دبینیت كو بۆ مە دان پێ نادەت و ڕەت دكەت؛ ئەوان ئەركان جێبەجێ بكەت كو ب جوداكەر بۆ مە دزانیت.
گرۆپەكێ ستەمكار، مە ب یاخیبۆی و تێكدەر دادنیت. دخواست مە ملكەچی پڕۆژەیێ‌ خۆ یێ‌ سیاسی و یێ‌ جێبەجێكار بكەت كو ئەنجامێن وی بۆ ئیراقێ‌ و گەلێ وێ‌ و سەرچاوەیێن وێ‌ د كارەساتبار بوون. كارڤەدانا ڤان كارەساتان یا بەردەوامە د هەژاندنا سەرنسەری جڤاكێ‌ و دەولەتێ‌ دا.
ئەم بێی ئامانج شەڕی ناكەین، ئەم بەرسڤا ئەوان كەسان نادەین كو ژ بۆ حەژێكرنا وان بۆ هەڤركیێ‌ داكۆكیێ‌ ل ململانێ دكەن و بەردەوام دكەن. ئەم بۆ دیالۆگێ‌، بۆ تێگەهشتنێ‌ و تێگەهاندنێ‌ بۆ پێنگاڤێن ژیرانە بێ هندێ‌ كو زیانگەهاندن ل بەرژەوەندیێن لایەنەكی ل سەر حسابا بەرژەوەندێن خۆ، كو هەموو پشكەكن ژ ئیراقێ‌، تێكبدەین. ڕەنگە ڕۆهنیا ئارمانجێن مە هۆكارەك بیت بۆ سنوورداربوونا دیتنا ئەوێن دیتر. پێشكەفتنا مە سەرەڕای ئەوان ئاستەنگێن كو ب ئەنقەست د ڕێیا مە دا هاتینە دانان، ڕەنگە بۆ ئەوان كەسان تشتەكێ‌ شەرمەزاركەر بیت كو پەیڤینا وان ژ كریارێن وان زێدەترە.مە گەلەك بیر ل قەبارەیێ‌ هندێ‌ كریە و هێشتا ژی بیر لێ‌ دكەین، ئەو قەبارەیێ‌ وان دەستكەفتان و زێدەتر ژی لێ‌ بكەین، ئەگەر لایەنی بەرانبەر ڕێ ب كەسانێن دیتر و ب خۆ ب خۆ ژی بدەن، ئەو فەزایێ‌ كو شیانێن ل سەر كاركرنێ‌ بۆ بەرژەوەندیا گەلێ ئیراقێ‌ چڕ بكەن، ل شوینا هندێ كو بكێشنە ناڤ هەڤكێشەیەكێ‌ كو دەرئەنجامێ‌ وێ‌ ب شكەستنا وێ‌ ڤە گرێدایە تەنانەت پێش هندێ دەست پێ بكەن.
ئەو لاپەڕێ‌ رژێما رۆخیایی پێشین ئێدی مە پێكدادایە. وەكو دی بۆ تەقلیدكرنا خەلكی نە تنێ‌ شكەستنەكا مسۆگەر دسەلیمینیت چ زوی یان درەنگ، بەلكو نەچاریا بیركرن ل پێشكێشكرنا پلانەكا كاركرنا بژارە دا نیشاددەت. زێدەتر ژ بیست سالان ژیانا سەدان هەزار كەسان بوونە قوربانی ململانەكا بێ مانا. بارودۆخێ نا ئاسایی زال بوویە، هەروەسا پاشماوێن بەربەلا و تەنگاڤیان ب سەر گەلەك كریاێن هەدەردانێ‌ دا گرتن و دامودەزگەهێن دەولەتێ هاتنە تێكدان. شەپۆلێن كەرب و كینێ‌ ب ئارمانج سەرگرتن و سەروەری تێدا ل كێمیی دایە هەتا وی رادەی كو ئێدی داخۆیانی ب دەستێوەردانێن دەرەكی بوونە تشتەكێ ڤالا و ب رەهەندەكی بالادەست یێ‌ ب پشتەڤانیكرنێ‌ كو هەمی پارێزبەندی بۆ پاراستنا سەروەریێ‌ بەزاندن.
گەلەك ژ لایەنێن دەرەكی هەڤڕكی بۆ قازانجا خۆ ئێكلایی كرینە، بێلایەنی كرینە و پشتەڤانیا ئەوان كەسان بدەستڤەئیناینە یێن كو دكارن ڕێگریێ‌ ل ڤەگوهاستنا ڕەوتا ڕوودانان بكەن بەر ب ئاراستەیەكا دوور ژ ئیراقێ. ب داخ ڤە ئەڤێ‌ ڕوی و ئەوێن دان ب ئەڤێ‌ ئێكێ‌ دددەن د بێدەنگن.
هەژی یە بێژین كو بۆردومانكرنا كێلگەها گازا (كۆرمۆر) وەك نموونەیا ئەڤێ‌ دوایێ یە ل سەر ئەڤێ‌ هەڤڕكیێ‌ و ململانێ و چاوا ناڤ و ئامرازان دگوهۆڕن ل دەمەكی دا ئارمانجا وان وەكو خۆ دمینیت. ئەڤ بیاڤە كو یێ‌ پێداویستیێن جەوهەری بۆ وەلاتی دابین دكەت، ژ لایێ‌ ئەوان كەسان ڤە هاتیە ژێگرتن یێن كو بەرپرسیاریا بۆردومانێ‌ نەئێخستیە سەر ستویێ‌ خۆ؛ هەروەسا چو بەیاننامەیەكا فەرمی ژی دەرنەكرین. ئەوان وەك ئارمانجەك هەلبژارتن بۆ گەهاندنا زیانان كو ململانا خۆ توندتر و بەردەوام بكەن، ڕێچكا خۆ بۆ قازانجكرنا خۆ دگوهۆڕن ل سەر حسابا ئیراقێ‌ – وەكو دەولەت، دەستهەلات، جڤاك، ناڤودەنگی، سەروەری و سەربەخۆیا وزەیێ‌.
ئەم هێشتا دبەردەوامین ل پشتبەستن ب دەستووری، وەكو كار مە بجه ئینایە و بۆ هەڤپشكێن مە ژی مە تەمامی كریە، بۆ هندێ نەكەڤینە د ململانێ دا و پشت ب هیچ تشتەكێ دیتر نەبەستین و ئەگەر ڕەوتا ڕوودانان د بەرژەوەندیا مە دا هاتبیت، ئەو بۆ دادپەروەریێ‌ و ب دادیێ‌ بۆ مە ڤە هاتیە.
ئەم بۆ پشتبەستن ب گەلێ‌ خۆ د بەردەوامین، بۆ سەبرێ‌ و بۆ هێزێ پشتبەستنێ‌ ل سەر دكەین، بۆ هندێ ڕەوتا ڕوودانان ل دژی مافێن مە ڤەنەگەڕیێت. ئەم بەردەوامین د تەرخانكرنا هەول و بیرێن بەرچاڤ بۆ دیالۆگێ‌ و ب هەمان شێوە ژی بۆ بەرهنگاربوونا ئەوان كەسان كو ناكۆكیێ‌ دئیننە ئاڕا و هەولا لادانا ڕێڕەوا خۆ بۆ بەرژەوەندیێن ناشەرعی دروست دكەن.
ل دوماهیێ‌ ژی دا هەڤڕكیێ‌ هەم هێز ژی و هەم زیرەكی دڤێت. ئەوێن ب هێز ڤە مژوولی ململانێ دبن بەلێ‌ بێ زیرەكی، هیچ تشتەكێ‌ دیتر نین ژبلی سۆتەمەنیەكی دێ‌ چن و نامینن، یان دێ‌ بنە خۆدان سامانەك و د ناڤ قەیرانان دا دێ‌ نقۆم بن.
بەلێ‌ ئەو كەمینەیا كو رامانا دامەزراندنا دەولەتەكا ب ڕێز خۆ برێڤەدبەت و خۆ بگونجینیت، ئها ئەون یێن كو كار بۆ ئاراستەكرنا وێ‌ هەڤڕكیێ‌ بەر ب ئەوی دەستكەفتی و ئاراستەكرنا ڕێڕەوا وێ‌ ڤە بەر ب هەمان ئارمانجێ‌.
و/ شێرزاد نایف

