كاوار حەمید باڤی

1 ــــ 2

پۆستێ سەرۆك كۆماری ئێكە ژ سێ سەرۆكایەتیێن سەرەكی (پەرلەمان، حوكمەت، سەرۆكایەتی كۆمار)، بەلێ دەستهەلاتێن وی گەلەك جودانە ژ سیستەمێن سەرۆكایەتی یێن وەكی (ئەمریكا یان توركیا)، ژبەركو سیستەمێ سیاسی یێ برێڤەبرنێ ل ئیراقێ پەرلەمانی یە، كو پڕانیا دەستهەلاتێن بجهئینانێ یێن ڕاستەقینە د دەستێ سەرۆك وەزیری دانە، دەستهەلاتێن سەرۆك كۆماری زێدەتر تەشریفاتینە و رۆلەكێ سیمبۆلی و چاڤدێریێ هەیە، چونكی د سیستەمێ پەرلەمانی دا پێگەهێ سەرۆك كۆماری پتر سمبۆلی و (تەشریفی) یە، ل دویڤ دەستوورێ ئیراقێ ل بەندێن جودا ئاماژە ب دەستهەلاتێن سەرۆك كۆماری هاتیەدان:

گازیكرنا پەرلەمانی بۆ روینشتنا ئێكێ پشتی هەلبژارتنان
ل دویڤ بەندێن (٥٤) و بڕگەیا چارێ یا (٧٣) ژ دەستووری سەرۆك كۆمار؛ دێ ئەندامێن پەرلەمانی یێن نوی هەلبژارتی پشتی پەسەندكرنا ئەنجامێن هەلبژارتنان د ماوەیێ ١٥ رۆژان دان گازی كەتن بۆ گرێدانا ئێكەم روینشتنا پەرلەمانی ژ خۆلا نوی.
بانگەشەكرنا روینشتنەكا پەرلەمانی یا نەئاسایی
ل بەندا (٥٨) بڕگەیا ئێكێ بانگەشەكرنا پەرلەمانی بۆ گرێدانا روینشتنەكا نە ئاسایی لـ دەمێن پێدڤی دەستهەلاتا سەرۆك كۆماری یە د گەل هندێ هەمان ماف دایە سەرۆكێ جڤاتا وەزیران و سەرۆكێ جڤاتا نووینەران و پێنجی ئەندامێن پەرلەمانی.

پێشنیاركرنا پرۆژە یاسایان بۆ پەرلەمانی
خالا ئێكێ ژبەندێ (٦٠) مافێ پێشكێشكرنا پرۆژەیاسا بۆ پەرلەمانی ب سەرۆكێ كۆماری و سەرۆك وەزیران داینە، بەلێ د گەل هندێ وەكی نەریت و هندەك بەندێن دی یێن دەستووری پێدڤییە ئەڤ پرۆژەیاسایە بـ هەڤكاری د گەل حوكمەتێ (سەرۆك وەزیران) بۆ پەرلەمانی بچن، ب تایبەت ئەگەر تێچوویێن دارایی د ناڤ دا هەبن، و دەستوور ژی دبێژیت سەرۆك كۆمار و سەرۆك وەزیر پێكڤە دێ پێشنیاركەن.

ڤەكێشانا باوەریێ ژ سەرۆك وەزیران
ل دویڤ بڕگەیا هەشتێ ژ بەندێ (٦١) یێ دەستووری سەرۆك كۆمار دێ داخوازیەكێ پێشكێشكی پەرلەمانی كەت دەربارەی ڤەكێشانا باوەریێ ژ سەرۆك وەزیران، پاش ل پەرلەمانی د چەند رێكارەكان ڕا دەرباس دبیت، بەلێ داخوازكرن و دەستپێكا ئەڤێ كەیسێ پێدڤی یە سەرۆك كۆمار بۆ پەرلەمانی بلند بكەت.

ڕاگەهاندنا بارێ نە ئاسایی
ل بڕگەیا نەهێ یا بەندێ (٦١) ژ دەستووری سەرۆك كۆمار و سەرۆك وەزیران پێكڤە دێ داخوازێ هەڤپشك پێشكێشی پەرلەمانی دكەن بۆ ڕاگەهاندنا (بارێ نەئاسایی) ئەگەر مەترسی ل سەر وەلات هەبیت، بەلێ بڕیارا دوماهیێ د دەستێ پەرلەمانی دایە.

رازەمەندیدان ل داخوازا هەلوەشاندنا پەرلەمانی
ل خالێن بەندێ (٦٤) ژ دەستووری سەرۆك كۆمار رازەمەندیێ ل سەر داخوازیا سەرۆك وەزیران بۆ هەلوەشاندنا پەرلەمانی ددەت، (بەلێ نابیت سەرۆك وەزیر د بارێ لێپرسینێ دابیت)، پاش پەرلەمان دێ ب پڕانیا ڕەها خۆ هەلوەشینیت، پاش دڤێت هەلبژارتنێن پێشوەخت بهێنەكرن، ئانكو ل ڤێرە سەرۆك كۆمار نەشێت بتنێ داخوازیێ ژ پەرلەمانی بكەت، بەلكو بتنێ ڕازەمەندیێ ل سەر ددەت.

پاراستنا سەروەری و سەرپەرشتیا دەستووری
ل بەندێ (٦٦) یێ دەستووری ئاماژە ب هندێ دایە كو دەستهەلاتا بجهئینانێ ژ سەرۆك كۆماری و سەرۆك وەزیری پێكدهێت، و ل دویڤ بەندێ (٦٧) دەستور دبێژیت: سەرۆك كۆمار سەرۆكێ دەولەتێ و هێمایێ ئێكگرتنا نیشتمانی یە، نووینەراتیا سەروەریا وەلاتی دكەت، و چاڤدێریا پێگیریكرنا گەرەنتیا دەستووری دكەت، و پاراستنێ ل سەر سەربەخۆیا ئیراقێ، سەروەری، ئێكەتی، ئێكپارچەیا ئەردێ وێ ل گۆرەی بەندێن دەستووری دكەت.
هەر چەندە سەرۆك كۆمار بەرپرسێ ئێكێ یە بۆ پاراستنا دەستووری و وەكی پارێزەرێ دەستووری دهێتە هژمارتن، بەلێ د ڕاستی دا چ میكانزمەكا رۆهن نەهاتیە دانان ب چ شێواز ڕێگیریێ ل پێشێلكاری و سەرپێچیێن دەستووری بكەت، ژبلی تۆماركرنا سكالایان ل دادگەها فیدرالی و د دەمەكی دا گەلەك ب ئاشكرایی دەستوورێ ئیراقێ ل بەندێ (٩٣) ئەو مافە بـ دادگەها فیدرالی هاتیەدان و ئێك ژ كارێن وێ یێن سەرەكی یە.

دەرئێخستنا لێبۆرینا تایبەت
ل دویڤ برگەیا ئێكێ ژ بەندێ (٧٣) یێ دەستووری سەرۆك كۆمار دشێت لێبۆرین یان بەخشینا تایبەت بۆ تاوانباران یێن مەحكوم كری دەر بكەتن، بەلێ پێدڤی ل دویڤ پیشنیار و رەزامەندیا سەرۆك وەزیری بیت، ئانكو ئەگەر سەرۆك وەزیر داخواز نەكەت سەرۆك كۆماری بتنێ دەستهەلاتا لێبۆرینا تایبەت نینە، د گەل هندێ نابیت لێبۆرینێ بۆ تاوانێن نێڤدەولەتی، تیرۆرێ و گەندەلیا دارایی و كارگێری دەربئێخیت.

پەسەندكرنا رێكەفتنامە و پەیماننامەیێن نێڤدەولەتی
ل دویڤ بڕگەیا دو ژ بەندێ (٧٣) یێ دەستووری سەرۆك كۆمار ژ دەستهەلاتێن سەرۆك كۆماری ئیمزاكرنا رێككەفتن و پەیماننامەیێن نێڤدەولەتی یە، بەلێ مەرج ئەوە پشتی پەرلەمان ڕازەمەندیا خۆ ل سەر ددەت و پەسەند دكەن، سەرۆك كۆمار دێ ئیمزایا كۆتایی ل سەر دكەت دا ببیتە فەرمی، (ئانكو ل ڤێرە هەتا پەرلەمان پەسەند نەكەت ناهێتە ئیمزاكرن و ئەگەر ئیمزا ژی نەكەت؛ پشتی ١٥رۆژان دێ چیتە د وارێ بجهئینانێ دا دێ هێتە هژمارتن پەسەندكری).

پەسەندكرن یان ئیمزاكرنا یاسایان
ل دویڤ بڕگەیا سێ ژ بەندێ (٧٣) یێ دەستووری سەرۆك كۆمار یاسایێن ژ جڤاتا نووینەران (پەرلەمان) پەسەند دبن ئیمزا دكەت، بەلێ ئەگەر د ماوێ (١٥) رۆژان دا ئیمزا نەكر، ب خۆ كاری و هێزا دەستووری ئەو یاسا دێ ب پەسەندكری هێتە هژمارتن و چنە د وارێ بجهئینانێ دا (ئانكو ل ڤێرە سەرۆك كۆماری مافێ «ڤیتۆ» یێ ڕەها نینە وەكی سەرۆكێن هەندەك وەلاتان كو یاسایێ بۆ پەرلەمانی دوبارە بزڤرینیت و خواندن و دەنگدان بۆ بهێتەكرن، ئانكو سەرۆك كۆمار نەشێت ڕێگریێ ل یاسایان بكەت، بەلكو بتنێ سەرۆك كۆمار دشێت پرۆسەیا بجهئینانێ بۆ ماوەیێ ١٥ رۆژان گیرۆ بكەت).
بەخشینا نیشان و مەدالیان
ل دویڤ بڕگەیا پێنجێ ژ بەندێ (٧٣) یێ دەستووری بەخشینا نیشان و مەدالیێن ڕێزگرتنێ یێن فەرمی بۆ كەسێن ژ هەژی ژ دەستهەلاتێن سەرۆك كۆمارینە، بەلێ ئەڤە كارەكێ تەشریفاتی یە، ژبەركو ب كەیفا خۆ ئەڤان بەخشینان ناكەت، بەلكو دڤێت ب پێشنیارا سەرۆك وەزیران ئەو كەسێن ژ هەژی بۆ بهێنە دەستنیشانكرن.
* (ماستەر ب یاسا گشتی)