فـازل میرانـی

ژیانا هەوە و ژیانا مە بەرپرسیاریەكە؛ دڤێت بهێتە جێبەجێكرن. ئەمانەتا هەوە د ستویێ‌ دەزگەهێن قانوونی و كارگێڕی یێن دیار و بەرنیاس دایە. كو د پابەندن ئەركێن خۆ ب شێوەكی كاریگەر بۆ ڕێگریكرن ل تاوانێ‌ جێبەجێ بكەن، ئەگەر نەشیان بكەن ژی، دڤێت تاوانباران دەستەسەر بكەن و پێشكیشی دادگەهێ‌ بكەن.
د بەرێ‌ دا ڕژێمێن ئیراقێ‌ ئەردێ‌ مە بۆردومان دكر و گەلێ‌ مە دكوشت و ب بێی لێپرسین دەستەسەر دكرن و ب هەموو جۆرێن چەكی هێرش دكرنە سەر مە و دەست ب سەر بەلگەنامەیێن مە دا د گرتن و ئاوارە دكرین.
هەڤپشكێن مە د خەباتا نەتەوەیی و خۆڕاگری دا بیرا وان دهات كا چاوا مە ب شەرەف و رەوشتێن سوارچاكیێ‌ ژ بەرگریكرن ژ ژیانا مە مە خەبات كریە. مە هیچ كریارەك ئەنجام نەدایە كو خەلكێ سڤیل بكەتە ئارمانج. هەرگیز مە بیر ل هندێ‌ نەكریە كو زیانێ‌ بگەهینینە ژیانا ئیراقییان. ئەم ب پرەنسیپێن بەرگریكرنێ‌ و قەناعەتەكا ئەخلاقی ژ بەرپرسیاریێیێن خۆ، مە ڕێنمایی دكرن، ئەڤە ژی بوو ئەگەر كو ئەم بۆ خەسلەتێن دوژمنێ‌ خۆ نە كەڤینە داڤێن وان. نە ئەم كرێگرتی بووین و نە چەكەك بووین كو ژ لایێ‌ بەرژەوەندیێن خۆپەرستان و ناڤچەیی و نێڤدەولەتیی ڤە دەستكاریكری بین.
ئەم د بژارەیێن خۆ دا د ئازاد و د پشتراست بووین ژ خۆ و هەر دێ‌ وەسا مینین، كو ببینە زەمینەیەكا كاری بۆ وان كەسان یێن كو ب گێولێ‌ خۆ دەستكاریێ‌ د ئاسایشا وەلاتێ‌ مە دا دكەن:
ئەو هێرشێن بەردەوام ل دژی مە دهێنەكرن؛ هەر ژ پشتی گوهۆرینا ڕژێمێ‌ كو هەمەجۆر بووینە و زۆر بووینە، هندەك ڕاستی ئاشكرا كرینە كو ژ مە د نەڤەشارتی نەبوون، هەر چەندە ڕەنگە د بیرورایا گشتی دا ڤەشارتی ببوو؛ ژ وان ژی ل ناڤ ئەڤان ڕاستیان دا:
تیرۆرێ‌ چو فۆرمەك و پەیوەندیەك نینە. هەر كریارەكا كو زیانێ‌ ل بگەهینیتە بەرژەوەندیان، چو قانوونی بیت یان شەرعی بیت، ئەو كار دچیتە د خانەیا تیرۆرێ‌ دا، ڤێجا چ ب ڕێیا پڕۆپاگەندەیا ساختە بیت یانژی ب بكارئینانا چەكی.
ئەو كەسێ‌ كو ڕۆژا ئێكێ‌ یا جەژنێ‌ ل ئێكی سباتا سالا ٢٠٠٤ خۆ ل بارەگایێ‌ مە و ل بارەگایێ‌ ئێكەتی نیشتمانی دا پەقاندی و خەلكێ بێتاوان كوشتین، ئەو سەر ب هەمان قوتابخانەیێ‌ ڤەنە یێن كو ب دڕۆن و مووشەكان بۆردومانكرین و بۆمبێن تێنیتیان ل سەر ڕێیان چاندین. زیان هەر زیانە، بهانە هەر بهانەیە و توندوتیژی هەر توندوتیژی یە.
ئەو داخۆیانیێن هەردەم ل دۆر بەرهەڤبوونا هێزێن ئەمنی بۆ وەرگرتنا ئەركێن خۆ ـ و د ڕاستی دا، ئەو ئەركێن خۆ جێبەجێ دكەن ـ چەندین جاران ئێخستینە بەر تاقیكرنان. نە ڕێگری لە هێرشەكان كریە، نە تاوانبار ڕوی ب ڕوی دادگەهان كرینە. ئەڤی دۆخی چەند لایەنەكێن دیتر هەنە:
لاوازیا ئەنجامدانا كاركرنێ‌ و كێمییا ئامیرەیان؛ لاوازیا د بڕیاردانا ئەمنی و سیاسی دا، كو ل ئەوێ‌ سەرچاوەی گرتیە كو تاوانبار دناسیارن، بەلێ‌ بڕیارا سیاسی و ئەمنی ب زیانبەخشترین هەڤكێشەیە بۆ نها و پێشەرۆژا ئیراقێ‌ سنووردار دبن، ئەو ژی پرسا سەروەریێ‌ و هێزین بڕیاردەر یێن زۆر و ترس ژ هندەك لایەنان كو وەسا دیارە یا پشتراستە ژ بێ لێنەپرسینێ‌.
بۆردۆمانكرنا كوردستانێ‌، چ جهێن ئاكنجی بن یان ژێرخانەیا ژیانێ، كریارەكا تیرۆرستی یە. ژبلی ئەڤێ‌ ژی ئاستی بەرهەڤی بۆ پێشكێشكرنا «خزمەتگوزاریا بۆردومانكرنێ‌« ئاشكرا دكەت، كو د بنەڕەت دا كرێگرتنە بۆ ئەو كەسێن كو ناخوازن ئیراق ب سەرچاوەیێن خۆ بكاریت خۆ برێڤەببەت.
پڕكرنا تۆڕا كارەبا ئیراقی كو بەری دو رۆژان ب ئەگەرێ‌ بۆردومانكرنێ‌، پشكەكا زۆرا شیانێن خۆ ژدەست دا، زیانەكا بەرفرەه یا گشتی و فەرمی د ناڤ خزمەتگوزاریێن گرنگ دا گەهاندیە كو وزە بۆ مالان و نەخۆشخانە و فەرمانگەهێن حكومی دابین دكەن.
ئەڤجا ئەو چ جۆرە خزمەتەكا فقهی یان نیشتمانپەروەرانەیان یە كەسێن بۆمبڕێژ پێشكێشی گەلێ ئیراقێ‌ كری؟
ئەو ب خۆ دانانا بنگەهێ مۆشەكان یان بكارئینانا فڕۆكەیێن بێفڕۆكەڤان كارەكێ نهێنی نینە، بەلكو كارەكە كو ب هێزڤە ب نهێنی هاتیە داپۆشیكرن، ئەڤە ژی بوویە ئەگەر ڕێگریكرن و سزادان یا سەخت بیت. كریارەكە ب ڕێكخستن و ب پلان هاتیە داڕێژتن، گرۆڤە ژی ئەوە كو زیان گەهشتیە مەبەستێ‌.
ب پشتراستی ڤە ئەز باوەرم كو ئەركێ دەستهەلاتێ‌ یە كو بزاڤەكا جەماوەری و میدیایی بهێتە كرن بۆ ئیدانەكرنا ئەوان كریاران و ب رێیا تەرخاتكرنا پەیوەندیێن خۆ بۆ بەهەڤكرنا هێزێن ئەمنی ب كەسانێن ب شیان و یێن بێلایەن، ئالاڤێن خۆ بۆ دەستەبەركرنا سەلامەتیا ئیراقییان و مولك و سامانێن خۆ، ب ڤی شێوەی ژی ئەو سویندا كو ئەوان ل دەمێ دەستبكاربوونا دەستهەلاتێ‌ دا خواری دلێ‌ جێبەجێ بكەن.

فـازل میرانـی

ژبەركو ئەڤە سەركەفتنەكا دوبارەبووی یا مەیە، دێ‌ هەلسەنگاندنەكا جوداتر بیت ژ هەلسەنگاندنا هەر پارتەكێ‌ بۆ ئەدایا خۆ و ئەم ژ وان كەسانین یێن كو ب شێوەیەكێ بێلایەن و ب زانستیانە هەلسەنگاندنێ‌ و ڕەخنەلخۆگرتنێ‌ بۆ كارێن خۆ دكەین، كو دۆكیۆمێنت و ئەرشیفا پارتییا مە ب درێژاهییا قۆناغێن كاركرنا خۆ دا پشتگیریێ‌ دكەت، ئەو قووناغێن كو هەردەم د چارەنڤیسساز و سەخت بوون و هەر هێشتا ژی دبەردەوامین.
ئەو دەنگێن كو هەتا نها هاتینە ڤاڤارتن، تەنها دەرئەنجامێ دەنگێن ڕێكخستن و پێشمەرگەیێن پارتی نینن، بەلكو دەنگێن جەماوەرێ‌ وینە، دەنگێ هەڤوەلاتین كوردستان و دەرەڤەی كوردستانێ‌ كو باوەری دایە پارتەكێ‌ و بەردەوام ژی ددەنێ‌ كو ناڤێ وێ‌ «پارتی دیموكراتی كوردستان»ـە؛ حزبەكا خوەدی مێژوویەكا دێرینە د كاری نیشتمانی دا ل پێناڤی ئیراقەكی باشتر دا، نەتەوایەتیێ‌ ناكەتە بهانە بۆ لادان یان دوورخستنا ئەوێن دیتر، ناسنامەیا وێ‌ نەیا بەرتەنگە و نەیا كزە، بەلكو حزبەكە كو ڕێكخستنا خۆ كریە ئامرازەكا كاریگەر بۆ خزمەتكرنا هەڤوەلاتیان، چ ژ ئاكنجیێن ڕەسەن، چ ژ ئاكنجیێن نها، یان سەردانەكەر و مێڤان.
ئەڤ حزبا كو سەركەفتن ب گەلێ‌ خۆ مسۆگەركری و ڕێز ل جوداهیێن سروشتی و هزری و مرۆڤاتی گرتی، حزبا مستەفا بارزانی یە، ئەو كەسێ‌ ژێهاتی و سەركردەیێ‌ كێموێنە كو سەرەڕای هەمی بەربەستێن مەزن، رێبازەك دانا كو هیچ كەسەك چەندی دەستدرێژیێ‌ ل سەر بكەت نەشێت تێكبدەت؛ ئەو ژی ڕێیا رزگاریێ یە ژ هەر تاكەكی یان باندەكی یان دەستهەلاتەكێ‌ كو بۆ مە و بۆ ئیراقیان بێدەستهەلاتی و ملكەچی و هندابوونێ‌ بخوازیت.
ئەڤە حزبەكا هەر دایكەكێ‌ و هەر بابەكی یە كو ب باوەری و متمانە پەیوەندی پێ كری، چونكو دزانن حزبەكە سۆزێ‌ ددەت و بجه دئینیت، خەباتێ‌ دكەت و كار ل پێناڤی هندەك مافان دكەت، ئەو ماف ژدەست چووینە و ئەو مافێن كو دڤێت ئەڤرۆ و ل سوبە بهێنە بدەستڤەئینان.
ئەڤ دەنگێن هەنێ‌ بۆ مە نەبتنێ دەنگێن باوەریێنە، بەلكو دەنگێن بێباوەریێ‌ ژی نە؛ بۆ هەمی كەسێن كو مێژوویێ‌ پێشێل دكەن و پایەكێ‌ ددەنە خۆ كو هەژی وێ‌ چەندێ‌ نەبن. هەر وەسا ئەڤ دەنگانە مانایا هشیاریێنە؛ هشیاریەك كو یێن د دێرین و د چەسپاندی تێدا د بەردەوامن، هەروەسا هشیاریەك هندەك ژ وان بۆ نفشەكی كو بۆ جارا ئێكێ‌ یە دەنگی ددەت و هشیاریەك بۆ ئەوێن كو ڕاستگۆیا مە زانین و دەركەفتین و گۆتین ئەڤە دەنگێن مە بۆ هەوە.
ئەڤ دەنگدانەكە بۆ مستەفا بارزانی، بۆ ئیدریس بارزانی یە، بۆ هەر خەباتكەرەكی یە كو خەما وەلاتێ‌ خۆ و گەلێن ئیراقێ خوارین.
كو ژ بەر هندێ‌ چووینە د ناڤ شۆڕش و ڕاپەڕینان و ئاوارەیێ و گرتیخانەیان و زیندانان دا. بۆ هەر كەسێ‌ هاتیە دویركەفتن یان هاتیە ڕاگوهاستن یان تەسفیركرن. هەروەسا دەنگدانە بۆ وان كەسێن ل ژێر سایەیا حوكمێ تاوانباریێ دا ئازار ب چاڤێن خۆ دیتین.
هەروەسا ژ ڕویەكێ دی ڤە، ئەڤە دەنگدانە‌ بۆ ڤەگەڕاندنا و ئاڤاكرنێ‌ و دامەزراندنا ئەزموونەكا حوكمڕانیێ یا دروست.
دەنگدان و بەرئینانەكا بەربۆمێ‌ زەڤیەكا كاركرنێ‌ كو جهێ‌ هەر كەسەكێ هشیار و هەر كەسێ‌ ل دویڤ بێدەرێن ئارامیێ‌ دەگەریێن، دوور ژ ئاگری و تێكدانێ‌ و تالانكرنێ‌ و هەڕەشەكرنێ‌.
دەنگدانە بۆ سەرۆك مەسعوود بارزانی، ئەو سەرۆكێ كو ملەتێ‌ خۆ ل ناڤ ڕێڕەوكێ‌ دا دەربازكری ل ناڤا هێزێن‌ ناكۆك و ل دژی هەڤ بوون، كو فشار ل سەر مافێن مە دكرن.
ئەڤە دەنگدانە بۆ نێڕینا مە بۆ ئیراقەكا باشتر.

* بەرپرسی دەستەی كارگێڕی مەكتەبی سیاسیی پارتی دیموكراتی كوردستان

فازل میرانی

پرسا هەلبژارتنان پرسەكا ئیراقی یە، كو هووردەكاریێن وی تەمەتی دیموكراسیێ یا سەختە. د ناڤا بیروەرییان دا؛ ئەو تشتێ‌ دهێتە وەرگرتن ناگونجیت. هەلبژارتن هزرەكە ئارمانجا وێ‌ د ناڤ دیموكراسیان دا تشتەكە و د سیستەمێ تێكەلاو ژی دا تشتەكێ دیترە. تەنانەت د ناڤ سیستەمێن پاوانخوازی ژی دا؛ هەلبژارتنەك هەیە و ئەنجامێن هەلبژارتنا ئۆرگانێن د هەر سیستەمەكی دا ب رێیا پشكنینا پەیكەرێ سیستەمەكی دهێتە زانین.
كرێگرتنا كریارەكێ‌ ژ سیستەمەكی و مفادیتن ژ كارئینانێ‌ بۆ بهێزكرنا هەبوونا خۆ، دوور ژ هووركاتیێن وی سیستەمێ‌ ژێ‌ وەرگرتی، مینا هەڤكێشەیەكا كیمیایی یا ب كێموكوڕی یە.
ئەم د ئەڤێ‌ پێڕابوونێ‌ دگەهین، پێرابوونا نیشادانا خۆگونجاندنێ‌ ل گەل واقیعی، بەلێ‌ رژدییا مە هەردەم دبیتە ئەگەرێ‌ ئاماژەیەكا ڕۆهن و هوشداریەكا ئاشكرا ل دەمێ‌ كو كاروبارێن گشتی بن. ئەڤجا ئەو كەسانێن كو تێدگەهن كا دەستووری چ نڤیسیە و ئەو كەس د ناڤ پێگەهێ بڕیاردانێ‌ دا بیت، نابیت ئەو سەرپێچیێ‌ بكەن چو ب مەبەست یان بەبێ مەبەست.
ئەگەر هەلبژارتن بهێنە ئەنجامدان، دێ‌ ئەنجامێن دابەشكرنا هێزێن حزبی ئاشكرا بن، كو یا فەرە ل سەر وان رامانا یاسادانانێ‌ بزانن و ئەو رامانا كو دەستوور بۆ هاتە نڤیسین، ئەڤجا نابیت تێكدانا وی بهێتە كرن، نە ب دەقێ‌ وی و نە ب ناخێ‌ وی.
بڕیارە ڕۆژا 11 چریا دویێ 2025، ڕۆژا دەنگدانا گشتی بیت بۆ خولەكا نوی یا نوونەراتیا پەرلەمانێ ئیراقا فیدرال یا دیموكراسی. ئەو ئیراقا كو ل نیسانا 2003 هاتیە گوهارتن، پشتی كو تەڤلی گێژەڤانكا باهۆزێن ناڤخۆی و دەرەكی بووی، كو د ئەوی ماوەیی دا خەلكێ‌ وی یێ‌ فرەنەتەوەیی و فرەئایینیی زیانەكا وەسا ب سەردا هاتی كو ناهێتە هەژمارتن یان بیر لێ‌ بێتەكرن.
دكارم گۆتنەكا نڤیسەرێ مسری یێ‌ وەغەركری (نەجیب مەحفوز) بكاربینم وەختێ‌ گۆتی «نەخۆشیا تاخێ‌ مە ژبیركرنە»، هەروەسا دەستەواژەیەكا سیاسی یا مەبەستدار «و بەلایا جڤاكا مە ژی ئەوە كو ژبیرا خۆ دبەن»كو بۆ وی تشتێ‌ نابیت بهێێنە ژبیركرن.
بەرگریێن مە ل بەرانبەر وان دەستهەلاتێن كو دژایەتیا مە دكرن و مە گلەیی ژ نەدادپەروەرییا وان دكر، ل سەر ستەمكاری، پلاندانانا شاش، یاسادانان *كە تاوانێن دەستهەلاتێ پەردەپۆش دكرن، و داگرتنا ڕەگەزپەرستی و تایفەگەریێ‌ و رێڕشتنا خوێا بێتاوانان و ب هەروەدانا سامانێ گەلێ‌ مە بوو.
ئەوێن ڕاستگۆ د وان بەرگریكرنان دا، نابیت وەك ژبیركرن یان ژبیراخۆبرن كو دوبارەكرنا وان جۆرە كریاران بهێتە دیتن. ئەوێن د ناڤ وان كریارێن ڕژێمێن پیشین دا؛ هیچ زیانەكێ‌ نابینن، مافێ ئەوان نینە وان زیانێن ب ئەنقەست ب بێگونه دەربێخن، ڤێجا چ ئەو زیان ل دژی مە هاتبنە كرن یان ل دژی هندەكێن دیتر.
ڤێجا هەكە ئەو هەمان تشتی ب هندەك بهانەیان ل گەل دوبارە بكەن، دەربارەی ئەوی تشتێ‌ كو هەردەم ئەم پێ‌ هوشدار بووینە كو ئەو ژی ژێگرتنا بكارئینانا ماددەیێن دەستووری. لەورا هندەك بهانە رابووینە و هەستەكا تال و پووشمانیەك و هاندەرەك چاندینە و بۆ داپۆشینا تەماحی و خۆشیكێن دەستهەلاتێ‌ چاندینە.
پرسا ئیراقێ‌ بۆ مە گرنگە، چونكو ئەم مانا دەولەتا ڕێزدار دزانین، نەك تەنها ژ بەر هندێ‌ كو ئەم نەتەوەینە و بزاڤەكا سیاسی یا بەردەوامین ل گەل سەردەمیێ‌، سەرەڕای هەمی دیرۆكینێ, بەلكو ژ بەر ئاگەهداریا مە یا زوی ل سەر مانا پەیوەندیا دروست یا سازیێن حوكمەتێ‌ و خەلكی.
نها ل سەر ئەوان سالێن كار و زەحمەتا پێخەمەت تەرخانكرنا پشتیەڤانیكرنا گەلێن مە نانڤیسم. ئەڤە وەختێ‌ ئەڤان بابەتان نینە، بەلێ‌ دخوازم قەبارەیێ‌ مەزنێ‌ بەرپرسیاریێ و مەترسییا دەرئەنجامێن كو دێ‌ ژێ‌ دەركەڤن و كەڤنە سەر پشتبەستنا ل سەر شانسی، ب بێی پلانەكا دروست كو بڕگەیێن دەستووری بۆ واقیعی دگوهۆریت، دئینم بیرا هەوە.
ئەو كەسێن ئۆمێدا وان ئەو بیت كو خۆ ب بریارێ‌ ڤە بگرن، دڤێت ل بەرانبەر وژدانەكا زێندی رابوەستن، ژ بۆ هزرەكا گونجای كو رێڤەبەریێ‌ بكەت، كو خوەدی هایدان بن د كارێ‌ جددی دا و نادادپەروەرییان چارە بكەن كو ل بەرانبەر گەل و خاك و مێژوو و ئەڤرۆ و سوبەهی هاتبنە كرن.
ڕشتنا خوێنا گەلێ‌ مە، هەژاركرنا نفشێن مە، سەپاندنا قەرزان ل سەر نفشێن داهاتی دا ل پێشەرۆژێ‌ و هشككرنا ئاڤا مە، ڕەگەزپەرستیكرنا ئەڤی كەسی یان ئەو كەسێن هەنێ‌ ل دژی ئەڤی كەسی یان ئەو كەسێن هەنێ‌، سەرلێشێواندنا ناڤەنا بڕیارێ‌ و نێزیكبوون ژ ئاگری و ئەوێن یاریان ب ئاگر دكەن. پێش ئەڤێ‌ ژی بڕیارا سیاسی ب گۆرەی مادیێن دەستووری و پەیڕەوێ قانوونا كو ل گەل هەڤتەریبە، كو چو تاكەك یان گرۆپەك ب مەبەست دەربكەڤن یان خۆ بڤەشێرن، داكو پشتی هینگی خۆ دیار بكەن، ژ بەر ئەو تشتێ‌ كو سەركردایەتێن ڕابردو یێن ژناڤچووی تووشی كرین. ئەڤە بابەتەكە ب مانایا زیندیكرنا میراتیەكی یە ژ نیشانێن نەخۆشیەكێ‌ كو ڕێگریی ژ بەرپرسیاریا خۆدانێ‌ وێ‌ دكەت، ڤێجا ئەو بەرپرسیاریە چ گشتی بیت یان تایبەت.
ئەم كاری ل سەر بادەكا هەلبژارتنان دكەین و مە كار كریە ژی، ئەڤە ژی ژ بۆ سەركەفتنێ‌ و بۆ تەرخانكرنا هەلبژارتنان وەك پشكەكا دانەبڕاو ژ سەرجەمێ‌ دیموكراسیەتێ‌، ژ بۆ ئیراقەكێ‌ كو مێژوویەكا كوور یا مرۆڤی هەبیت، ئیراقەك كو بۆ چەندین سەدەیان نموونەیەك بوو د شارستانیەتێ‌ دا. لەورا مامەلەكرن ب پێچەوانی ئەوان تشتێن ل سەری، تاوانەكە ل بەرانبەری مە، تاوانەكە كو مە قەبوول نەكریە و قەبوول ژی ناكەین. ئەم داخوازێ‌ ژ كەسێن دی دكەین كو مافێن خۆ وەربگرن، ئەم ژی كار دكەین، و مە كار كریە و مە مافێن خۆ بدەستڤە ئیناینە. و مافێن مە دێ‌ بۆ مە مینن، هەروەك چاوا خەلەكێ‌ دیتر ژی. ئەم د هۆكارێن پاشكەفتنا ڤەگەڕیانا وان دگەهین، بەلێ‌ ڕاگرتنا ب ئەنقەست قەبوول ناكەین.
سەرەرای ئەڤێ‌ هەمی تەحەموولا خۆ، هێشتا ژی ئەم دبەردەوامین ل باوەڕكرن و كاركرن بۆ دامەزراندنا سیستەمەكی كو ب هشیارانە و ب ئارەزۆیا خۆ مافان بپارێزێت، نەك ب ڕێیا لاوازیێ‌ یان فشارێ‌. ئەڤە ژی ب ڕێیا ڕێزگرتنێ‌ و تێگەهشتنێ‌ و جێبەجێكرنا دەستووری بەدەستڤە دئێت.
* بەرپرسی مەكتەبی سیاسی پارتی دیموكراتی كوردستان
و/ ئەڤرۆ