كاوار حه‌مید باڤی*
ل دویڤ ده‌ستوورێ ئیراقێ به‌ندێ (56) پێدڤیه‌ هه‌ر چار سالان ئه‌ندامێن جڤاتا نوونه‌رێن ئیراقێ ژلایێ خه‌لكی ڤه‌ ڕاسته‌وخوه‌ بهێنه‌ هه‌لبژارتن، سه‌رئه‌نجام ده‌سته‌یا سه‌رۆكایه‌تیا په‌رله‌مانی و سه‌رۆك كۆمار و كابینه‌یا نوى یا حوكمه‌تێ دێ هێنه‌دانان، به‌لێ ژبه‌ر ئالۆزیێن سیاسی ل ئیراقێ سه‌رۆك وه‌زیرێن ئیراقێ (مسته‌فا كازمی) ژڤانێ ئه‌نجامدانا هه‌لبژارتنێن پێشوه‌خت ڕاگه‌هاند و شه‌ش تیرمه‌ها 2021 وه‌كی رۆژا هه‌لبژارتنان ده‌ستنیشانكر، به‌لێ ب به‌هانه‌یێن جودا هه‌لبژارتن هاتنه‌ پاشئێخستن، ئێدی هنده‌ك لایه‌نێن سیاسیێن ئیراقی گه‌هشتن ئه‌وێ باوه‌ریێ نیازێن دوباره‌ پاشئێخستنا هه‌لبژارتنان هه‌نه‌، له‌وما خواست به‌هانه‌یان بۆ پاشئێخستنا هه‌لبژارتنان نه‌هێلن و ل رێكاره‌كا ده‌ستووری و قانوونی گه‌ریان بۆ رێگریكرنێ ل پاشئێخستنا هه‌لبژارتنان و هزر ل رێیا هه‌لوه‌شاندنا جڤاتا نوونه‌ران ل دویڤ به‌ندێ (64) یێ ده‌ستووری هاته‌كرن و ب بڕیارا په‌رله‌مانی یا ژماره‌ 46ل 31/3/2021 ب ده‌نگێن پڕانیا ئه‌ندامێن په‌رله‌مانی هاته‌ په‌سه‌ندكرن، لـ دویڤ بڕیارێ دێ په‌رله‌مان ل 7/10/2021 هێته‌ هه‌لوه‌شاندن، ئه‌ڤجا پشتی ئه‌ڤێ مێژوویا دیاركری ئیراق دێ چیته‌ د ڤالاهیه‌كا ده‌ستووری و قانوونی دا، ئه‌ڤێ بڕیارێ چ ده‌لیڤه‌یێن دی ل به‌ر پاشئێخستنا هه‌لبژارتنان نه‌هێلان ژ ئه‌نجامێ وێ رۆژا10/10/2021 بۆ برێڤه‌چوونا پرۆسا هه‌لبژارتنان هاته‌ ده‌ستنیشانكرن و هاتنه‌ ئه‌نجامدان.
ل دویڤ به‌ندێ (49) یێ ده‌ستووری هه‌ر سه‌د هزار كه‌سان دێ نوونه‌ره‌ك ل جڤاتا نوونه‌ران هه‌بیت، و ل بڕگه‌یه‌كا دی دیار دكه‌ت كو نابیت رێژه‌یا ئافره‌تێ ژ 25% كێمتر بیت، پاش قانوونا هه‌لبژارتنان بۆ په‌رله‌مانێ ئیراقێ یا ژماره‌ 9 سالا 2020 ده‌ركه‌فت، تێدا (329) كورسی بۆ په‌رله‌مانێ ئیراقێ هاتنه‌دانان، و ب سه‌ر (81) بازنه‌یان دا هاتینه‌ دابه‌شكرن كو پێدڤی بوو هه‌ر بازنه‌یه‌كێ ب كێمی ئافره‌ته‌ك بسه‌ركه‌ڤیت، دیسا (9) كورسی بۆ كوتایێن (مه‌سیحی و ئێزدی و فه‌یلی و صابئیی و مه‌ندانی و شه‌به‌ك) هاتنه‌دان.
پشتی هه‌لبژارتنێن گشتی دهێنه‌ ئه‌نجامدان میكانزما هه‌لبژارتنا ده‌سته‌یا سه‌رۆكایه‌تیا په‌رله‌مانی و سه‌رۆك كۆمارێ ئیراقێ و رێكارێن پێكئینانا كابینه‌یا نوو یا حوكمه‌تا ئیراقێ ل دویڤ ده‌ستوور و قانوونێ ده‌ست پێ دكه‌ن، پشتی ڕاگه‌هاندنا ئه‌نجامێن هه‌لبژارتنان ژلایێ كۆمسیونا بلند یا سه‌ربه‌خوه‌ بۆ هه‌لبژارتنان ڤه‌، ل گۆر به‌ندێ 93 یێ ده‌ستووری په‌سه‌ندكرنا ئه‌نجامێن هه‌لبژارتنان ئێك ژ تایبه‌تمه‌ندیێن دادگه‌ها فیدرالی یا ئیراقێ نه‌ و پێدڤی یه‌ بهێنه‌ په‌سه‌ندكرن، پشتی دهێنه‌ په‌سه‌ندكرن د ماوه‌یێ (15) پازده‌ رۆژان دا ل دویڤ به‌ندێ (54) یێ ده‌ستووری سه‌رۆك كۆمارێ (كه‌ڤن) دێ ب مه‌رسۆمه‌كا كۆماری داخوازا گرێدانا روینشتنا ئێكێ یا په‌رله‌مانی یا ئه‌ندامێن نوو هه‌لبژارتی كه‌ت، به‌لێ ژبه‌ركو ده‌سته‌یا سه‌رۆكایه‌تیا په‌رله‌مانی نه‌هاتیه‌ پێكئینان، ل گۆر به‌ندێ (54) یێ ده‌ستووری دێ سه‌رۆك و جێگرێن وی ژ ته‌مه‌نترین ئه‌ندام په‌رله‌مان بۆ بڕیڤه‌برنا روینشتنا ئێكێ پێكهێن.
پشتی ده‌سته‌یا سه‌رۆكایه‌تا په‌رله‌مانی دهێته‌ پێكئینان دێ ل گۆر به‌ندێ (55) د روینشتنا ئیكێ یا په‌رله‌مانی دا سه‌رۆك و جێگرێ ئێكێ و جێگرێ دووێ (ده‌سته‌یا سه‌رۆكایه‌تیا په‌رله‌مانی) ب پڕانیا ئێكجارى ژ ده‌نگێن ئه‌ندامێن جڤاتێ ب رێیا هه‌لبژارتنێن راسته‌خوه‌ و نهێنی هێنه‌ هه‌لبژارتن.
پشتی دانا ده‌سته‌یا سه‌رۆكایه‌تیا په‌رله‌مانی (سه‌رۆك و هه‌ردو جێگران) ل گۆر به‌ندێ (70) یێ ده‌ستووری دێ سه‌رۆك كۆمارێ ئیراقێ ژلایێ جڤاتا نوونه‌ران یا نوو ڤه‌ ب پڕانیا ده‌نگێن سێكا ئه‌ندام په‌رله‌مانان د ناڤ به‌ربژارێن سه‌رۆكایه‌تیێ دا هێته‌ هه‌لبژارتن، هه‌كه‌ گه‌ڕا ئێكێ چ به‌ربژار نه‌شیان سێكا ده‌نگان بده‌ستخوه‌ڤه‌ بینن دێ گه‌را دووێ یا هه‌لبژارتنان د ناڤبه‌را هه‌ردو به‌ربژارێن پتریا ده‌نگان ب ده‌ستخوه‌ڤه‌ ئینان هێته‌كرن و هه‌ر به‌ربژارێ پتریا ده‌نگان ببه‌ت، دێ وه‌كی سه‌رۆك كۆمارێ ئیراقا فیدرال هێته‌ ده‌ستنیشانكرن.
پشتی هه‌لبژارتنا سه‌رۆك كۆماری ژلایێ جڤاتا نوونه‌ران ڤه‌ و ده‌ستبكاربوونێ، ل دویڤ به‌ندێ (76) یێ ده‌ستووری سه‌رۆك كۆمار د ماوه‌یێ (15) رۆژان دا ژ ده‌ستنیشانكرنا وی دێ به‌ربژارێ مه‌زنترین كوتلا په‌رله‌مانی ژلایێ ژمارا كورسیان ڤه‌ بۆ پێكئینانا كابینا نوو یا حوكمه‌تێ ڕاسپێریت، و پێدڤی یه‌ به‌ربژارێ سه‌رۆك وه‌زیران د ماوه‌یێ 30 رۆژان ژ مێژوویا ڕاسپاردنێ كابینه‌كا خوه‌ پێشكێشی په‌رله‌مانی بكه‌ت، ئه‌گه‌ر د ئه‌وی ماوه‌یی دا نه‌شیا كابینه‌یا نوو پێكبینیت، جاره‌كا دی سه‌رۆك كۆمار به‌ربژاره‌كێ نوو بۆ پێكئینانا كابینه‌یا حوكمه‌تێ راسپێریت كو نابیت ماوه‌یێ پێشكێشكرنا كابینێ بۆ په‌رله‌مانی ژ 30 رۆژان ده‌رباس ببیت.
پشتی كابینا نوو یا حوكمه‌تێ ژلایێ كه‌سێ ڕاسپاردی ڤه‌ دهێته‌ پێكئینان، پێخه‌مه‌ت په‌سه‌ندكرنێ و پێدانا باوه‌ریێ دێ پێشكێشی ده‌سته‌یا په‌رله‌مانی كه‌ن و دێ هه‌ر ئێك ب تاكی ل گه‌ل پرۆگرامێ وی ژلایی ئه‌ندامێن په‌رله‌مانی ڤه‌ ده‌نگ لسه‌ر هێته‌دان و پێدڤی ب ده‌نگێن پڕانیا ڕه‌ها هه‌یه‌، هه‌كه‌ باوه‌ری پێ نه‌هاته‌دان پێدڤی یه‌ د ماوه‌یێ (15) رۆژان دا كابینه‌یه‌كا نوو بهێته‌ دروستكرن.
بێگۆمان ئه‌ڤێن مه‌ به‌حس كرین رێكارێن ده‌ستووری و یاسایی نه‌، به‌لێ دراستی دا پڕانیا جاران ژلایێ هێز و لایه‌نێن سیاسی ڤه‌ ل پشت په‌ردێ رێكه‌فتن ل سه‌ر پڕكرنا ئه‌ڤان پۆستان دهێته‌كرن، و حوكمه‌ت ژ مه‌زنترین كوتله‌یێن په‌رله‌مانی دهێته‌ پێكئینان پاش پێدڤی ب په‌سه‌ندكرن و باوه‌ریپێدانا په‌رله‌مانی یه‌.
*(ماسته‌ر ب یاسا گشتی)

دروستبوونا هیلالا شیعی بۆ كێ باشه‌؟
(خواندنه‌ك ل سه‌ر بنیاتێ به‌رژه‌وه‌ندیان)