فـازل میرانـی

د مێژوویا هەڤچاخا كوردستانێ‌ دا، بۆ جارا ئێكێ‌ ل 25/9/2017 دەرفەتا هندێ‌ بۆ گەلێ كوردستانێ‌ هاتە پێش، ب ئازادی و دیموكراسیانە بڕیارا چارەنڤیسا خۆی بدەت. هەلومەرج و وەختێ‌ بڕێڤچوونێ پرۆسەیا ڕیفراندۆمێ‌، ب ئێكجار هەستیار و چارەنڤیسساز بوو. ئەگەر ژ ڕوویێ‌ سیاسەتێ‌ و دیموكراسیێ ڤە سەرمایەگوزاری د دەرفەتێ‌ نەكربایە، جارەكا دی ب ساناهی ئەڤ رەوشە بۆ گەلێ‌ مە بدەستڤە نەدهات.
جەوهەرێ‌ كاری د ڤێ‌ ئێكێ‌ دا ئەوە كو دەولەتا ئیراقێ‌ د ڕەوشەكا دژوار دایە كو كوردان دئێخیتە ل بەرانبەر ئاریشەكا سەخت و ئالۆز دا، یان ملكەچبوون بۆ خواست و پلانێن نادۆستانە یێن بەغدا، یان ژی ڤەگەڕیان بۆ گەل هەتا بڕیارا چارەنڤیسێ خۆ بدەت. ئەڤجا ژ ڤێ‌ گۆتنێ‌ سەرۆك مەسعوود بارزانی ڤەگەریان بۆ گەلێ‌ كوردستانێ‌ كیە دەستپێشخەری،
سەركردایەتیا سیاسییا كوردستانێ ژی، تێكڕایا حزب و كەسایەتی و لایەنانێن سیاسی، ب هەڤدەنگی و ئێكدەنگی بەر ب بانگەوازەییا سەرۆك بارزانیی ڤە هاتن، ئەڤێ‌ ئێكێ‌ ژی دۆخەكێ بەرزێ ئێك ـ گۆتارا نەتەوەیی و نیشتیمانی بەرجەستە كر، ب ڤی شێوەی ڕێڕەوا برێڤەچوونا پرۆسا ڕیفراندۆمێ‌، د گەشەكێ ئێكجار گونجای و پێگەهشتی دا، ب كۆدەنگیا هێز و لایەنێن سیاسی یێن كوردستانی بڕیار ل سەر هاتەدان.
تشتێ‌ گەلەك بوویە سەرنج و شانازی و جهێ هەلوەستەكێ‌ جەماوەری یێ‌ كویر و بێ وێنە، ل گەل ڕێژەیەكا ئێكجارا بەرزا خەلكێ كوردستانێ‌ ب هەموو چین و توێژ و پێكهاتە، پشكداری د ڕیفراندۆمێ‌ دا كرن، كو نیشانا ئاست بەرزیا هشیاریا سیاسیا خەلكێ كوردستانێ‌ بوو، ل هەمان دەمی دا نیشانا وێ‌ ئێكێ‌ بوو كو گەلێ‌ مە؛ باوەڕیەكا ئێكجار ب سەروەریا خۆ و سەربەخۆیا كوردستانێ‌ هەبوویە و هەردەم بەرهەڤە پشتەڤانیێ‌ ل وێ‌ خواستەكا ڕەوا یا خۆ بكەت.
گەلی كوردستانێ‌ ب ڕێژەیا نێزیكی 93% مۆهرا خۆ یا زێڕین یا «بەلێ» بۆ سەربەخۆیا كوردستانێ‌ بۆ پرۆسێ‌ دایە، ب ڤی جۆرێ‌ سەربخۆیا كوردستانێ‌ شەرعیەتیا خۆ ژ تەڤایا گەلێ كوردستانێ‌ ڤە بدەستڤەئینا، هیچ هێز و لایەنەك ژی نە ماف و نە شیانا هەلوەشاندنا وێ‌ بڕیارا گەلێ كوردستانێ نینە.
سەرنەكەفتنا گەلێ كورد بۆ بدەستڤەئینانا مافێ سەربەخۆیێ، بۆ كاودانێ‌ نێڤدەولی ڤەدگەڕیێت، ب وێ چەندێ‌ كو هەتا نها دەلیڤە نەداینە ئالایێ‌ كوردستانێ‌ ل بەر ئالایێ‌ وەلاتێن دیترێن جیهانێ‌ ل بارەگایێ‌ نەتەوێن ئێكگرتی دا بهێتە بلندكرن، ئەڤە ژی ناهەقییەكیا مەزنە ل هەنبەر مللەتەكێ مەزن و دێرین، كو ئومێد و چاڤەیا هندێ‌ ینە كو دەنگ و خواستێن گەلێ‌ مە ل سەر ئاستێ نێڤدەولی ئێدی نەهێتە پشتگوه ئێخستن.
ئەو پرۆسا ڕیفراندۆما گەلێ كوردستانا ئیراقێ‌ بڕێڤەبری، ب گۆرەیی بنەمایێن دیموكراسیێ‌ بوو، هەر گەل سەرچاوەیێ‌ شەرعیەتێ‌ یە، گەلێ‌ مە ژی ب خۆ ژی؛ خۆ ب خودانێ‌ وێ‌ پرۆسەیێ‌ دانا، لەورا ل ڕوانگەیا ماف و قانوونێ‌ دا ڕیفراندۆم تاپۆیەكا شەرعی یە بۆ سەربەخۆیا كوردستانێ‌، هەر دەمەكێ هەلومەرج د گونجای بن، ڤەگەڕیان بۆ پەیاما وێ‌ تاپۆیێ‌ مافەكێ شەرعی یێ گەلێ كوردستانێ‌ یە، ئەوا ئەم پێدڤی چ تشتە؟ كارێ، سیاسی و دیپلۆماسی یە بۆ بەبدەستڤەئینانا پشتەڤانیا سەربەخۆییا كوردستانێ‌، ب تایبەتی كو دەولەتا ئیراقێ‌ د هەموو سەردەمان دا، دەست ژ سیاسەتا دژایەتیكرن و پەراوێزئێخستنا گەلێ كوردستانێ‌ و پێشێلكرنا مافێن وێ‌ هەلناگریت، ژبلی ئەڤێ‌ چەندێ‌ د مێژوویا دەولەتا ئیراقێ‌ دا، كورد تووشی جینۆسایدێ‌ بووینە.
ئەم د وێ‌ باوەریێ‌ داینە، هەتا كو كورد و بەغدا نەبنە دو هەڤسویێن ئێك، پەیوەندی د ناڤبەرا هەولێرێ‌ و بەغدایێ‌ دا ڕاستەڕێ نابیت، ئەوا كو گەلێ كوردستانێ ی د ڕیفراندۆمێ‌ دا پالپشتی لێ‌ كری، بەلگەیەكا دیترە بۆ داخوازی و نێرینەكا ڕۆهن یا ئایندەخوازیێ‌.