دروستبوونا هه‌یڤا شیعی پرۆژه‌یه‌كێ هه‌ره‌ مه‌زنه‌ ل ده‌رڤه‌رێ و ئیران سه‌ركێشیا وی دكه‌تن، ژ هه‌ڤگرتنا هه‌می ده‌ڤه‌رێن شیعان پێكدهێت (ژ هه‌می نه‌ته‌وه‌یان ـ فارس و عه‌ره‌ب)، كو ئه‌ڤ پرۆژه‌ ژ پایته‌ختێ ئیرانێ ته‌هرانێ ده‌ستپێدكه‌تن بۆ مووسل (رۆژئاڤایێ دیجله‌) ل عیراقێ بۆ دێرزۆر و دیمه‌شقا پایته‌ختێ سووریێ بۆ به‌یرۆتا پایته‌ختێ لوبنانێ و بۆ سه‌رده‌ریایی.
چه‌ندین ساله‌ ئیرانێ هه‌می هه‌ولێن خوه‌ كرینه‌ ئێك بۆ گه‌هشتنا ئه‌ڤێ خه‌ونێ پێخه‌مه‌ت هندێ پێگه‌ و ده‌ستهه‌لاتا خوه‌ ب رێیا پێكڤه‌گرێدانا هه‌می شیعه‌یان ل ده‌ڤه‌رێ به‌رفره‌هـ بكه‌ت، پرۆژێ ده‌وله‌تا كوردستانی تا راده‌یه‌كی رێگر بوو ل دروستبوونا ئه‌ڤێ هیلالێ، ئه‌ڤه‌ ئێك ژ ئه‌گه‌ران بوو ئیران ب كریار دژی ڤی پرۆژه‌یی براوه‌ستیت و پێخه‌مه‌ت سه‌رنه‌گرتنا پرۆژه‌یێ دروستكرنا ده‌وله‌تا كوردستانی گه‌له‌ك پێنگاڤ هاڤێت و دووماهی كارتا وێ بكارئینانا هنده‌ك كه‌سان د ناڤ لایه‌نه‌كێ سیاسی یێ كوردستانی دا بۆ رێگریگرتن ل ئه‌ڤی پرۆژه‌یی و هه‌تا راده‌یه‌كی سه‌ركه‌فتن ئینا و خه‌ونا وێ بجهـ هات.
یا ئاشكرایه‌ ژێڤه‌كرنا كه‌ركووكێ ژ كوردستانێ دێ بیته‌ ئه‌گه‌رێ گیرۆكرنا پرۆژه‌یێ ده‌وله‌تا كوردستانی ل ئه‌ڤێ قووناغێ ژبه‌ر هندێ ئیرانێ گه‌له‌ك بزاڤ كرن بۆ هاڤێتنا ئه‌ڤێ پێنگاڤێ و سه‌رئه‌نجام ئیران شیا ب رێیا حوكمه‌تا عیراقێ كو ل بن كارتێكرنا وێ یه‌ و ب پشكداریا حه‌شدا شه‌عبی و ل بن سه‌رپه‌رشتیا سۆپایێ پاسداران هێرشێ بۆ كه‌ركووكێ بكه‌ن و پشكه‌ك ژ پلانا وان هنده‌ك كه‌سێن كوردان د ناڤ لایه‌نه‌كێ سیاسی یێ كوردی دا ژی رازی بكه‌ن بۆ رێخۆشكرن و هاریكاریا ئه‌وان بۆ هاتنا ناڤ كه‌ركووكێ بكه‌ن و پشتی بكارئینانا ئه‌ڤێ كارتێ گرتنا كه‌ركووكێ سه‌ركردایه‌تیا له‌شكرێ كوردستانێ بریار دا هێزێن پێشمه‌رگه‌ی ژ رۆژئاڤایێ دیجله‌ (مووسل) دا بێ شه‌ر ڤه‌كێشن، ژبه‌ر چه‌ند ئه‌گه‌ره‌كان ئه‌و ژی دا گه‌له‌ك ژ خه‌لكی و پێشمه‌رگه‌ی نه‌بنه‌ قوربانی ده‌ستێن هێزێن (حشدا شه‌عبی) سه‌ره‌رایی شكه‌ستنه‌كا ده‌روونی د ناڤ خه‌لكی و هێزێن پێشمه‌رگه‌ی دا، دیسا ژبه‌ر نه‌ پشته‌ڤانیكرنا هێزێن هه‌ڤپه‌یمانان ل ئه‌سمانی و بـ چه‌كی ل هێزا پێشمه‌رگه‌ی، دیسا ژ ده‌ستدانا كه‌ركووكێ بۆ ئه‌گه‌رێ تێكدانا پرۆژه‌یێ ده‌وله‌تا كوردستانی و كوردان دڤیا بێژن وه‌لاتێن زلهێز و خودان به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌گه‌ر ئه‌م و كه‌ركووك و پاراستنا مه‌ ژ ده‌ستێ هێزێن حشدا شه‌عبی د گرنگ نه‌بین بۆ هه‌وه‌،‌ به‌رژه‌وه‌ندیێن هه‌وه‌ ژی بۆ مه‌ د گرنگ نینن و ئه‌م ژی ئێدی زیانێن مه‌زن ناخۆین و ب خۆینا خوه‌ پارێزگاریێ ل به‌رژه‌وه‌ندیێن هه‌وه‌ ناكه‌ین و هاری مه‌ بكه‌ن دا پێكڤه‌ به‌رژه‌وه‌ندیێن خوه‌ و هه‌وه‌ بپارێزین و دێ رێكێ بـ ڤه‌كرنا هیلالا شیعی ده‌ین و بتنێ به‌رهنگاری نابین و دروستكرنا ئه‌ڤێ هیلایێ دێ به‌رژه‌وه‌ندیێن هه‌وه‌ هه‌میان تێكده‌ت، ب ئه‌ڤی ره‌نگی:
توركیا:
دروستبوونا هیلالا شیعی و به‌رفره‌هبوونا ده‌ستهه‌لاتا ئیرانێ ل ده‌ڤه‌رێ جهێ دلته‌نگیا توركیایه‌، دیسا هاتنا هه‌ڤالبه‌ندێن وێ بۆ سه‌ر سنۆرێ توركیا ل سووریێ كو دێ بیته‌ ئه‌گه‌رێ هندێ هنده‌ك رێگریا د مایتكرنا توركیا دا بۆ كێشه‌یا سووریێ بكه‌ت و دیسا دێ زێده‌تر ده‌ستێ ئیرانێ یێ ڤه‌كری بیت پشته‌ڤانیێ ل رژێما ئه‌سه‌دی بكه‌ت و ل ده‌مێ پێدڤی دێ ئیران وه‌كی گه‌فه‌كێ بیت بۆ سه‌ر توركیا و هه‌روه‌سا پێكئینانا گرۆپێن توند و دژی وه‌لاتێن ده‌ڤه‌رێ ل سه‌ر ئاخا سووریێ پێخه‌مه‌ت كاركرن بۆ به‌رژه‌وه‌ندیێن وێ.
ئیسرائیل:
بۆ ماوه‌یێ چه‌ندێن سالانه‌ ئیران و ئیسرائیل به‌رده‌وام گه‌فان ل ئێكودو دكه‌ن و به‌رده‌وام ئیران درووشمێ (مه‌رگ ئیسرائیل) دبێژیت و بـ دروستبوونا هیلالا شیعی ئیران گه‌هشته‌ سه‌ر سنۆرێ ئیسرائیلێ ب رێیا سووریێ ل ده‌ڤه‌را جۆلان كو ئێدی ب ساناهی دێ شێت پشته‌ڤانیی و هاریكاریا ل سه‌ر ئاخێ بۆ هێز و رێكخراوێن د ناڤ فه‌له‌ستینێ دا كه‌ت، ئه‌وێن بۆ پاراستنا به‌رژه‌وه‌ندیێن ئیرانێ كار دكه‌ن و دیسا كێشه‌یا ئیسرائیل ـ فه‌لستین دێ گه‌له‌ك ئالۆزتر لێهێت، ژبه‌ركو دێ ئیران ژ نێزیكتر ده‌ستێوه‌ردانێ تێدا كه‌ت.
ئه‌مریكا:
ژبلی (مه‌رگ بۆ ئسرائیلێ) هه‌مان (مه‌رگ بۆ ئه‌مریكا) ژی درووشمێ ئیرانێ یێ چه‌ندین سالانه‌ و به‌رده‌وام دبێژیت و ماوه‌یه‌كێ درێژه‌ په‌یوه‌ندیێن وان گرژی و ئالۆزی تێدا هه‌نه‌ ب تایبه‌ت پشتی كاركرنا ئیرانێ ل سه‌ر پێشڤه‌برنا پرۆژه‌یێ خوه‌ یێ ئه‌تومی و ده‌مێ ترامپ هاتیه‌ سه‌ر ده‌ستهه‌لاتێ و ئێك ستراتیژیه‌تا وی هه‌لوه‌شاندنا رێكه‌فتنامه‌یا ئه‌تومی یه‌ دگه‌ل ئیرانێ و سنۆرداكرنا ده‌ستهه‌لاتا ئیرانێ ل ده‌ڤه‌رێ و به‌رده‌وام گه‌فێن هه‌لوه‌شاندنا پرۆژه‌یێ یۆرانیۆمێ دگه‌ل ئیرانێ دكه‌ت بۆ هندێ ده‌ستێ ئه‌مریكا به‌رفره‌هـ تر لێ بكه‌ت و گفاشتێن سه‌ر ئیرانێ زیده‌تر لێ بكه‌تن و ده‌ستهه‌لاتا وێ ل ده‌ڤه‌رێ دورپێچ بكه‌ت و گه‌فێن ترامپی یێن به‌ری چه‌ند رۆژان و هه‌ولێن دۆرپێچكرنا سۆپایێ پاسداران ده‌ستپێكه‌ك بوو، به‌لێ دروستبوونا ئه‌ڤێ هیلالێ به‌ره‌ڤاژی ئه‌ڤێ ستراتیژیه‌تا ترامپی یه‌ و دێ پێگه‌یێ ئیرانێ ل ده‌ڤه‌رێ بهێزتر لێ كه‌ت و ده‌ستهه‌لاتا وێ به‌رفره‌هتر لێهێت و ئه‌مریكا دێ لاواز بیت ل ده‌ڤه‌رێ، ئه‌ڤه‌ ژی لێدانه‌ ل به‌رژه‌وه‌ندیێن ئه‌مریكا.
شاهنه‌شینا سعوودیێ:
شاهنه‌شینا سعوودیێ وه‌كی سه‌ركێشیا عه‌ره‌بێن سونه‌ ل جیهانێ دكه‌ت، ژ دروستبوونا ئه‌ڤێ هیلالا شیعی دێ سعوودیێ یا زیاندار بیت ژبه‌ركو هاتنا حشدا شه‌عبی بۆ ده‌ڤه‌رێن سونه‌یان ل عیراقێ بۆ وێرانكرن و چه‌وساندنا سونه‌یان كو پێشوه‌خت هه‌مان ئه‌زموون سونه‌یان ل تكریت ل گه‌ل هه‌یه‌ و سعوودیه‌ خوه‌ به‌رپرسیار دبینیت به‌رامبه‌ر سونه‌یان و سعوودیه‌ یا دلته‌نگه‌ ب گه‌هشتنا هه‌ژموونا ئیرانێ بۆ لایێ دی یێ سنۆرێ وێ بـ رێكا لوبنانێ و سووریێ و بێ گۆمان دێ بیته‌ ئه‌گه‌ر پشته‌ڤانیا ئیرانێ بۆ لاینه‌گرێن وێ و تێكدانا به‌رژه‌وه‌ندیێن سعوودیێ ل ده‌ڤه‌رێ و سعوودیه‌ ناخوازیت ده‌ستهه‌لاتا ئیرانێ ل ده‌ڤه‌رێ بهێز بكه‌ڤیت و زێده‌تر ژی دێ مایتێكرنێ د سووریێ دا كه‌ت كو پشكه‌كا مه‌زن یا پێكهاته‌یێ سووریێ وه‌كی عیراقێ عه‌ره‌بێن سونه‌نه‌.
ئوردن:
گه‌هشتنا ئیرانێ بۆ سه‌ر سنۆرێ ئوردنێ كو پرانیا وێ عه‌ره‌بێن سونه‌نه‌ و دێ ب ئه‌ڤی ره‌نگی شێت نێزیكی ئوردنێ ژی بیت كو وه‌لاته‌كێ سونه‌شینه‌ و بیته‌ ئه‌گه‌رێ تێكدانا ره‌وشا وێ گه‌ف ل سه‌ر ئاسایشا وێ یا ناڤخۆی و رێگریكرن ل به‌رژه‌وه‌ندیێن وێ.
ئه‌ورۆپا:
ئه‌ورۆپا و ئیران د چارچووڤێ مافێ مرۆڤ و هنده‌ك پره‌نسیپێن گشتی دا هه‌ڤدژن، و به‌رفره‌هبوونا پێگه‌یێ ئیرانێ ل ده‌ڤه‌رێ و وه‌لاته‌كێ به‌رهه‌مهێنه‌را ئه‌تۆمی مه‌ترسیه‌كا مه‌زنه‌ بۆ سه‌ر ئاسایشا پتریا ئه‌ڤان وه‌لاتان و ژبلی هندێ كو پرانیا ئه‌ڤان وه‌لاتان به‌رژه‌وه‌ندیێن خوه‌ ل گه‌ل ده‌وله‌تێن دی هه‌یه‌ یێن كو ئیران هه‌تا نوكه‌ گه‌فه‌ ل سه‌ر به‌ره‌رژه‌ندیێن وان.
رۆسیا:
رۆسیا ئێك ژ وه‌لاتێن گه‌له‌ك نێزیكی ئیرانێ یه‌ ب تایبه‌ت د چارچووڤێ رێكه‌فتنامه‌یێن گازێ و غازێ و فرۆتنا چه‌كی دا، به‌لێ ب دروستبوونا هیلالا شیعی دێ سه‌ره‌ده‌ریی دگه‌ل رۆسیا ناهێت ئێك بژارده‌ به‌لكو دێ ده‌ستێ وێ ڤه‌كری تر بیت بۆ گه‌هشتن ب هنده‌ك دۆستێن دی كو سه‌ره‌ده‌ریێ ل گه‌ل بكه‌تن ب تایبه‌ت د رویێ گازێ و غازێ دا و فرۆتنا وێ ژبه‌ركو دێ شێت گه‌هینته‌ سه‌ر ده‌ریایێ ل لوبنانێ و دیسا ژ رویه‌كێ دی ڤه‌ هه‌می وه‌لاتێن زلهێز پالپشیتا وه‌لاتێن دۆستێن خوه‌ هند ناكه‌ن پێگه‌یێ وێ هند به‌رفره‌هـ ببیت و ئێدی پێدڤی پێ نه‌مینیت و ببن وه‌لاته‌ك ب هێز كو ل پاشه‌رۆكێ بشێت هه‌ڤركیا وێ بكه‌ت.