فـازل میرانـی

ڕاستگۆیی، هەكەر چی ناڤەك دیار و ناساندیە، كارە، ژ وژدانێ دەست پێ دكەت، لێ كاملان نابت تاكو خودانی ب ئاگەهداریەكێ ژ جهەكی ژ جهێن بێدەنگیا بەرگومان ئان هەڤدژیا گۆتنێ ل گەل كاری، نەبتە جهەكێ دیار و خوەش، جهەكێ مفادار.
د سیاسەتێ دا پتر ژ مەنتقەكێ هەیە، و باشترین ئەوە ل سەر راستی بت، ڕاستی نە بەس جانێ سیاسەتێ یە، لێ لەشە ژی، لێ چونكی ئەو ژ هزرا مرۆڤانە، ئەوا ژ هزرێ دگرت ژ هەبوون و نەبوونێ ژ وێ ژی دگرت، و ڕێژەییە كو هەر گوهەڕین و وەرگوهزین ژێ دگرت، لێ هەكەر خوە ژ درەوێ نەپارێزت، خەتەریەكا مەزنە، بلا هەمی ڕەوش خزمەتا وێ بكەن.
باس ل سیاسەتا گشتی دكەم، ئەڤ بیاڤێ‌ بەرفرەه و كویر و درێژ و بەرز و گرێدای یێ‌ ب سەر هەبوونا پەیوەندی و بەرژەوەندییان دا دگریت. ڤیجا میناكا وێ‌ ژیانا ئاسایی پۆلێنێن هەمەچشەنن یان هەڤپشك ژ هزركرن و كریارێ‌ و بێتاوانیێ و تاوانێ‌، درەوێ‌ و ڕاستیێ ب خۆ ڤە دگریت.
هەروەسا كانێ‌ كێ ل ناڤ وان بەرنامەیان دا پەسنینا وان كریە و تێدا سەركەفتیە و چاوا؟ یان سەرلێشێو بوویە یان شكست خواریە و بۆچی؟
د كارێ سیاسی یێ‌ گشتی دا پرسیارێن زیندی سەرهەلددەن. هندەك پرسیارن تەنانەت گەر جەماوەر بیر لێ نەكەت، لێ‌ فەرە ل سەر وان كو فێر بكەن، بۆ هندێ‌ كو پشتراست ببن كو پەیوەندی د گەل واقیعی دا نەهێتە بڕێن. هەروەسا كاركرن ل سەر ئەولەویاتان و كاركرن ب زیرەكی و د چارچووڤەیێ شیانان دا، ژ بۆ لێكۆلینا بنەمایێن حوكمڕانیێ و ئەو شیاشیێن كو ژێ‌ ڕویداین كو بهێنە چارەسەركرن و پشتراست ببن كو دوبارە نەبنەڤە، ب گۆرەی قانوونێن بسەرڤەچووی، نەك یێن هەلبژارتی یان پڕۆپاگندەیێن ناڤخۆیی. هەروەسا و بەرییا هندێ‌ ئاراستە بهێتە زانین، و پشتراستبوون ژ هندێ‌ كو ب سەلامەتی بگەهنێ‌، ئەوە كو شەنگستەیێ‌ وی شیانێن ئابووری و پلانا دروستن. سیاسەت ژی وەك بیروباوەریانە، تەحمولێ‌ ناكەت كو ل سەر وەهمێ‌ بهێتە ئاڤاكرن، یانژی ل سەر هزرا پێگیر، یانژی دەستپێشخەریا ل سەر خاپاندنێ‌ یان ژی یان بانگەشەكرن ب تشتەكی كو یێ‌ هەی ئەو ب خۆ چ هەبوونا خۆ نینە، سیاسەتێ‌ پێدڤی ب فرەجۆرییا بیركرنەڤێ‌ هەیە، بەلێ‌ ئەو ب خۆ وەكر برێڤەچوونێ‌ یە ل گەل پێدڤیێن پێنگاڤان دگونجیت، پێنگاڤەك یان گەلەك پێنگاڤان ل سەر ڕێیەكێ‌ كو دڤێت هەر ل سەری بچی.
ئەو بەرنامەیێن حوكمەت رادگەهینن ئەو تاقیكرنا باوەریێ‌ یە، باوەری ژی بەرپا دبیت و دهێتە ئاڤاكرن، رەنگە ژی نەخۆشیێ‌ پەیدا بكەت، ئەڤە ژی یا سەختە، و یا سەختتر ئەوە كو باوەری بمریت، یانژی لایەنەك بزاڤێ‌ بكەت ژ گۆڕا وێ‌ بینتە دەر و ساخ بكەت، پاشی تێكۆشانا وی ب هەروە بچیت
كە ڕاستگۆیە ل دروستكردنێ دا بۆ مەبەستەكا ناشەرەفمەندانە.
گرنگترین كەس، كو هزربكەت كو سیاسەت تەنانەت، ئەگەر هەلومەرج ژی وە لێ بكەت ببیتە ئاسانترین ڕێك بۆ بدەستڤەئینانا ناڕەوا ل سەر حسابا كەسێن ب زۆری، كو ئەو دێ‌ بەردەوام بیت هەر دێ‌ مینیت. ئەڤە سەرپێچی مەنتقێ‌ دروستە.
ئەڤە ژی پێچەوانی لۆژیكا هەبوونێ‌ یە، چونكو هەر سەرپێچیەك ل هەنبەر قانوونەكا خۆزای ئەوێ‌ واتایێ‌ نادەت كو بكەرێ‌ وێ‌ یێ‌ دروستە، چونكو ئەو پیشەسازیێن كو قانوونێن هێزا ڤەكێشانێ‌ پێشێلكرین یان وەخت و تێكۆشان كورت كرین و پال ب نەخۆشیان دابن كو فێلكرنێ‌ بكەن ل پێدڤیبوونا مرۆڤی بۆ دادپەروەریێ و وەرگرتنا مافان ناهێتە پیڤان.
ئەڤە ژی تاقیكرنە بۆ ڕاستگۆییا ئەوان كەسان، یێن كو سیاسی و حزبی بزاڤان دكەن و د دەستهەلاتێ‌ دا بەر ب بڕیارا ئێكێ‌ ڤە دچن، ئەو گرنگترین تاقیكرنە، ئەڤجا ئەو كەسێ‌ كو ل ئاستێ ئارمانجێن خۆ نەبیت، بلا بۆ كەسەكێ‌ دیتر ب جێ بهیلیت.

بەرپرسێ دەستەكا كارگێری یا بیرۆیا سیاسی یا پارتیا دەمۆكراتا كوردستانێ

فازل میرانی

ل 11 ئیلۆنا 1961ێ، بەرھنگاریێ ڕوودا، بەرسڤا ئاراستەیا خوە سەپاندنێ ھاتە دان، چونكی ب ڕێڤەبرنا حوكمداریێ ب ھشمەندیەكا لەشكەرتاری، ب ھەمی پیڤەران وێرانكاری بوو. دۆزا گوھاڕتنا سیستەمێ شاھاتی ل ئیراقێ كو ھندەك ھۆكارێن ڕاست ھەبوون، وێ چەندێ ناگەھینت كو ڕازی بین ببینە ھەڤالێن ڕەواتیا لەشكەرتاریێ كو درێژ ببتە ناڤ جڤاكا ئیراقی و بزاڤا وێ پاوان بكەین و مێژوویا وێ چست بكەین و نھۆ و پاشەڕۆژێن وێ بدووین، ل قۆناغەكێ كو كۆدەتایێن سەربازی لێ زال بوون، و پشتی دگەھشتنە ئارمانجێ، دبوونە تشتەكێ گەلەك دووری ڕاسیا شۆڕشێ.
شۆڕشا ئیلۆنێ ھەڤڕكا شۆڕشا 14ی تیرمەھێ نەبوو، و نە بەڤلێ ڕەھمەتی عەبدلكەریم قاسمی بوو، و ئەم ل ناڤ پارتیا دەمۆكراتا كوردستانێ، ژ دامەزراندنێ تاكو نھۆ، خودان ھەلوەستێن كەسۆكی بووین بەرانبەر ئەوێن گەھشتینە دەستھەلاتێ. ب خوە دگەل ئەوێن سەر ژێ كرین ژی. ل نك مە، دۆز دۆزا سیستەمیە و ئەو ژ بەرھنگاریا تاكەكەسی دگەل یێ گەھشتیە دەستھەلاتێ و شانە و ئالاڤێن سیستەمی یێن دچنە بن چنگلێ وی، مەزنترە. دەستھەلاتدار ناڤبڕا ل ناڤبەرا مرۆڤانیا خوە یا ڕووت و ئەركی ڕادكەت، و ئەڤە ئاستەنگە تنێ قانوون و پێگیری دشێن چارە بكەن. قانوون سیستەمی كەسانە نەكەن و نەئێخنە بەر حەزان. ئەڤەیە دەردەسەریا مە و پتریا خودان ھشێن ئازاد ل ئیراقێ دگەل سیستەمێن سیاسی یێن حوكم ل بەغدا كرین و داڤێن سەنترالیزما خوە و فشارێن خوە ژێ درێژ كرین، و ئەڤە زڕبەھر نەبوو ژ ھەڤخزمەتیێن ناڤخوەیی و دەرەكە، كو ژیوارەكێ سەروەریەكا فڕفۆت دیار كرن. دەست ئەردی و ئاڤێ بۆ دەولەتێن دی بەردا، و ھەلەشەیانە پارە ل چەكی و كوشتنێ ھاتە مەزاختن، و ب سەرگوتارێن بەردەوام جڤاك ژ ئالێ ھزری و ڕەفتارێ ڤە ھاتە بەرھەڤ كرن، ژ ڕاپۆرتێن كەربێ و ڤاڤارتنا ناكۆكیێن خوە، ب بەھانەیا ژێبوونێ، و جھەك ئان وارەك ژ وێ خرابیێ قورتال نەبوو.
مە گوھۆڕینا سیستەمی ل 1958ێ ژ بزاڤێن تاكەكەسی، ھەلگرێن ڕەواتیا لەشكەرتاری جودا كرن كو ئەم ژێ دبێژین و ئەم ھەقێ وێ ژی ناخوەین ئەوا دھاتە ھزركرن كو دەستكەفتینە بۆ گەلێن ئیراقێ و ژ وان؛ چەسپاندنا مە د دەستووری دا. ل ڤێرە فەرە ئەم ئاماژەیێ ب جوداھیا بڕیارێ و بجھئینانێ بدەین، نەخاسمە ئەو كارە دوبارە بوو، نھۆ دیارە و بەری ھینگێ دیار بوو، سیستەمێ پاش 2003یێ گولبژێرە ل كاركرنێ ب دەستووری ل بەر سیبەرا كارەكێ سیاسی ئەم دێرینترین ئەندامین تێدا. و جوداھی ژ 1958ێ ئەوە، ھەڤپەیمانا ناڤدەولەتی ڕژێم ئێخست و ھاری گەھشتنا یێن دی كر، بێی قوربانیان بدەن، فاكتەرێ ناڤدەولەتی ھێزا گۆڕانكار بوو.
نھۆ و بەرانبەر ئەڤێ ڕەوشا ھەیە ئەز و ھەڤالێن من یێن ھزرێ و چەكی و كاری ژی دگەلدا ب باوەری پشتڕاستی كو ھەلسەنگاندنا مەلا مستەفایێ بارزانی و بزاڤا ھۆشیارا گەلێ مە، ھەست ب خەتەریێ كر و ب گوھۆڕینێ سەرگەرم نەبوون، نەخاسمە دگەل وەرگەڕانا ڕۆژا سالا 1958ێ كارێن خوە سەپاندنێ دەست پێ كرن، مەیدان بۆ مافخوارنێ و زۆرداریێ ل ژیانا ئیراقیان خوەش كر، ئەو ئیراقیێ دخواست ئازادی و سەربخوەییا خوە بپارێزت و ھزر دكر كو پێشبینی دكر ئەڤ نموونەیێ پرۆپاگەندە بۆ دھاتە كرن دێ ژ یێ شاھاتیێ چێتر بت. و ئەز دبێژم؛ ئەو شاھاتیا ئەز ژ خەلەتیان بەری ناكەم چ ب دەست ئان نەزانین ئان ژبەر ھندەك بەرژەوەندیێن دی، نە ب تنێ بەرپرس بوو ژ دەردێ توندوتیژیێ و كۆدەتایان و ھەڤپەیمانیێن بێبەر.
ھزرا سیاسیا سەردار بریار دابوو كو ھەمی ھێزان بێلایەن بكات ب خوە چ ئەوێن دگەل سیستەمی ئان دژ، و بریار دابوو بەرھنگار ببت و بۆ ئەڤێ ھەمی شیانێن دەولەتێ و سەربۆرا چەندین دەھسالكان دابوونە كار، ھەر ژ روونشتنا فەیسەلێ ئێكەم لسەر تەختی ل ئیراقەكا ژ بەر ھەیمەنا ئۆسمانیان كەفتیە بەر ھەیمەنا بریتانیان.
نە ڕۆھنیا تێكەلیا سیبەران ل ناڤبەرا حاكمی و سینۆرێن وی و سیستەمەكێ، دوور ژ راستیان و بوویەران، بۆ خوە قانوونان دادڕیژت، نە ئارامی و شەرەنیخ كرنە سیما و ساخلەتێن ڕژێمێ، نە گوھۆڕین كرێ.
ڕژێمێن پشتی ڕژێما 1958ێ ھاتین ل ناڤبەرا شەپرزەییێ و دژواریێ جۆلانك كرن، و ھندەك ڕونوماییێن بەرگوھۆڕ ب سەرێ ئیراقیان وەركرن، ھەكەر تێگەھشتین دێ د ئەڤرۆ گەھین، ژ جڕانە خوە و خوە ئاسێكرن و دوژمناتیێ و ئارمانجێن ژ شیانان مەزنتر و دەستكەفتی و دوماھیا پشتی دووركەفتنێ ژ پایەی ب بەھانە و سووچداركرن و دەرەھیكرنا نھینیان كو ھندەك ڤەھاندینە.
بەری شۆڕشا ئیلۆنێ دەست پێ بكەت، ئاماژە دایێ، و پارتیا مە ئاماژە دا دوماھیا كاروباران، و گەلەكان گوھدایێ و ھندەكان كاركر كو ڕەوش خرابتر لێ نەھێت. ھینگێ ھندەك لێك ئێورین پەیدا بوون كورتبینی دیاركر و چلەكیا دەستكەفتیان ب خوە نێزیكی دەستھەلاتێ كرنێ بۆ ھندەك بەرژەوەندیێن كەسی ئان كۆمی.
شۆرشا ئیلۆنێ و ئەرشیفێ وێ یێ نڤیسای و شەھدەكیا بینەر و ئامادەیان ھەژی ھندێیە، یێن ھەڤچاخ لێ بكۆلن و لێ كوور ببن، دوور ژ پێگۆتنێ كو ئەم شانازیێ پێ دبەین، چونكی ئەو شۆڕشەكە ھەڤڕكیا ھزران ل ناڤبەرا وەھمدارێ دەستھەلاتێ و ئەوێن خەلك ئاگەھداری سەركەشیا دەستھەلاتا بێ سەربۆر ھەلدگرت؛ ل ناڤبەرا ئەوێن دخواستن ناسنامەیەكا وەلاتینیێ یا دروست پێشكێش بكەن و ئەوێن وەلاتینیێ ب حەزێن خوە دپیڤن؛ ل ناڤبەرا ئەوێن پشكداری و كار بۆ چرمساندنا ھێزا ئیراقێ و سامانێن وێ بكەن و ئەوێن بزاڤا پاراستن و پێشدابرنێ دكەن؛ ل ناڤبەرا بكوژان ب چەكێ فەرمی و قانوونێن خراب و یێن خەبات بۆ دادیێ دكرن.
ژ جوداھیێن بنەڕەتی ل ناڤبەرا شۆڕشا ئیلۆنێ و ھەر بزاڤەكا پەیڤا شۆرش كربتە بەر خوە پیڤەرێ ئاڤاكرنا مرۆڤی و ئاڤەدان كرنا ئەردیە، و بەرھەڤی بۆ قوربانی دانێ و خوەڕاگریێ و لێنەگرتنێ و كۆمكرنا خالێن پێكگەھشتنێ و لێك نێزیكبوونێ، و دانان قانوونێن باش و كارپێكرن و ھەلگرتنا بەرپرسیێ وەكو ئەمانەت، و شۆرشا ئیلۆنێ ئەڤە بورھان كر و بورھان كر كو ئەوێ رڤێشتەك پێگەھاند، شێیا بەرسینگا ھەمی ئێریشان و رامالینێ بگرت.
ئو ھەڤڕكێن ئیلۆنێ، یێن ب مەرەم دوژمناتیا وێ كرین، چۆن و پرۆپاگەندەیا بێھۆدە و ڤالا مەھدەرا وان نەكر.
سەرفەرازی بۆ شۆڕشا ئیلۆنێ و ڕێبەرێ وێ بارزانیێ نەمر
سەرفەرازی بۆ شەھیدێن كوردستانێ
* بەرپرسێ دەستەكا كارگێڕ یا بیرۆیا سیاسی یا پارتیا دەمۆكراتا كوردستانێ