ده‌ستهه‌لاتێن سه‌رۆكێ كوردستانێ د ره‌شنڤیسێ دستوورێ كوردستانی دا و پرۆژه‌ یاسایێن راستڤه‌كرنا سه‌رۆكایه‌تیا هه‌رێما كوردستانێ دا بوویه‌ ئێك ژ خالێن سه‌ره‌كی یا هنده‌ك لایه‌نێن سیاسی یێن دانوستاندنان، ئه‌وان لایه‌نان دڤێت ده‌ستهه‌لاتێن سه‌رۆكێ كوردستانێ بكه‌زێخن وه‌كی ده‌ستهه‌لاتێن سه‌رۆك كومارێ عیراقا فیدرال ب تنێ بهێلن پۆسته‌كێ بێ ده‌ستهه‌لات، گه‌له‌ك جاران خواندنێن سیاسی و سیاستمه‌داران وه‌سا دهێته‌كرن هه‌كه‌ پۆستێ سه‌رۆكاتیێ ل عیراقێ ب ڤی ره‌نگێ هه‌ی نه‌بیت گه‌له‌ك باشتره‌ ژ هه‌بوونا وی، هنده‌ك ژی دبینن ئه‌ڤ پۆستێن بێ ده‌ستهه‌لات د دستوورێ عیراقێ دا و ژ وان ژی پۆستێ سه‌رۆك كۆماری ب تنێ پۆستێن رازیكرنێ نه‌.
ل ده‌ستپێكێ مه‌ دڤێت ده‌ستهه‌لاتێن سه‌رۆك كۆماری نه‌ ل عیراقێ دیار بكه‌ین كو د مادێ 73 یێ دستوورێ دا به‌حس لێ كریه‌ (به‌ری ئه‌م به‌حسێ ده‌ستهه‌لاتێن سه‌رۆكێ عیراقێ و ده‌ستهه‌لاتێن سه‌رۆكێ كوردستانێ بكه‌ین، مه‌ره‌ما مه‌ نه‌ به‌حسكرنا كه‌سایه‌تیێن سه‌رۆك كۆماری به‌رێز فوئاد مه‌عسۆمه‌ و سه‌رۆكێ كوردستانێ به‌رێز مه‌سعود بارزانی یه‌، به‌لكو ژ روویێ یاسایی و دستووری ڤه‌ ئه‌م باس لـ ده‌ستهه‌لاتێن هه‌ردو پۆستان دكه‌ین)، د گه‌ل هه‌ر ده‌ستهه‌لاته‌كا سه‌رۆك كۆمارێ عیراقێ مه‌ تێبینه‌ك ل گه‌ل دا هه‌یه‌ بۆ پتر رۆهنكرنێ:
ئێك: ده‌رئێخستنا لێبۆرینا تایبه‌ت ل سه‌ر راسپاردێن سه‌رۆكێ ئه‌نجوومه‌نێ وه‌زیران، ب مه‌رجه‌كی ئه‌وان نه‌گریت ئه‌وێن هاتینه‌ حكومكرن ژ ئه‌گه‌رێ مافێ تاكه‌كه‌سی و یێن تاوانبار ب ئه‌نجامدانا تاوانێن نێڤده‌وله‌تی و تیرۆرێ و گه‌نده‌لیا دارایی و ئیدارێ.
تێبینی: د ڤێ به‌ندێ دا دیار دكه‌ت ئه‌نجوومه‌نێ وه‌زیران دێ ناڤان دروست كه‌ت و پاش دێ ب سه‌رۆك كۆماری هێته‌ راسپاردن بۆ ده‌رخستنا لێبۆرینه‌كا تایبه‌ت، مافێ سه‌رۆك كۆماری ب تنی نینه‌ لێبۆرینا تایبه‌ت ده‌ربكه‌ت، به‌لكو ئه‌نجوومه‌نی وه‌زیران ژێ به‌رپرسه‌ و لیستێ دروست دكه‌ت و ب تنێ وه‌كی رۆتینات سه‌رۆك كۆمار ده‌ربكه‌ت، سه‌ره‌رایی ئه‌ڤێ چه‌ندێ كو ئه‌ڤه‌ نابیته‌ ده‌ستهه‌لات مه‌رج ژی بۆ هاتینه‌ دانان كا كێژان دگریت، هه‌ر دیسا مافێ لێبۆرینا گشتی ژی ب ئه‌نجوومه‌نێ نووینه‌ران (په‌رله‌مانی) هاتیه‌دان و بـ یاسایێ دهێته‌ رێكخستن.
دو: په‌سه‌ندكرنا په‌یماننامه‌ و رێكه‌فتنێن نێڤده‌وله‌تی، پاش وه‌رگرتنا رازه‌مه‌ندیا ئه‌نجوومه‌نێ نوونه‌ران (په‌رله‌مان) ی.
تێبینی: د ڤێ به‌ندێ دا رازه‌مه‌ندی دایه‌ ده‌ست په‌رله‌مانی و پاش رازه‌مه‌ندیا په‌رله‌مانی ماف دایه‌ سه‌رۆك كۆماری په‌سه‌ند بكه‌ت و ئه‌ڤه‌ هه‌تا راده‌یه‌كی په‌سه‌ندكرنه‌كا سه‌پاندی یه‌، ژبه‌ركو ده‌ستهه‌لاتا په‌رله‌مانی بلندتره‌ ژ ده‌ستهه‌لاتا سه‌رۆك كۆماری و په‌رله‌مان سه‌رۆك كۆماری دهه‌لبژێریت و ل ڤێره‌ ئه‌گه‌ر په‌رله‌مانی رازه‌مه‌ندی ل سه‌ر په‌یماننامێ یان رێكه‌فتناما نێڤده‌وله‌تی دا ل ئه‌وی ده‌می نابیت سه‌رۆك كۆمار په‌سه‌ند نه‌كه‌ت یان ل سه‌ر رازی نه‌بیت.
سێ: په‌سه‌ندكرن و ده‌رخستنا ئه‌و یاسایێن ژ ئه‌نجوومه‌نێ نوونه‌ران دهێنه‌ دانان، یاسا ژی ب په‌سه‌ندكری دهێته‌ هژمارتن پشتی 15 رۆژ ب سه‌ردا ده‌رباز دبن ژ هنارتی بۆ سه‌رۆك كۆماری.
تێبینی: د ئه‌ڤێ به‌ندێ دا سه‌رۆك كۆماری ماف نینه‌ چ یاسایان ژ ئه‌نجوومه‌نێ نوونه‌ران ده‌ركه‌فتی ڤه‌گه‌رینیت بۆ راستڤه‌كرنێ و ئه‌گه‌ر ئیمزا ژی نه‌كه‌تن ئۆتۆماتیكی پشتی 15 رۆژان ژ هنارتنێ ئه‌و یاسا ده‌رباز دبن دهێته‌ هژمارتین یا په‌سه‌ندكری، ئه‌رێ ئه‌ڤه‌ ده‌ستهه‌لاته‌ یان كو ب تنێ رۆتینیاته‌كا زێده‌یه‌ د دستووری دا و ب تنێ دبیته‌ ئه‌گه‌رێ گیرۆكرنا یاسایان بۆ بجهئینانێ، ژبه‌ركو ل دستوورێن وه‌لاتێن دی سه‌رۆك گه‌له‌ك جاران وه‌كی فیلته‌ره‌كه‌ بۆ زڤراندنا یاسایان بۆ په‌رله‌مانی و دوباره‌ پێداچوونێ.
چار: بانگه‌شه‌كرنا ئه‌نجوومه‌نێ نوونه‌ران بۆ كۆمبوونێ پشتی په‌سه‌ندكرنا ئه‌نجامێن هه‌لبژارتنان بۆ ده‌مه‌كێ دیار كری ب مه‌رجه‌كی ژ 15 رۆژان ده‌رباز نه‌بیت.
تێبینی: د ئه‌ڤێ به‌ندێ ب تنێ ئه‌و ده‌ستهه‌لات دایه‌ سه‌رۆك كۆماری كو ئاگه‌هداركرنا په‌رله‌منتارێن نوو ده‌ركه‌فتی بۆ روونشتنا ئێكی یا جڤاتا نووینه‌ران بكه‌ت، ئه‌ڤه‌ ژی ل دووڤ د ستوورێ عیراقا فیدرال د بارێ ئاسایی دا ل هه‌ر چار سالێن ماوه‌یێ خوه‌ یێ سه‌رۆكایه‌تیێ ب تنێ ئێك جار دهێته‌ روودان، دڤیا ئه‌ڤه‌ وه‌كی خاله‌ك ژ ده‌ستهه‌لاتێن سه‌رۆك كۆماری نه‌هاتبایه‌ هژمارتن.
پێنچ: دان و پێڤه‌كرنا نیشانێ و مه‌دالیایێ ل سه‌ر راسپاردا سه‌رۆكێ ئه‌نجوومه‌نێ وه‌زیران ل دووڤ یاسایێ.
تێبینی: سه‌رۆكێ ئه‌نجوومه‌نێ وه‌زیران ل دووڤ یاسایه‌كێ كو پێشده‌م په‌رله‌مانی ده‌رخستیه‌ دێ وان كه‌سان ده‌ستنیشان كه‌ت یێن هێژایی هندێ نیشانێ یان مه‌دالیایێ فه‌خری و شانازیێ وه‌رگرن، پاشان دێ سه‌رۆك كۆمار ڤان نیشان و مه‌دالیان ده‌تێ و ئه‌ڤه‌ بخوه‌ كاره‌كێ فه‌خریه‌ و ل چ وه‌لاتان په‌خشینا مه‌دالیا رێزلێنانێ نه‌ ده‌ستهه‌لات به‌لكو وه‌كی رێزگرتن و بلنداهی دده‌نه‌ سه‌رۆكێ وه‌لاتی.
شه‌ش: په‌سه‌ندكرنا بالیۆزان.
تێبینی: ب تنێ گۆتی یه‌ په‌سه‌ندكرنا پالیۆزان و د راستی دا د مادێ 80 یێ دستووری دا ئه‌ڤ مافێ پێشنیازكرنا بالیۆزان ل گه‌ل گه‌له‌ك پله‌دارێن دی دایه‌ ئه‌نجوومه‌نی وه‌زیران و د مادێ 61 دا ژی مافێ رازه‌مه‌ندیێ ل سه‌ر بالیۆزێن پێشنیازكری دده‌ته‌ ئه‌نجوومه‌نێ نوونه‌ران و پشتی ئه‌ڤان قووناغان ب تنێ په‌سه‌ندكرن كریه‌ ده‌ستهه‌لاتێن سه‌رۆك كۆماری بێ ماف هه‌بیت ره‌د بكه‌ت، چونكی ئه‌نجوومه‌نی وه‌زیران یێن پێشنیازكرین و جڤاتا نوونه‌ران رازه‌مه‌ندی یا ل سه‌ر دایی و په‌رله‌مانی ده‌ستهه‌لاتا بلندتره‌ رازه‌مه‌ندی یا ل سه‌ر دایی ل سه‌ر پێشنیازا ئه‌نجوومه‌نێ وه‌زیران پشكه‌كه‌ ژ ده‌ستهه‌لاتا بجهـئینانێ كو دستووری مافێ پێشنیازكرنێ دایێ.
حه‌فت: ده‌رئێخستنا به‌یانامه‌یێن كۆماری.
تێبینی: ده‌رخستنا به‌یانامه‌یێن كۆماری ژ لایێ سه‌رۆك كۆماری ڤه‌ كریه‌ ئێك ده‌ستهه‌لاتێن سه‌رۆك كۆماری ل عیراقێ و هه‌كه‌ مافێ ده‌رخستنا به‌یانامه‌یێن كۆماری ل سه‌رۆكاتیێ ژی دستوور بده‌تێ! و هه‌ر كه‌سێ ئێكێ بیت ل سازیا سه‌رۆكایه‌تیا كۆماری؟ ئه‌رێ پا كی دا بۆ به‌یاننامان ده‌رئێخیت؟ ئه‌نجوومه‌نێ وه‌زیران یان په‌رله‌مان؟ یان ژی دروسته‌ ده‌زگه‌هه‌كێ دی به‌یانامه‌یێن كۆماری ده‌ربئێخیت؟ یان ژی ئه‌ڤ خاله‌ بۆ هندێ بوویه‌ ب تنێ بۆ زێده‌كرنا ده‌ستهه‌لاتێن شكلی یه‌ و دا بێژن ده‌ستهه‌لاتێن سه‌رۆك كۆماری 10 ده‌ستهه‌لاتن.
هه‌شت: په‌سه‌ندكرنا حوكمێن سێداره‌دانێ ئه‌وێن ژلایێ دادگه‌هێن تایبه‌ت ڤه‌ ده‌ردكه‌ڤن.
تێبینی: پشتی دادگه‌هێن تایبه‌تمه‌ند بریارا سێداره‌دانێ دده‌ن ل سه‌ر هنده‌ك ژ تاوانباران و ماوه‌یێ خۆ یێ تانلێدانێ ده‌رباز دكه‌ت و دبیته‌ حوكمه‌كێ یاسایی یێ نه‌گهۆر پاشان بۆ سه‌رۆك كۆماری دهێته‌ هنارتن دا بهێته‌ په‌سه‌ندكرن ژبه‌ركو دووماهیێ ب ژیانا هنده‌كان دئینیت و پاشان دكه‌ڤیته‌ د وارێ بجهـئینانێ دا، ئه‌ڤ ده‌ستهه‌لاته‌ ژی ب سرۆشتێ خوه‌ ڤه‌ یا سه‌پاندی یه‌، ژ به‌ركو نابیت ئیمزا و په‌سه‌ند نه‌كه‌ت، چونكی ل دووڤ یاسایی یه‌ و هه‌كه‌ ئیمزا نه‌كه‌ت یان بۆ ماوه‌یه‌كی راوه‌ستینیت ل وه‌لاته‌كێ وه‌كی عیراقێ دبیت، به‌لێ ل وه‌لاتێن دی نابیت چونكی راوه‌ستاندنا كاره‌كێ یاسایی یه‌ ژ یاسا ئه‌وی وه‌لاتی و دڤێت سه‌رۆك كۆمار ئیمزا بكه‌ت.
نه‌هـ: دێ رابیت ب ئه‌ركێ سه‌ركرداتیا بلند یا هێزێن چه‌كدار بـ مه‌ره‌ما ته‌شریفی و ئاهه‌نگ گێرانێ.
تێبینی: بریاردانا پرۆتوكۆل و ئاهه‌نگ گێرانا بلنده‌ هێزێن چه‌كدار د دستوورێ عیراقێ دا هاتیه‌ هژمارتن ده‌ستهه‌لاتێن سه‌رۆك كۆماری و لـ ده‌مێ ته‌شریفاتی و ئاهنگێرانا هێزێن بلندێن چه‌كداری لـ سه‌ر ئه‌ركێ وی نه‌ و ئه‌ڤه‌ ژی گه‌له‌ك كێم د خۆلێن سه‌رۆكێن گه‌له‌ك وه‌لاتان دا دهێته‌كرن.
ده‌هـ: هه‌ر ده‌ستهه‌لاته‌كا دی یا د ڤی دستووری دا دیاركربیت.
تێبینی: د هه‌مان دستوور دا به‌حسێ هنده‌ك ده‌ستهه‌لاتێن دی هاتیه‌كرن، گه‌له‌ك د به‌رفره‌هتر نینن ژ ئه‌ڤێن ل سه‌ری به‌حس لێ كرین، وه‌كی د مادێ 76دا هاتیه‌: سه‌رۆك كۆمار كاندیدێ فدراسیۆنا په‌رله‌مانی یا زۆرترین ئه‌ندام هه‌ین راسپێرێت بۆ پێكئینانا ئه‌نجوومه‌نێ وه‌زیران د ده‌مێ 15 رۆژان دا ژ رۆژا هه‌لبژارتنا ئه‌وی وه‌ك سه‌رۆك كۆمار.
سه‌ره‌رایی ئه‌ڤێ بێ ده‌ستهه‌لاتیا د پۆستێ سه‌رۆك كۆماری دا بۆ جارا ئێكێ و شكاندنا پیڤه‌رێن جیهانی ل پۆستێ سه‌رۆك كۆماری سێ جێگر هه‌نه‌ ل عیراقێ كو دبیته‌ جڤاتا سه‌رۆكایه‌تیا كۆماری ئه‌و ژی ژ (سه‌رۆك كۆمار: فوئاد مه‌عسۆم، جێگرێ ئێكێ: نوری ئه‌لمالكی، جێگرێ دووێ: ئه‌یاد عه‌لاوی، جێگرێ سیێ: ئوسامه‌ نوجێفی) پێك دهێت و گه‌له‌ك ژ ئه‌ڤان ده‌ستهه‌لاتێن مه‌ به‌حس كرین دڤێت ب رازه‌مه‌ندیا جڤاتا سه‌رۆكایه‌تیێ بیت كو ئه‌ڤ هه‌ر چار كه‌سه‌ ل سه‌ر د رازی بن و پێكڤه‌ دبنه‌ بریارا سه‌رۆكایه‌تیا كۆمارا عیراقێ و د پرۆژه‌ یاسایێن راستڤه‌كرنا یاسا سه‌رۆكایه‌تیا كوردستانێ دا ژی هنده‌ك لایه‌نێن سیاسی پێشنیازا زێده‌كرنا جێگران د پۆستێ سه‌رۆكایه‌تیا كوردستانێ دا كریه‌.
هه‌ر وه‌سا هنده‌ك ژ لایه‌نێن سیاسی ل كوردستانێ دڤێت د چارچووڤێ ره‌شنڤیسێ دستوورێ كوردستانێ و هه‌ر چار پرۆژه‌ یاسایێن راستڤه‌كرنا سه‌رۆكایه‌تیا هه‌رێما كوردستانێ دا ده‌ستهه‌لاتێن سه‌رۆكێ كوردستانێ وه‌كی ده‌ستهه‌لاتێن سه‌رۆكی عیراقا فیدرال لێ بكه‌ن و ئه‌و هێز و پێگه‌یێ ب هێزێ سه‌رۆكێ هه‌رێما كوردستانێ یێ ئه‌ڤرۆ هه‌یی ل پاشه‌رۆژێ بـ رێیا دستووری و یاسایێ نه‌هێلن و بكه‌ن پۆسته‌كێ ب تنێ ته‌شریفاتی و بێ ده‌ستهه‌لات یێ زێده‌، به‌لێ دڤێت مه‌ وه‌كی خه‌لكێ كوردستانێ هه‌لۆیست هه‌بیت و قه‌بوویل نه‌كه‌ین كه‌سه‌ك سه‌رۆكێ ئه‌ڤی وه‌لاتی بیت و چ ده‌ستهه‌لاته‌ك نه‌بیت.

(د سیسته‌مێ په‌رله‌مانی دا خه‌لك دشێت راسته‌وخۆ سه‌رۆكێ خۆ هه‌لبژێرن)

سیسته‌مێ سیاسی ل هه‌ر وه‌لاته‌كی جوداهیێن خۆ یێن هه‌ین وه‌كی كراسه‌كی یه‌ و هه‌ر وه‌لاته‌ك لـ دویف به‌ژن و سه‌روبه‌رێ خۆ كراسه‌كێ گونجایی بخۆ كه‌ر دكه‌تن و دشێن گوهورینان تێدا بكه‌ن ل دویف تایبه‌تمه‌ندیێن خۆ ئه‌ڤجا چ سه‌رۆكایه‌تی بیت و چ په‌رله‌مانی بیت و چ نیمچه‌ سه‌رۆكایه‌تی بیت و چ ژی تێكهه‌ل بیت و ئه‌ڤا سیسته‌مان چ شێوازێن ده‌ستنیشانكری نینن كو ئه‌و وه‌لاتێن په‌رله‌مانی هه‌می د وه‌كی ئێك بن، بۆ نموونه‌ ل هه‌ردوو وه‌لاتێن توركیا و عیراقێ سیسته‌مێ سیاسی په‌رله‌مانی یه‌، به‌لێ ل عیراقێ نه‌راسته‌وخۆ ل په‌رله‌مانی سه‌رۆك دهێته‌ ده‌ستنیشانكرن و ل توركیا خه‌لك راسته‌خۆ سه‌رۆكی د هه‌لبژێرن و ژ ئه‌ڤێ دهێته‌ زانین كو چ شێوازێن ده‌ستنیشانكری نینن، به‌لكو دشێن د چارچوڤێ ده‌ستوری و یاسایێ دا شێوازه‌كێ تایبه‌ت بخۆ ڤه‌ ده‌ستنیشان بكه‌ن ژبلی هنده‌ك بنه‌مایێن سه‌ره‌كی یێن د هه‌ر سیسته‌مه‌كی دا هه‌ین.
گه‌له‌ك جاران ئه‌و پرسیار دهێته‌كرن كیش سیسته‌م یێ گونجایه‌ بۆ هه‌رێما كوردستانێ؟ بێ گۆمان هه‌می لایه‌نێن سیاسی هه‌م د ره‌شنڤیسێ ده‌ستورێ كه‌ڤن دا و هه‌م ل ره‌شنڤیسێ ده‌ستورێ نوی دا یێ ژلایێ لێژنا 21 كه‌سی یا نڤیسینا ده‌ستوری دنڤیسیت ئه‌و خال ده‌رباس بوویه‌ و چ لایه‌نان گفتوگو ل سه‌ر نه‌بوویه‌ و هه‌می د كوكن ل سه‌ر په‌یره‌وكرنا سیسته‌مێ په‌رله‌مانی ل كوردستانێ.
به‌لێ یا بوویه‌ جهێ گه‌نگه‌شێ شێوازێ هه‌لبژارتنا سه‌رۆكی كوردستانێ یه‌ و بۆچوونه‌ك دبێژیت سه‌رۆك راسته‌وخۆ ژلایێ خه‌لكی ڤه‌ دێ هێته‌ هه‌لبژارتن د سیسته‌مێ په‌رله‌مانی دا وه‌كی هه‌لبژارتنا مه‌سعود بارزانی د ناڤ خه‌لكی دا و بۆچوونه‌ك ژی دبێژیت دێ سه‌رۆك ژ لایێ په‌رله‌مانی ڤه‌ د سیسته‌مێ په‌رله‌مانی دا هێته‌ ده‌ستنیشانكرن.
پرسیاره‌كا دی خۆ ل ڤێره‌ د هه‌لاڤێت، ئایه‌ دبیت د سیسته‌مێ په‌رله‌مانی دا سه‌رۆك راسته‌خۆ ژلایێ خه‌لكی ڤه‌ بهێته‌ هه‌لبژارتن؟
د به‌رسڤا ئه‌ڤێ پرسیارێ دا دێ چه‌ند وه‌لاته‌كان دیار كه‌ین یێن كو سیسته‌مێ په‌رله‌مانی په‌یره‌و دكه‌ن و شێوازێ هه‌لبژارتنا سه‌رۆكی راسته‌خۆ ژلایێ خه‌لكی دهێته‌كرن:
توركیا: ل توركیا سیسته‌مێ سیاسی د برێڤه‌برنا ده‌ستهه‌لاتێ دا په‌رله‌مانی یه‌ و پاش بزاڤێن مه‌زن هاتنه‌ ئه‌نجامدان و هه‌ولێن گوهورینا ده‌ستوری هاتنه‌كرن و بۆ ئێكه‌م جار ل 2014/8/10 سه‌رۆكێ كۆمارا توركیا ژلایێ خه‌لكی ڤه‌ ب ره‌نگه‌كێ راسته‌خۆ هاته‌ هه‌لبژارتن، و ماوه‌یێ وی یێ سه‌رۆكایه‌تیێ 5 سالن.
سلوڤاكیا: سیسته‌مێ سیاسی یێ برێڤه‌برنا ل سلوڤاكیا سیسته‌مێ دیموكراتی، په‌رله‌مانی یه‌، به‌لێ ل دویف ده‌ستورێ ئه‌ڤی وه‌لاتی پشتی گوهورینكاری كرین ل سالا 1998ـێ سه‌رۆكێ سلوڤاكیا ژ ده‌ستنیشانكرنا په‌رله‌مانی ڤه‌گۆهاستن كو ژلایێ خه‌لكی ڤه‌ ب شێوه‌یه‌كێ راسته‌وخۆ بهێته‌ هه‌لبژارتن كو هه‌ر 5 سالان جاره‌كێ هه‌لبژارتن دهێنه‌ ئه‌نجامدان.
نه‌مسا: سیسته‌مێ سیاسی یێ نه‌مسا دیموكراتی، فیدرالی، په‌رله‌مانی یه‌ و د ئه‌ڤی سیسته‌می دا جودا ژ سیسته‌مێن دی یێن په‌رله‌مانی سه‌رۆكی كۆمارا نه‌مسا ژلایێ خه‌لكی ڤه‌ ب ده‌نگدانه‌كا نهێنی و راسته‌خۆ دهێته‌ هه‌لبژارتن، سه‌رۆكێ حكومه‌تێ ژلایێ سه‌رۆكێ ڤه‌ دهێته‌ دامه‌زراندن و به‌رپرسیاره‌ به‌رامبه‌ری سه‌رۆكی و په‌رله‌مانی ژبه‌ركو باوه‌ری ژلایێ په‌رله‌مانی ڤه‌ پێ دهێته‌دان.
ئیسله‌ندا: ل ئه‌ڤی وه‌لاتی سیسته‌مێ سیاسی كۆماری، دیموكراتی، په‌رله‌مانی یه‌ و هه‌ر چوار سالان جاره‌كێ سه‌رۆكێ كۆماری ژلایێ خه‌لكی ڤه‌ راسته‌وخۆ دهێته‌ هه‌لبژارتن.
ئیرله‌ندا: ل كۆمارا ئیرله‌ندا سیسته‌مێ سیاسی په‌رله‌مانی، دیموكراتی یه‌ و سه‌رۆكی ده‌وله‌تا ئیرله‌ندا ژلایێ خه‌لكی ڤه‌ راسته‌خۆ بۆ ماوه‌یێ 7 سالان دهێته‌ هه‌لبژارتن و بۆ دوو خۆلان مافێ خۆ كاندیدكرنێ یێ هه‌ی.
پرتوگال: سیسته‌مێ كۆمارا پرتوگال سیسته‌مێ كۆماری، په‌رله‌مانی یه‌ و سه‌رۆكێ وه‌لاتی بۆ ماوه‌یێ 5 سالان ب رێكا ده‌نگدانا گشتی و نهێنی و راسته‌وخۆ ژلایێ خه‌لكی ڤه‌ دهێته‌ هه‌لبژارتن، و سه‌رۆكێ گشتی یێن هێزێن چه‌كداره‌، و گه‌له‌ك ده‌ستهه‌لاتێن دی یێن به‌رفره‌هـ یێن هه‌ین.
بولگاریا: سیسته‌مێ سیاسی كۆماری، په‌رله‌مانی یه‌ و هه‌لبژارتنێن سه‌رۆكێ وه‌لاتی هه‌ر 5 سالان جاره‌كێ راسته‌وخۆ ژلایێ خه‌لكی ڤه‌ دهێته‌ هه‌لبژارتن، و سه‌رۆكی ده‌ستهه‌لاتێن گه‌له‌ك به‌رفره‌هـ یێن هه‌ین و سه‌رۆكێ هێزێن چه‌كداره‌ لـ وه‌لاتی، و بلندترین ده‌ستهه‌لاتا سیاسی یه‌ ل وه‌لاتی.
ته‌یمورا رۆژهه‌لاتی: سیسته‌مێ سیاسی ل ته‌یمورا رۆژهه‌لاتی په‌رله‌مانی، دیموكراتی یه‌ و هه‌ر 5 سالان سه‌رۆك ژلایێ خه‌لكی ڤه‌ ب ره‌نگه‌كه‌كێ راسته‌خۆ دهێته‌ هه‌لبژارتن.
كرواتیا: سیسته‌مێ سیاسی ل كرواتیا كۆماری په‌رله‌مانی، دیموكراتی یه‌ و هه‌ر 5 سالان راسته‌وخۆ ژلایێ خه‌لكی ڤه‌ دهێته‌ هه‌لبژارتن و هه‌ر كه‌سه‌كی دوو خولان مافێ خۆ وه‌رگرتنا كورسیكا ده‌ستهه‌لاتێ یێ هه‌ی، و سه‌رۆكێ هێزێن چه‌كداره‌ ل وه‌لاتی و دیسان كاریگه‌ریا خۆ یا لسه‌ر سیاسه‌تا ده‌رڤه‌ یا وه‌لاتی یا هه‌ی.
لیتوانیا: كۆماری، په‌رله‌مانی یه‌ و هه‌ر 5 سالان جاره‌كێ ژلایێ خه‌لكی ڤه‌ ب ره‌نگه‌كێ راسته‌وخۆ دهێته‌ هه‌لبژارتن، و سه‌رۆكێ هێزێن چه‌كداره‌ و دیسان سه‌رۆكێ وه‌زیران دادمه‌زرینیت پشتی رازه‌مه‌ندیا په‌رله‌مانی.
مه‌نگولیا: ده‌وله‌ته‌كه‌ سیسته‌مێ وێ كۆماری، په‌رله‌مانی یه‌ و سه‌رۆكێ وێ راسته‌وخۆ ژلایێ خه‌لكی ڤه‌ دهێته‌ هه‌لبژارتن.
ئانكو ئه‌ڤه‌ ئه‌وێ دگه‌هینن كو نه‌ هه‌ر ده‌مه‌كێ سیسته‌مێ سیاسی په‌رله‌مانی بیت دڤێت سه‌رۆك ژلایێ په‌رله‌مانی ڤه‌ بهێته‌ هه‌لبژارتن، به‌لكو سیسته‌مێ سیاسی ل ئه‌ڤان وه‌لاتێن مه‌ باس لێ كرین په‌رله‌مانی یه‌، به‌لێ سه‌رۆك راسته‌وخۆ ژلایێ خه‌لكی ڤه‌ دهێته‌ هه‌لبژارتن و پارتی ژی دگه‌ل سیسته‌مێ په‌رله‌مانی یه‌ بۆ كوردستانێ، به‌لێ پارتی دخوازیت شێوازێ هه‌لبژارتنا سه‌رۆكێ كوردستانێ وه‌كی ئه‌ڤ وه‌لاتێن مه‌ باس لێ كرین ژلایێ خه‌لكی ڤه‌ راسته‌وخۆ بهێنه‌ هه‌لبژارتن نه‌كو ژلایێ په‌رله‌مانی ڤه‌ كو بتنێ ئه‌ندام په‌رله‌مان بده‌نگێ خۆ سه‌رۆكێ وه‌لاتی ده‌ستنیشان بكه‌ن.