فـازل میرانـی

چەمكێ دەستهەلاتداریێ‌ بۆ شرۆڤەكرنا ژیوارێ‌ حوكمێ‌ راستەقینە و بێ رتووشكرن، مانایێن ئەرێنی یان بێلایەنیێ بخۆڤە ناگریت، ئەو ب خۆ ژی ژ لایێ‌ مەیلا تێگەهی ڤە رەنگڤەدانا چەمكێ دەستهەلاتێ‌ وەكو دۆخەكێ‌ فەرمانڕەوا دكەت، رەنگە ب سەلامەتی ژێ‌ دەربچیت و رەنگە ژی تووشی نەخۆشیا دەستهەلاتداریێ ببن.
رەنگە ژی هەردو ب بێدەستی (سودفە) یانژی ب دەستی (متعمد) بگەهنە دەستهەلاتێ‌، كو باشترین نموونەیا گەهشتنا دەستهەلاتێ‌ كۆدەتا و هەڵبژارتنن.
نموونە دزۆرن، مێژوویا نێزیكە و یا دوورە ژ وان دەستهەلاتێن، كو ب كۆدەتا یان ب هەلبژاتن هاتینە سەر حوكمرانیێ‌. هەروەسا میناكێن ل سەر كۆدەتاچیان هاتینە سەر حوكمرانیێ‌ و ب كۆدەتایێ‌ ل سەر حوكمی هاتینە لادان، دیسا ژی هندەك كۆدەتاچی ئێدی هەلبژارتن پڕاكتیزە كرینە، ڤێجا ئەگەر ڕاستگۆیی تێدا بیت یان ژی نەوەیی تێدا بیت.
هەر دیسا مێژوو یا پڕە ژ خۆدەستهەلاكرییان، هەروەسا ژی یاپڕە ژ ئەوێن بێدەستی گەهشتینێ‌، یانژی ب وان كەسان یێن د ناڤا چارچووڤێ شێوەیەكێ‌ حوكمڕانیێ دا،وەلێ‌ كینە كو گەهشتینە سەرێ‌ پۆستەكێ‌ بلندتر یان ژ جهێ‌ بڕیاردانێ‌ نێزیك بووینە، هندەك جاران ژی ئەو كەسێن ب بێدەستی گەهشتینە سەر حوكمرانیێ‌ مرۆڤی سەسۆرمان دكەن، ژ بەر شیانێن وان یێن بڕێڤەبرنێ‌ و سەرخۆبوونێ‌ و پاراستن و پەرەپێدانا دەستكەفتیان و هندەك جاران ژی ب پێچەوانی ژی هەر راستە.
مەرج نینە ب زۆری كو ڕێكا گەهشتنا دەستهەلاتێ‌ یا سەخت بیت، ب وێ‌ مانایێ، كو هیچ پاساوەكا هزری و كریاری دروست نینە، وە بكەت كو گەهشتن ب دەستهەلاتێ‌ تێكهەلیەك ژ تێكدانەكێ یا ژ پیلانگێریێ‌ بیت، یان خۆڤەنیساندنێ‌ كو دەستهەلاتێ‌ ژ خودانێ‌ وێ‌ بهێتە ڤەدزین، تنێ‌ هەكە بەرنامەیێن باشتر یێن د شیان دا هەبن و نیازپاكیێن ڕاستگۆیانە یێن دیتر ژ بال لایەنێ‌ دەستهەلات دڤێت هەبن، ل سەر وی بنەمایێ كو دەستهەلات ئامرازەكە بۆ جێبەجێكرنێ‌ نەك مەرەمەكا حەزژێكرنا بدەستڤە ئینانا دەستهەلاتێ‌.
ئەم د ناڤ بزاڤا ڕزگاریخوازا كوردی دا و ژ وان ژی پارتیا مە ژی، ئەم ب شێوەیەكی ئیئتیلافی هاتینە سەر حوكمی و ب ڕێیا بزاڤەكا حزبی و سیاسی و یا بەرۆكێن شەڕان، بزاڤەكا سەخت و پڕ ماندیبوون و گرانبها، ئەم ل بەرامبەر ڕوی ب ڕویبوونەكا دەسهەلاتداریبوونێ‌ (تسلگ) بووین نەكو دەستهەلاتبوونێ‌ (سلگە) دا، هەر كەسێ‌ هزر كەت كو كاریگەریا نێگەتیڤانە یا خۆدەسەلاتداران (خۆزالكرییان)، یێن كو ڕوی ب ڕوی مان بووین، دا هزرا جڤاكی یا وام كەسان بجه هێلیت، یا وان كەسێن كو د دەسەلاتا دههیت دا دپشكدار، یان ژی یان جەماوەیێ‌ وێ‌ وان ب لەزگینی. ئەڤە ژی كێشەیەكێ سایكۆلۆژی یە پێدڤی ب لێكۆڵینەكا درێژ یا سەربخۆ هەیە.
ئەڤ بابەتێ‌ ئەڤڕۆ دو جۆران ژ وان كەسان ب خۆڤەدگریت، ژ ئەوێن دگەهنە دەسەلاتێ‌، جۆرەكی مێژوویەكا قوربانیدانێ‌ هەیە و ناهێتە ئینكاركرن، جۆرەكی دی ژی ب ئاسوودەیی گەهشتیە، هەردو ژی كارتێن لڤینێ‌ یێن مەترسیدار ڤێ هەنە، ڕەنگە ژی ب (خافلەتی) یانژی ب ئەنقەست، كارتێن هەستیارتر هاتینە پشتگوه ئێخستن و زێدەتر پێدڤی بیت، ژ بۆ پشتڕاستكرنێ‌، چونكو كاریگەری ل سەر ژیانا وەلاتییان هەیە چو دەنگدەر بیت یان دەنگدەر نەبیت و ب تێكشكاندن یان نێزیكی هەلكرنا ئاگرەكێ ناڤخۆیین ل سەر رەسیدەكێ چینایەتی و بۆ چەند مەرەمەكین تێگەهشتی.
ئەڤ پراكتیزەكرنە ڕێبەرەكێ هەنۆكەیی پێكدئینیت، كو ئەو ب خۆ نیشانەكە ل سەر دەستهەلاتخوازیێ.
ئەڤ پرسە ب خۆ ژی ئەوێ‌ تێگەهشتنێ‌ و قەناعەتێ‌ ب دەستڤە دئینیت، كو چاندنا بیركرنەڤێ‌ بێی تۆڤێ دێموكراسیێ دەستكەفتەكێ مەزنتر و ب لەزترە و خەمخۆری و ئەولەویات تەنها ل سەر وان تشتانە، كو كاریگەریێ ل سەر بەرژەوەندیێن دوور و دژی گرێبەستا جڤاكی و ئەوان یاسایێن پێشێل دكەت یێن كو هەبوونا تاكی و دەولەتێ‌ دەستەبەر دكەن.بێگومان ئەڤە ژی د دەمەكی دایە، كو مەترسیێ ل سەر هەمیان دروست دكەت. نەك ئەوێن ب حێلا ملێن خۆ گەهشتینە دەستهەلاتێ‌ و نە ئەوێن بێ‌ دەستی بسەركەفتین ژ بەرپرسیاریێ د بۆراینە ل سەر خوەهركرنا ڕێڕە وا راست، تاقیكرن ژی ب بەرسڤدانا خۆ یا بێی قۆپیاكرنێ‌ یە نەكو ب خواندنێ‌ و بیركرنەڤێ‌ یە.
و/ شێرزاد نایف

فازل میرانى
مژار د ڤێ گۆتارێ دا یا ب مه‌به‌سته‌ ب گشتگیرى و ب گریمانه‌یى ژى، بكارئینانا وێ ژى ته‌نانه‌ت لسه‌ر ئابۆرێ سه‌رمایه‌دارى ژى ژ ڕوویێ به‌رهه‌مهێنه‌ریێ ڤه‌ و ژ ڕوویێ ئه‌داكرنا ده‌سهه‌لاتێ ژى ڤه‌، یا كو سپۆنسه‌ریێ لێ دگه‌ت یا ژێكجودایه‌، هه‌لسه‌نگاندنا من بۆ سێ سیسته‌مان: ناڤه‌ندى، تێكهه‌ل، و سه‌رمایه‌دارى، هه‌لسه‌نگاندنه‌ك بۆ ئه‌نجامدانا كاركرنێ و دوڤیچوونا ئه‌زموونێ، مه‌به‌ستا من ژێ سیاسى یه‌ به‌رییا هندى كو ئابۆرى بیت، و ده‌ستنیشانكرنا من یا گرێداى ره‌نگڤه‌دانێ ل سه‌ر واقیعێ ژیانێ یه‌.