ل روینشتنا 23ی خزیرانا 2015ـێ یا په‌رله‌مانێ كوردستانێ ژلایێ هنده‌ك لایه‌نێن سیاسی ل كوردستانێ پێشێلكاریا سیسته‌مێ سازانا سیاسی ل كوردستانێ هاته‌كرن و چوار پرۆژه‌ هاتنه‌ پێشكێشكرن بۆ راستڤه‌كرنا یاسا سه‌رۆكایه‌تیا هه‌رێما كوردستانێ یا ژماره‌ 1 یا سالا 2005ـێ، ب ئه‌ڤی ره‌نگی:
پرۆژێ ئێكێ: ژلایێ 23 ئه‌ندامێن بزاڤا گوران هاته‌ پێشكێشكرن.
پرۆژێ دووێ: ژلایێ هه‌ر 18 ئه‌ندامێن لیستا ئێكه‌تیێ هاته‌ پێشكێشكرن.
پرۆژێ چوارێ: ژلایێ 15 ئه‌ندام په‌رله‌مانان هاته‌ پێشكێشكرن، 12 ئه‌ندامێن ئێكه‌تیێ و 2 ئه‌ندامێن كۆمه‌لا ئیسلامی و 1 ئه‌ندامێ گۆران بوو.
پرۆژێ سیێ: ژلایێ 21 ئه‌ندامێن په‌رله‌مانی هاته‌ پێشكێشكرن، 10 ئه‌ندامێن ئێكگرتوو و 6 ئه‌ندامێن كۆمه‌ل و 5 ئه‌ندامێن گوران بوون.
هه‌ر چه‌نده‌ چوار پرۆژه‌یێن ژێك جودانه‌ و جودا هاتینه‌ پێشكێشكرن، به‌لێ ئه‌گه‌ر خواندنه‌ك بۆ بهێته‌كرن دێ ب ئاشكرایی وه‌كی رۆژێ دیار بیت كو هه‌ر چوار پرۆژه‌ د ناڤه‌رۆكا خۆ دا وه‌كی ئێكن ژبلی هنده‌ك جوداهیێن بچویك یێن گه‌وهه‌ری كۆ كارتێكرنێ ل جه‌وهه‌رێ پرۆژه‌ی نه‌كه‌تن پێخه‌مه‌ت ژێك جوداكرنا پرۆژه‌یان و هه‌ر چوار پرۆژه‌ بۆ ئێك مه‌ره‌م هاتینه‌ پێشكێشكرن و هه‌ر چوار پرۆژه‌ ته‌كه‌ز لسه‌ر دوو خالێن گرنگ كریه‌ ب ئه‌ڤی ره‌نگی:
ئێك: هه‌ر چوار پرۆژه‌ هاتینه‌ نڤیسین پێخه‌مه‌ت نه‌هێلانا ده‌ستهه‌لاتێن سه‌رۆكێ هه‌رێما كوردستانێ و زێده‌تر سه‌رۆكه‌كێ ته‌شریفاتی و كارتونی یێ بێ ده‌ستهه‌لات بیت وه‌كی سه‌رۆكێ ئه‌ڤرۆ یێ عیراقێ و ل خواندنا پرۆژه‌یان دێ ئه‌ڤه‌ بۆ ته‌ ب ئاشكرایی دیار بیت.
دوو: هه‌ر چوار پرۆژه‌ بزاڤه‌كن بۆ رێكه‌ گرتنێ ل خه‌لكێ كوردستانێ كو دده‌نگدانا گشتی یا راسته‌وخۆ و نهێنی دا سه‌رۆكێ خۆ هه‌لبژێرن و د ناڤه‌رۆكا ئه‌ڤان هه‌ر چوار پرۆژه‌یان دا شێوازێن جودا و رێكێن نوی هاتینه‌دانان بۆ ده‌ستنیشانكرنا سه‌رۆكێ هه‌رێما كوردستانێ و هه‌میان خۆ ژ ئه‌وێ خالێ ڤه‌ دزی یه‌ كو سه‌رۆك ژلایێ خه‌لكێ كوردستانێ ڤه‌ راسته‌وخۆ بهێته‌ هه‌لبژارتن.
ئه‌گه‌ر خواندنه‌كا كورت بكه‌ین بۆ هه‌ر چوار پرۆژه‌ یاسایێن هه‌ر چوار لایه‌نێن سیاسی (گوران، ئێكه‌تی، ئێكگرتوو و كۆمه‌لێ) پێشكێشكرین ب ئه‌ڤی ره‌نگێ ل خوارێ دێ ئه‌ڤ چه‌نده‌ یا ئاشكرا بیت:
پرۆژێ تایبه‌ت یێ فراكسیونا گۆران:
د ئه‌ڤی پرۆژه‌ی دا بۆ نه‌هێلانا ده‌ستهه‌لاتێن سه‌رۆكێ هه‌رێما كوردستانێ، ده‌ستهه‌لاتا سه‌رۆكێ هێزێن چه‌كدار ژ سه‌رۆكێ كوردستانێ ڤه‌گوهاستی یه‌ بۆ سه‌رۆكێ جڤاتا وه‌زیران، هه‌ر دیسان د پرۆژه‌ی دا بێ شێوازێ هه‌لبژارتنا سه‌رۆكی ده‌ستنیشان بكه‌تن ئێكسه‌ر دبێژیت دێ د ماوه‌یێ 40 رۆژا پشتی هه‌لبژارتنێن په‌رله‌مانی دێ په‌رله‌مان سه‌رۆكی هه‌لبژێریت و ئه‌ڤه‌ ئه‌وێ دگه‌هینیت كو ب ده‌نگێن 50+1 ژ ده‌نگێن په‌رله‌مانتاران ئانكو 56 ده‌نگان دشێن سه‌رۆكی ده‌ستنیشان بكه‌ن و ئه‌گه‌ر هه‌ڤدژ نه‌بوون ب كێمتر ژی د قوناغێن دووێ یێن هه‌لبژارتنێن سه‌رۆكی دا ژلایێ په‌رله‌مانی ڤه‌، هه‌روه‌سا مافێ زڤراندنا یاسایێ ژلایێ سه‌رۆكێ كوردستانێ ڤه بۆ په‌رله‌مانی هاتیه‌ وه‌رگرتن ب هه‌مان شێوازێ پۆستێ سه‌رۆكێ عیراقێ و سه‌رۆكی مافێ زڤراندنێ یێ هه‌ی و ئه‌گه‌ر په‌رله‌مانی بێ ئاماژه‌ ب رێژه‌یا زۆرتر بهێته‌ دان ب هه‌مان ده‌نگان بهنێرته‌ڤه‌ و ئیمزا بكه‌ت و ئیمزا نه‌كه‌تن دێ هێته‌ هژمارتن یاسا و یا هاتیه‌ په‌سه‌ندكرن، و نه‌هێلانا دامه‌زراندنا پله‌یێن سه‌ربازی كو مافێ سه‌رۆكێ هه‌رێمێ بوون و ڤه‌گه‌راندنا ئه‌وان ب پێشنیارا جڤاتا وه‌زیران و ب رازه‌مه‌ندیا په‌رله‌مانێ كوردستانێ، و هه‌ر دیسان مافێ هه‌لوه‌شاندنا په‌رله‌مانی بتنێ وه‌كی رسومات داینه‌ سه‌رۆكی ئه‌گه‌ر ئه‌و ماف نینه‌ بشێت بهه‌لوه‌شینیت، د ئه‌ڤی پرۆژه‌ی دا ژبلی پۆستێ سه‌رۆكێ هه‌رێمی كه‌زاختیه‌ ژ ده‌ستهه‌لاتان و هێلایه‌ پۆسته‌كێ بێ ده‌ستهه‌لات دوو جێگرێن سه‌رۆكی دێ ب ده‌نگێن په‌رله‌مانتاران هێنه‌ ده‌ستنیشانكرن.
پرۆژه‌یێ تایبه‌ت یێ فراكسیونا ئێكه‌تیێ:
ئه‌ڤ پرۆژه‌ گه‌له‌ك یێ جودا نینه‌ ژ پرۆژه‌یێ گوران و د ناڤه‌رۆكا خۆ دا گه‌له‌ك نێزیكی ئێكن و د ئه‌ڤی پرۆژه‌ی ژی دا ماوه‌یێ كارێ سه‌رۆكایه‌تیێ ب خۆلا په‌رله‌مانی ڤه‌ به‌ستی یه‌ و دیار نه‌كریه‌ چه‌ند خۆلا سه‌رۆكی مافێ خۆ هه‌لبژارتنێ هه‌یه‌، به‌لكو هێلایه‌ ڤه‌كری و ل دویف پرۆژه‌ی هه‌ر كاندیده‌كی هندی بڤێت مافێ خۆ كاندیدكرنێ یێ هه‌ی، د ئه‌ڤی پرۆژه‌ی دا ژی یا خۆ ژ شێوازێ هه‌لبژارتنا سه‌رۆكی ژلایێ گه‌لی ڤه‌ و ئه‌و د پرۆژێ خۆ دا ل شێوازه‌كێ دی دگه‌رهن بۆ ده‌سنیشانكرنا سه‌رۆكێ كوردستانی یێ جودا بیت ژ هه‌لبژارتنا سه‌رۆكی ژ لایێ خه‌لكی ڤه‌ ب راسته‌وخۆ ئه‌و ژی سه‌رۆك دێ هێته‌ ده‌ستنیشانكرن ژ ده‌نگێن 3/2 ژ ده‌نگێن ئه‌ندامێن په‌رله‌مانێ كوردستانێ و ئه‌ندامێن جڤاتا نووینه‌رێن عیراقێ یێن كوردستانێ و ئه‌ندامێن جڤاتێن پارێزگه‌هان ل كوردستانێ، ئه‌و ژی وه‌كی پرۆژه‌یێ گوران یێ دی دبێژیت ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ رێژه‌ نه‌ئینا هه‌ردوو سه‌ركه‌فتیێن ئێكێ بۆ جارا دووێ دێ ده‌نگدانێ كه‌ن و كێ پتر بر ئه‌وه‌ ئانكو ئه‌ڤه‌ ژی ئه‌وێ دگه‌هینیت كو 50+1 نه‌ مه‌رجێ ده‌ستنێشانكرنا سه‌رۆكێ هه‌رێمێ دا، د ئه‌ڤی پرۆژه‌ی دا دبێژیت ئه‌گه‌ر ئێك كاندید بیت دڤێت 3/2 ده‌نگێن په‌رله‌مانی بده‌ستڤه‌ بینیت و ئه‌گه‌ر نه‌ ئینان دێ دووباره‌ ده‌نگدانێ كه‌ن و وه‌كی مه‌ گوتی یێ زوترین ده‌نگ ئینان ئانكو هه‌ر هه‌مان كه‌س چه‌ند ده‌نگ ژی هه‌بن دێ هێته‌ هژمارتن سه‌رۆكێ كوردستانێ.
سه‌ره‌رایی هندێ د ئه‌ڤی پرۆژه‌یی دا مافێ خۆ كاندیدكرنێ بۆ خه‌لكی بگشتی ژێ هاتیه‌ ستاندن و دبێژیت هه‌ر كاندیدیه‌كێ نه‌ ئه‌ندامێ په‌رله‌مانی یێ ده‌ركه‌فتی بیت د په‌رله‌مانی دا ئانكو دڤێت ئێكه‌م جار وه‌كی ئه‌ندام په‌رله‌مان خۆ به‌ربژار بكه‌تن و پاش ل قوناغا دووێ بۆ سه‌رۆكایه‌تیا كوردستانێ خۆ ب هه‌لبژێریت و ئه‌گه‌ر ئه‌ندامێ په‌رله‌مانی نه‌بوو دڤێت ب كێمی 15 ئیمزایێن ئه‌ندامێن په‌رله‌مانێ كوردستانێ بخۆ كوم بكه‌تن هه‌تا بشێت خۆ كاندید بكه‌تن، ب ئه‌ڤی ره‌نگی كاندیدێن سه‌ربه‌خۆ و بێ لایه‌ن و نه‌ د چارچوڤێن چ لایه‌نێن سیاسی دا نابیت به‌ربژێر بن بۆ سه‌رۆكایه‌تیا كوردستانێ ل دویف ئه‌ڤی پرۆژه‌ی، هه‌ر دیسان مافێ زڤراندنا یاسایان نامینیت سه‌رۆكێ هه‌رێمێ و بزڤرینیت ئه‌گه‌ر تێبینی لسه‌ر هه‌بوو وه‌كی فیلته‌ره‌كێ یاسایی ژی بێ به‌ربه‌ست په‌رله‌مان دشێت فرێكه‌ته‌ڤه‌ و ئیمزا بكه‌ت یان ئیمزا نه‌كه‌ت بۆ ماوه‌یێ پاش 15 رۆژا دێ هێته‌ به‌لاڤكرن و دێ هێته‌ هژمارتن یاسا و هه‌مان رێره‌وێ سه‌رۆكێ عیراقێ، و مافێ هه‌لوه‌شاندنێ د ئه‌ڤی پرۆژه‌ی دا ژی سه‌رۆكی نینه‌ به‌لكو چه‌ندین به‌ربه‌ست داناینه‌ به‌ر كو نه‌شێت بهه‌لوه‌شینیت، هه‌روه‌سا فه‌رماندێ گشتی یێ له‌شكرێ كوردستانێ و هێزێن ناڤخۆ ژ سه‌رۆكێ كوردستانی هاتیه‌ وه‌رگرتن و داینه‌ سه‌رۆكی جڤاتا وه‌زیران و باشه‌ ئه‌گه‌ر سه‌رۆك ل دویف ئه‌ڤی پرۆژه‌ی ژلایێ په‌رله‌مانی ڤه‌ بهیته‌ گازیكرن و هه‌می لێپرسینه‌كێ دگه‌ل بكه‌تن و باوه‌ری ژێ بهێته‌ وه‌رگرتن، بۆچی ئه‌ڤ ده‌ستهه‌لاته‌ ژی دگه‌ل یێن دی دده‌ستێ سه‌رۆكێ جڤاتا وه‌زیران دا كومڤه‌ ببن!
پرۆژه‌یێ تێكه‌لێ ئێكه‌تیێ و كومه‌لا ئیسلامی و گۆران:
د ئه‌ڤی پرۆژه‌ی دا ب هه‌مان شێوێ پرۆژه‌‌یێن بوری پێداگری ل سه‌ر ده‌ستنیشانكرنا سه‌رۆكێ كوردستانێ كریه‌ ژلایێ په‌رله‌مانێ كوردستانێ ب ده‌نگێن په‌رله‌مانتارێن كوردستانێ ب رێژه‌یا 3/2 و ئه‌گه‌ر چ كاندیدا د هه‌ڤركیێ دا ده‌نگێن پێدڤی ب ده‌ستڤه‌ نه‌ئینان بۆ قوناغا دووێ دێ هه‌ر دوو سه‌ركه‌فتیێن پتریا ده‌نگان هه‌ین چنه‌ هه‌ڤركیێ و ل قوناغا دووێ كێ پرانی بر ئه‌و دێ وه‌كی سه‌رۆكێ كوردستانی هێته‌ ده‌ستنیشانكرن، و دیسان ل ئه‌ڤی پرۆژه‌ی ژی به‌ربه‌ست یێن داناینه‌ به‌ر خۆ كاندیدكرنا خه‌لكێ بێ لایه‌ن و سه‌ربه‌خۆ و دبێژیت و كاندیدێ خۆ به‌ربژێر بكه‌ت دڤێت ئێك ژ ئه‌ڤان هه‌ر سێ مه‌رجان دگه‌ل دا هه‌بیت:
– دڤێت پشتگریا چارێكا ئه‌ندامێن په‌رله‌مانێ كوردستانێ هه‌بیت.
– دڤێت سێكا ئه‌ندامێن جڤاتا پارێزگه‌هه‌كێ هه‌بیت.
– دڤێت 5000 هزار ئیمزایێن هاولاتیێن كوردستانێ بۆ خۆ كاندیدكرنێ هه‌بن.
ل دویف ئه‌ڤی پرۆژه‌ی سه‌رۆكێ هه‌رێمێ ئێك جار مافێ زڤراندنا یاسایێ بۆ په‌رله‌مانی یا هه‌ی و په‌رله‌مان دشێت ب ده‌نگێن زوریا ره‌ها ئه‌ڤێ به‌ربه‌ستێ ده‌رباس بكه‌تن و پاش 15 رۆژا ب ئیمزاكرن یان نه‌ ئیمزاكرنێ دێ ئه‌و یاسا كه‌ڤیته‌ كاری و وه‌كی یاسا هێته‌ هژمارتن، هه‌روه‌سان ل روویێ ده‌ستهه‌لاتان ڤه‌ سه‌رۆكێ كوردستانێ بتنی ل هه‌لكه‌فت و ته‌شریفاتان سه‌رۆكێ هێزێن چه‌كداره‌ و ئه‌گه‌ر نه‌ سه‌رۆكێ جڤاتا وه‌زیران دبیته‌ سه‌رۆكێ هێزێن چه‌كدار ل كوردستانێ و مافێ پێدانا پله‌یێن له‌شكری ژی هه‌ر ئه‌و دده‌ن.
پرۆژه‌یێ تێكهه‌لێ ئێكگرتوو و كۆمه‌لێ و گۆران:
د ئه‌ڤی پرۆژه‌یی دا سه‌رۆكی گشتی یێن هێزێن چه‌كدار بتنێ یێ كریه‌ پروتوكولی و یێ دی یی دایه‌ سه‌رۆكی جڤاتا وه‌زیران، و د ئه‌ڤێ پرۆژه‌ یاسایێ دا وه‌كی یێن دی شێوازێ ده‌ستنیشانكرنێ ژلایێ ئه‌ندامێن په‌رله‌مانی ڤه‌ دێ سه‌رۆكێ كوردستانێ هێته‌ ده‌ستنیشانكرن ب ده‌نگێن زورینه‌ها ره‌ها و بێ ئاماژه‌ ب هندێ بده‌تن ئه‌گه‌رك كاندیدی ئه‌و ده‌نگ نه‌ئینان دێ ب چ شێواز هێته‌ هه‌لبژارتن، كو چ رێكێن دی نه‌داناینه‌ و كێماتی یێن تێدا بێ گۆمانه‌ ئه‌و ده‌نگ پرانیا جاران بده‌ستڤه‌ ناهێن ئایه‌ دێ كوردستان مینته‌ بێ سه‌رۆك!
ئه‌وێن باس ل خه‌رجیێن زێده‌ دكه‌ن بۆ هه‌لبژارتنێن سه‌رۆكێ كوردستانی دڤێت بزانن دێ ئه‌و ژی دگه‌ل په‌رله‌مانی هێته‌ ده‌ستنیشانكرن و هه‌مان پێرابوونن و چ كولفه‌یه‌كا وه‌سا مه‌زن نابیت ل سه‌ر حكومه‌تێ كو سه‌رۆكی ژی بینته‌ ناڤ خه‌لكی ژبه‌ركو د ئه‌ڤان پرۆژه‌یان دا ماوه‌یێ چوار سالێن سه‌رۆكی ب خولا په‌رله‌مانی ڤه‌ دگرێده‌ن و ئانكو دێ د ئێك رۆژ و ده‌م دا هه‌لبژارتن هێنه‌ ئه‌نجام دان.
ئه‌ڤه‌ خواندنه‌كا كورت بوو بۆ هه‌ر چوار پرۆژه‌ یاسایان كو سه‌ره‌رایی هندێ ئه‌ڤه‌ پرۆژه‌نه‌ و دێ چنه‌ لێژنا یاسایی و ئه‌وان ژی دیتن و بۆچوونێن خۆ هه‌نه‌ به‌لێ هه‌ر سێ پرۆژه‌ د ناڤه‌رۆك و جه‌وهه‌رێ خۆ دا ئێك بووینه‌ و ئارمانج سه‌ره‌كی ژ هه‌ر چوار پرۆژه‌یان ئه‌و هه‌ردوو خالێن ل ده‌ستپكێ مه‌ دیاركرین و ژبه‌ركو پرانیا به‌ندێن هه‌ر چوار پرۆژه‌یان وه‌كی ئێكن و لێك نێزیكیه‌ك یا هه‌ی و د هه‌ر چوار پرۆژه‌یان دا یێن راستڤه‌كرنا یاسا سه‌رۆكایه‌تیا كوردستانێ باس ل شێواز و پێكهاته‌یێ حكومه‌تا كوردستانێ هاتیه‌كرن و تێكهه‌لیه‌ك په‌یدا بوویه‌ و میكانزما دروستبوونا حكومه‌تا كوردستانێ د پرۆژه‌ یاسایێ سه‌رۆكایه‌تیا كوردستانێ دا هاتیه‌ باسكرن و ل یاسا كه‌ڤن یا ژماره‌ 1 یا سالا 2005 گه‌له‌ك ب باشی ئه‌و هه‌ردوو بابه‌ت ژێك هاتینه‌ جوداكرن و زێده‌تر میكانزما پێكئینانا حكومه‌تا كوردستانێ په‌یوه‌ندی ب هه‌لبژارتنێن په‌رله‌مانێ كوردستانێ ڤه‌ هه‌نه‌ و دڤێت پشكه‌ك بیت ژ ئه‌وێ یاسایێ ژبه‌ركو حكومه‌ت لسه‌ر ئه‌نجامێن په‌رله‌مانی د هێته‌ پێئكئیانان نه‌ یێن سه‌رۆكایه‌تیێ‌.

ده‌رفه‌تێن وه‌به‌رهه‌م هێنانێ ل رۆژهه‌لاتا ناڤین : بارگرانی یا مێژووی ب هێزتره‌ ژ لوژیكا سه‌رمایه‌داریێ
د. هاشم زیباری*
گوَڤارا ئیكونومیست یا بریتانی ل ژمارا خویا دوماهیێ بابه‌ته‌كێ گرنگ سه‌باره‌ت رۆژهه‌لاتا ناڤین به‌لاڤه‌كریه‌ وه‌ك ده‌ڤه‌ره‌كا زه‌نگین ب ده‌رفه‌تێن وه‌به‌رهه‌م هێنانێ سه‌ره‌رایی ئه‌و قه‌یرانێن جوَر وجوَر كو وه‌لاتێن ده‌ڤه‌رێ دناڤ دا د بورن. گوڤارێ ئاماژه‌ كری یه‌ وێ ئێكێ كو ده‌ڤه‌ر یا ده‌وله‌مه‌نده‌ ب سامانێن نه‌فت و گازێ كو دێ یا ڕاكێشه‌ر بیت سه‌باره‌ت پیشه‌سازیێن سه‌ره‌كی مینا بتروكیمیاویات وحه‌لاندنا ئه‌له‌منیومێ، وحكومه‌تێن وه‌لاتێن ده‌ڤه‌رێ ب تایبه‌تی ئه‌ڤێن ئارامی ناڤ دا هه‌یه‌ هه‌ول و پێكولا دكه‌ن ژ پێخه‌مه‌ت ڕاكێشانا كومپانیێن بیانی بو مه‌به‌ستا سه‌رمایه‌گوزاریێ نه‌خاسمه‌ كو ده‌ڤه‌ر یا ده‌وله‌مه‌نده‌ ب سامانێن سرۆشتی و مرۆڤی وزێده‌بوونا سه‌رژمارێ كو دبیته‌ بازاره‌كێ باش بو كومپانیێن جیهانی.
لێ بارۆدوخێ ده‌ڤه‌رێ ب شێوه‌یه‌كێ یه‌ كو زه‌حمه‌ته‌ عه‌قلێ رۆژئاڤایی ژێ تێبگه‌هیت چونكه‌ وه‌كو گوَڤارێ ئاماژه‌ پێكری نه‌ وه‌كو بابه‌ته‌كێ باوه‌رناما ماسته‌رێ یه‌ دبیاڤێ كارگێری كار دا، له‌ورا دیراسه‌تكرنا مه‌ترسیێن سیاسی (نموونه‌ عیراق وسوریا) و كلتورێ مێژوویێ تایبه‌ت ب ده‌ڤه‌رێ ڤه‌ كاریگه‌رتره‌ ژ هه‌ر تشته‌كێ دی چونكه‌ ب نێزیكترین ده‌رفه‌ت دا، كاریگه‌ری ئه‌وان فاكته‌را ره‌وشا ئه‌ڤان وه‌لاتان دگوهوریت ژ ده‌ڤه‌ره‌كا باش بو سه‌رمایه‌گوازری بو ده‌ڤه‌ركا ته‌ژی ناكوكی (نموونه‌ لیبیا) چونكه‌ دناڤبه‌را ماوه‌یه‌كێ كێم دا هه‌می نێرین هاتنه‌ گوَهارتن ژ به‌ر تیرۆرێ وتێكچوونا ره‌وشا سیاسی.
یا ئاشكرایه‌ كو وه‌لاتێن رۆژهه‌لاتا ناڤین پڕن ب هه‌می گرفتێن بازارێن ژ نوَی پێگه‌هیشتی، وه‌ك دامه‌زراوه‌یێن لاواز، ژێژخانه‌كا خراب، لێ سه‌ره‌رایی ڤێ ئێكێ زێده‌بوونا سه‌رژمارێ ل وه‌لاتێن ده‌ڤه‌رێ (تنێ وه‌لاتێن كه‌نداڤی نه‌بن) دبیته‌ هوكارێ هه‌بوونا هێزه‌كا كاری یا زوَر و ئه‌رزان و ئه‌ڤ چه‌نده‌ ژی ره‌نگه‌ بشێتن قه‌ره‌بووی یا وێ پاشكه‌فتنێ بكه‌ت ژ ئه‌گه‌رێ هه‌بوونا دامه‌زراوه‌یێن لاواز و ژێرخانێن پاشكه‌فتی وخراب ل وان وه‌لاتان. لێ ل وه‌لاتێن كه‌نداڤی ئه‌ڤ هێزا مه‌ن یا مرۆڤی نینه‌ ژ ئه‌گه‌رێ كێم بوونا رێژه‌یێن زێده‌بوونا سه‌رژمارێ له‌ورا كومپانیێن جیهانی مووچێن بلند دده‌نه‌ خه‌ڵكی بو كاركرنێ، سه‌ره‌رایی كو خه‌لكێ رۆژئاڤا دێ ناچار بن سه‌ره‌ده‌ریێ دگه‌ل كلێگه‌هه‌كا مینا كه‌ن یا پێكهاتی ژ بارگرژیێن ئاینی ونه‌ته‌وه‌یی و تایفی، هه‌تا پێكهاتا سه‌رژمارێ یا زێده‌ ل ده‌ڤه‌رێ نابیت پشبه‌ستنێ پێ بكه‌ین وه‌كو فاكته‌ركێ گرنگ ل بهێزكرنا ئابووریێ، چونكه‌ رێژه‌ی یا زێده‌ یا گه‌نجان رێكێ خوش دكه‌ت بو په‌یدابوونا نه‌سه‌قامگێری یا سیاسی وكومه‌لایه‌تی ل شۆَینا كو زێده‌بوونه‌كا بكاربرنێ دابین بكه‌ت (نموونه‌: وه‌لاتێ میسر كو سه‌رژمارا وێ 85 ملیون كه‌سه‌ زێده‌باری كو شیایه‌ تا ڕاده‌كێ باش وه‌به‌رهه‌م هێنانێن بیانی ڕابكێشته‌ ناڤ وه‌لاتی دا، لێ ئێكه‌ ژ هه‌ژارتین وه‌لاتێن ده‌ڤه‌رێ و نها رۆژهه‌لاتا ناڤین دابه‌شكری یه‌ بو كومێن هه‌ڤدژێن ئێك، زێده‌باری نه‌بوونا رێككه‌فتنه‌كا بازرگانی یا تایبه‌ت ب وه‌لاتێن ده‌ڤه‌رێ، كو دبیته‌ ئه‌گه‌رێ هه‌بوونا باواره‌كێ پارچه‌ پارچه‌كری پتر ژ ژیّریا رۆژهه‌لاتێ ئاسیا.
ژ لایێ خوڤه‌، كومپانیێن رۆژئاڤایێ ۆی ب رۆی مه‌ترسیه‌كا ژنوَی په‌یدابووی ڤه‌ دبنه‌ڤه‌ ژ ده‌رئه‌نجامێن پێچه‌وانه‌ یێن كو ژ ده‌رئه‌نجامێ هه‌لسوكه‌فتێن وان په‌یدادبن ل رۆژهه‌لاتا ناڤین. چونكه‌ حكومه‌تێن وان ل وه‌لاتێن رۆژئاڤا شه‌ڕێ گه‌نده‌لیێ دكه‌ن، نموونه‌ ئه‌مریكا سزایان ل دیف یاسا كریارێن گه‌نده‌لیی یا بیانی دسه‌پینیت، و بریتانیا یاسا نه‌هێلانا به‌رتیلخوارنێ توَندتر كری یه‌، لێ یا ب زه‌حمه‌ته‌ مه‌رجێن ئه‌ڤان یاسایان دگه‌ل داب و نه‌ریتێن رۆژهه‌لاتا ناڤین بگونجن ل وه‌رگرتنا بوندێن بازرگانی ب ئاوایه‌كێ نه‌ فه‌رمی، وتنێ داخازكرن ژ وه‌لاتێن عه‌ره‌بی ئه‌ڤان مه‌رجا بنڤیسن دهێته‌ هژمارتن وه‌ك ئیهانه‌ وره‌زیلكرن، وپاشان پێدڤی یه‌ ل سه‌ر كومپانیا سه‌ره‌ده‌ریێ دگه‌ل ڤێ چه‌ندێ هه‌میێ بكه‌ن ب رێێ یا پیاده‌كرنا چالاكیێن بازرگانی دگه‌ل هه‌ڤالبه‌نده‌كێ ناڤخوَیی، لێ ل وه‌لاتێن رۆژئاڤا لایه‌نێن داده‌وه‌ری كومپانیا بناسكار دكه‌ت بو هه‌ر هه‌لسوكه‌فته‌كا كو هه‌ڤالبه‌ندێن وان ئه‌نجام دده‌ن بناڤێ كومپانیێن وان.
له‌ورا د راپۆرتا گوَڤارا ئیكونومیست دا هاتیه‌ كو پێدڤی یه‌ كومپانیێن بیانی هزرا وه‌به‌رهه‌م هێنانێ ل رۆژهه‌لاتا ناڤین ژ بیر بكه‌ن، كو تا راده‌كێ تشته‌كێ نه‌ راسته‌ سه‌ره‌ده‌ریێ دگه‌ل ڤی پرنسیپی دا بكه‌ن، چونكه‌ دده‌مه‌كێ دا جیهانیبوون یا بوویه‌ سه‌ركه‌فتنه‌ك بو لوژیكا وئایدیولوژیه‌تا سه‌رمایه‌داری یا رۆژئاڤایی ب سه‌ر پڕسگرێك وسنوورێن جوگرافی دا، لێ میراتێ مێژوویی ل رۆژهه‌لاتا ناڤین ب سه‌ر لوژیكا سه‌رمایه‌داریێ دا یێ زاڵه‌، و هه‌تا حكومه‌تێن ده‌ڤه‌رێ یێن ل دیف شیانا خوه‌ هه‌ولا نه‌هێلانا ئاسته‌نگێن وه‌به‌رهه‌م هێنانێ دده‌ن و ئاسانكاریكرن ل پیاده‌كرنا چالاكیێن ئابووری ب ئاوایه‌كێ ب ساناهی، لێ په‌یدابوونا ناكوكیێن سیاسی وئایدیولوژی دێ كومپانیا پالده‌تن دوو جار هزربكه‌نه‌ڤه‌ پێشی په‌نابرن بو وه‌به‌رهه‌م هێنانێ ل ده‌ڤه‌رێ.