ئه‌و زانیاریێن ژ ئه‌نجامدانا سیاسییا نێڤده‌ولى هاتینه‌ ده‌رهێنان، سه‌لماندینه‌ كو پلاندانان و به‌رده‌وامبوونا ئابۆرێ ناڤه‌ندى ل وان وه‌لات دا چڕدبیت كو چه‌مكه‌كێ نه‌یێ گونجاى یێ ده‌سهه‌لاتێ هه‌یه‌، ئه‌و ژى ئه‌گه‌ر به‌رهه‌مێ كالایان به‌رهه‌مبینن، بازاڕكرنا وێ بۆ فرۆتنێ یا سنوورداره‌، هه‌ر وه‌سا به‌ره‌ڤاژى وێ ژى، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر بازاركرنا وێ یا ب ڕكابه‌ر و به‌رفرهتر ژى بیت، ئه‌ڤه‌ وێ واتایێ دده‌ت كو ئه‌و ژ مه‌ركه‌زیه‌تێ رزگاربوویه‌، به‌لێ نه‌ راگه‌هاندیه‌، هه‌روه‌سا ژى ژ ڕوویێ سیاسى ژى ڤه‌ مینا وان ده‌سهه‌لاتان یێن كو درووشمان به‌رز دكه‌ن و بیر و باوه‌ریێن خوه‌ ل سه‌ر خه‌لكى ب پێشكه‌فتنێ و دادپه‌روه‌ریێ په‌روه‌رده‌ دكه‌ن، به‌لێ پێرابوونێن وان دگشتگیر و تۆتالیتارییه‌.
سێ پرسیارێن بنچینه‌ د وارێ ئابۆرى دا هه‌نه‌ ژ سیاسه‌تێ ناهێنه‌ جوداكرن: ئه‌م چ به‌رهه‌م دئینین، بۆ كێ و چاوا؟
سێ پرسیاران دئێخمه‌ به‌رامبه‌ر:چ هاورده‌ دكه‌ین، ژ كێ و بۆچى؟
ئه‌گه‌ر ب بێلایه‌نى و بوێرى و راگه‌هاندن به‌رسڤا هه‌رسێ پرسیارێن دوماهیێ بده‌ین، دێ پێنگاڤا ئێكێ به‌ر ب دو سیاسه‌تێن ئابۆرى و سیاسى یێن گونجاى د پلاندانانێ، زانستیێ، قازانچێ و په‌روه‌ردێ دا هاڤێژین.
ئه‌م د ئابۆره‌كى دا دژین كو دكارین خوه‌ ڕازى بكه‌ین ب گۆتنه‌كێ ئه‌و ژى كو بێژین یا تێكهه‌له‌، د واقع دا ئه‌و یا شێلى یه‌، مه‌ركه‌زیه‌ته‌ك ژ ڕابردوویێ كه‌ڤن یا ده‌وله‌تێ د گه‌ل دایه‌، كو ده‌سهه‌لات لسه‌ر شیانان یا زاله‌ و بێى چاڤدێریكرنه‌كا ڕاسته‌قینه‌ كار دكه‌ت، پیچه‌كێ یانژى گه‌له‌كێ بۆ پاشڤه‌ بزڤڕن دا كو پاشمایێن بیركرنێ و ده‌رئه‌نجامان لسه‌ر خوه‌ و كه‌سوكارێن خوه‌، باب و پیرێن خوه‌ ببین؛ ژ ڕوویێ ژیارێ ڤه‌ و ژ رویێ بیاڤێ مافان یێ نزمبووى ڤه‌؛ ب به‌راوردى ل گه‌ل مه‌زاختییا زۆر هه‌تا راده‌یێ ئیسرافكرنێ ل پڕۆژه‌ێن كاره‌ساتبار كو جۆرێن وێ ژى چه‌كى، سیخوڕیێ و گه‌نده‌لیا پاراستى بخوه‌ڤه‌ دگریت، ئه‌ڤ وێرانكاریه‌ ب گۆتارێن سیاسى دداپۆشكرى بوون كو ب درێژاییا سه‌رده‌مێ ململانا فكری د ناڤبه‌را مه‌ و دوژمنێن وه‌لاتى دا یێن كو حوكمڕانیا وه‌لاتى كرین، ڕوى ب ڕوى گوتارێن دژه‌ سیاسی بووینه‌.
سیاسه‌تا نێڤده‌ولى یا بێتاوان نینه‌ ژ وان ده‌رده‌سه‌ریێن ب سه‌رێ مه‌ هاتین، ژ ڕوویێ ڕۆلێ خوه‌ ڤه‌ بۆ پاراستنا ئاراسته‌كرنا ئابۆرێ خوه‌ یێ سه‌رمایه‌دارى، به‌رپرسیاره‌ ژ یاسادانانێ بۆ به‌رهه‌مهێنه‌رى و به‌كاربه‌رى، و ده‌سته‌به‌ركرنا بازارى و به‌رفره‌هكرنا ڕووبه‌رێ خوه‌، هه‌روه‌سا بۆ ئه‌وێن كو خوه‌ د ململانێ دا نوقوم دكه‌ن د ناڤبه‌را سیاسه‌تێن ده‌وله‌تێن زلهێز و مه‌زن دا، سه‌ره‌راى هندێ كو هه‌كه‌ بنه‌مایێن ململانێ جاران د ڕۆحانى بن و جاران ژى د كولتوورى بن، چونكو د بنه‌ره‌ت دا د ئابۆرینه‌. چونكو ل دۆرماندۆرى پاره‌ى هه‌ڤڕكیه‌ك هه‌یه‌ هه‌مى بهانه‌ تێدا به‌رهه‌ڤ دبن.
دا كو هنده‌ك میناكێن ساده‌ ل دۆر بارودۆخێ خوه‌ بینین زمان، دێ بۆ مه‌ دیار بیت كو دیارترین پێكهاته‌یێن ئابۆرێ مه‌ لسه‌ر بنه‌مایێ نه‌فتێ و چاندنێ هاتینه‌ دانان، د سه‌ر هندێ ڕا پلاندانان و سیاسه‌ت ژبۆ وان نه‌گه‌هشتینه‌ قۆناغا دروستكرنا دو بازاران، كو یه‌كسان بیت ل گه‌ل قه‌باره‌یێ ئه‌وا ل ناڤخوه‌ دا هه‌یى، ئه‌ڤ بابه‌ته‌ ئه‌ڤڕۆ په‌یدا نه‌بوویه‌، به‌لكو هه‌ر د په‌یدابوونا دوماهیێ دایه‌، كو ژ ده‌سپێكێن سالێن بیستان ژ چه‌رخێ بۆرى دا ب خاوه‌نداریێ ده‌ست پێ كریه‌.
ئارگومێنتا لۆمه‌كرنێ دۆما وێ ناكێشیت، ب وێ ئێكێ كو زۆره‌ك ژ وه‌لاتێن داگیكرى یێن كه‌ڤن سه‌ربه‌خوه‌یا خوه‌ وه‌رگرتبوون و تێگه‌هشتینه‌ كو وانه‌ییا نێڤده‌ولى چیه‌ و گوتارا خوه‌ یا سیاسى لسه‌ر بنه‌مایێ بهێزبوون یان لاوازییا ئابۆرێ خوه‌ پێگه‌هاندنه‌.
ل ڕۆژا كو مسته‌فا بارزانى دیمۆكراسی بۆ ئیراقێ و ئۆتۆنۆمى بۆ كوردستانێ راگه‌هاندى، مانا په‌یڤینا وى ل دویرى تێگه‌هشتنا سه‌رڤه‌ سه‌رڤه‌ یا وان بوو ده‌رباره‌ى ئه‌ڤێ داخۆیانیا وى، و ب وێ ئێكێ هه‌ژموونا لایه‌نه‌كى ب سه‌ر ئابۆرێ وه‌لاته‌كى دا د ڕاستى دا واته‌یا وێ خرابكرنا هه‌ڤسه‌نگیێ بوو، فۆرم و ئه‌نجامدان ب ناڤه‌ڕۆكێ ب ره‌نگه‌كى بوو و ده‌رئه‌نجام ژى وێرانكار بوو و ئه‌وتشت هاته‌ ڕوویدان و وێرانكارى ژى زۆر بوو، چونكو گوتارا پاوانخوازى یا زال تووشى دژه‌ گوتاران بوو كو ب سه‌ر هنده‌ك مه‌به‌ستان داگرت و نخافتن كو پشى هینگى هاتنه‌ بجهئینان، كو ژ ئه‌نجامێ لسه‌ر شیانێن ده‌وله‌تێ زالبوون و هه‌مان سیاسه‌تا ئابۆرى گرته‌به‌ر كو ئه‌گه‌ر به‌رده‌وام ببیت، ئێدى وێرانكاریا نوى دویر ناكه‌ڤیت.
كێ دێ به‌رسڤا پرسیاره‌كا لۆژیكى ده‌ته‌ خه‌لكى كو دبێژیت: ئه‌گه‌ر رووبه‌رێن چاندنێ هشك بوون یان بازاڕا وزێ و نه‌فتێ نه‌مان، ئه‌رێ گه‌ره‌نتى چییه‌ بۆ ژیانا وان یان ژیانا نفشێن داهاتى یێن وان؟
په‌یوه‌ندیه‌كا موكم د ناڤبه‌را ئابۆرى و سیاسه‌تێ دا هه‌یه‌، په‌یوه‌ندیه‌كا زانستى و پراكتیكه‌ك هه‌یه‌ كو ئه‌نجامه‌كێ (نێزیك) یێ به‌رجه‌سته‌ و یێ (دویر) یێ ب هه‌ستكرن هه‌یه‌، كو كه‌سێ سه‌ركه‌فتى دیار دكه‌ت، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ئاخفتنا وى یا كێم ژى بیت، هه‌روه‌سا ژى یێ سه‌رنه‌كه‌فتى ژى، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌زمانخۆشیێ ژى بكاربینیت.
و/ ئه‌ڤرۆ