ل ده‌مێ باسكرن و راستڤه‌كرنا ره‌شنڤیسێ ده‌ستوورێ هه‌رێما كوردستانێ هنده‌ك خال دكه‌ڤنه‌ به‌ر گه‌نگه‌شا لایه‌نێن سیاسی، ئێك ژ ئه‌وان خالان هه‌لبژارتنا سه‌رۆكێ كوردستانێ راسته‌وخوه‌ ژلایێ خه‌لكی ڤه‌ یان نه‌ راسته‌وخوه‌ ژلایێ په‌رله‌مانی ڤه‌، هه‌ر چه‌نده‌ پرانیا لایه‌نێن سیاسی د كوَكن لسه‌ر هندێ سیسته‌مێ سیاسی ل هه‌رێما كوردستانێ (په‌رله‌مانی) بیت و د ماده‌یێ ئێكێ یێ ره‌شنڤیسێ ده‌ستوورێ هه‌رێما كوردستانێ دا یێ پێش وه‌خت بـ ئاشكرایی ئاماژه‌ ب سیسته‌مێ په‌رله‌مانی بۆ هه‌رێما كوردستانێ كریه‌، به‌لێ شێوازێ هه‌لبژارتنا سه‌رۆكێ كوردستانێ بوویه‌ جهێ گه‌نگه‌شه‌كا گه‌رم د ناڤ خه‌لكی دا و مه‌ ژی دڤێت ئه‌ڤان پرسیاران ئاراسته‌ی تاكێن ئه‌ڤی جڤاكی بكه‌ین و ل دوماهیێ ئو بریارێ بده‌ن كا كیشك باشتره‌؟
– بۆچی هنده‌ك لایه‌نێن سیاسی ل كوردستانێ ژ هه‌لبژارتنا سه‌رۆكێ كوردستانێ ژلایێ خه‌لكی ڤه‌ دترسن؟
– بۆچی هنده‌ك لایه‌نێن سیاسی د رژدن لـ سه‌ر هندێ دڤێت سه‌رۆكێ وه‌لاتی لـ پشت په‌ردان و د ناڤا په‌رله‌مانی دا بهێته‌ هه‌لبژارتن؟
– بۆچی ئه‌وێن دوهی د په‌رله‌مانی دا ده‌نگ دایه‌ ره‌شنڤێسێ ده‌ستوورێ هه‌رێما كوردستانێ كو ژ سه‌رجه‌مێ ٩٧ ئه‌ندام په‌رله‌مانان ٩٦ ئه‌ندام په‌رله‌مانان ده‌نگ دا بوویێ كو سه‌رۆك راسته‌وخوه‌ بهێته‌ هه‌لبژارتن و نوكه‌ لێڤه‌بوون و لـ ده‌نگێ خوه‌ په‌شێمان بوون؟
– ئه‌رێ هه‌لبژارتنا سه‌رۆكێ كوردستانێ ل په‌رله‌مانی د به‌رژه‌وه‌ندیا حزبی دایه‌ یان د به‌رژه‌وه‌ندیا نه‌ته‌وه‌یی دایه‌؟
– ئه‌رێ ئه‌و سه‌رۆكێ ژلایێ چه‌ند ملیوَن خه‌لكی ڤه‌ دهێته‌ هه‌لبژارتن دێ یێ باشتر بیت یان ئه‌وێ ژلایێ ١١١ ئه‌ندام په‌رله‌مانان ڤه‌ یێن گرێدایی لایه‌نێن خوه‌ یێن سیاسی؟ئه‌ڤه‌ مانشێته‌
– ئه‌رێ كه‌سێن سه‌ربخوه‌ و سیاسیێن ناڤدار و بێ لایه‌ن و دیسان ئه‌وێن رێژه‌یا ده‌نگێن وان د كێم و نه‌شیاین چ كورسیكا ل په‌رله‌مانی ببه‌ن، بۆچی د بێ به‌هر بن دكێمترین مافێ سیاسی دا ل ئه‌ڤی وه‌لاتی و نه‌شێن پشكدار ببن ببنه‌ كاندید بۆ هه‌لبژارتنێن سه‌رۆكێ وه‌لاتی؟
– ئه‌رێ بۆچی پارتیێن نه‌ خودان لیست د په‌رله‌مانی دا ماف نه‌بیت به‌ربژێر بۆ سه‌رۆكایه‌تیا كوردستانێ هه‌بیت؟ ژبه‌ركو ده‌مێ ته‌ چ كورسی ل په‌رله‌مانی نه‌بن نابیت تۆ به‌ربژێر بی بۆ سه‌رۆكایه‌تیێ و ده‌نگێن ئه‌ندام په‌رله‌مانان ب ده‌ستڤه‌ بینی، چونكی نه‌ وه‌كی خه‌لكی نه‌ هه‌موو گرێدایی لایه‌نێن خوه‌ یێن سیاسی نه‌!
– ئه‌رێ بۆچی به‌س هه‌ر پێنج پارتێن سه‌ره‌كی ل په‌رله‌مانی به‌ربژێر هه‌بن بۆ سه‌رۆكایه‌تیێ یان ژی بێژم ژ ئه‌وان پێنجا ژی بتنێ پارتیێن مه‌زن د په‌رله‌مانی دا مافێ به‌ربژاركرنا كاندیدیا بۆ سه‌رۆكایه‌تیێ هه‌بیت و ئه‌ڤی مافی ژ خه‌لكێ بێ لایه‌نێن و پارتیێن بچویك بستینن؟
– ل هه‌لبژارتنێن سه‌رۆكایه‌تیا هه‌رێما كوردستانێ ٢٠٠٩ـێ و كه‌س به‌ربژێر بوون بۆ سه‌رۆكایه‌تیا كوردستانێ و ئه‌گه‌ر ژلایێ په‌رله‌مانی ڤه‌ بیت ئه‌وان ماف نینه‌ خوه‌ ب هه‌لبژێرن چونكی خودان لایه‌نێن سیاسی نینن؟
– ئه‌رێ پرانیا ئه‌ڤان هێز و لایه‌نێن سیاسی یێن ل كوردستانێ نه‌ داخوازا مافێن خه‌لكی دكه‌ن! پا بۆچی ل ڤێره‌ و ل ئه‌ڤێ خالێ حه‌ز دكه‌ن ئه‌ڤی مافێ خه‌لكی ژێ بستینن و بده‌نه‌ خوه‌؟
– ئه‌رێ بارودوخێ ئه‌ڤرۆ یێ كوردستانێ و ده‌ڤه‌رێ بۆ ئه‌ڤێ قوناغێ ناخوازیت مه‌ سه‌رۆكه‌كێ بهێز هه‌بیت بۆ هه‌ر رویدان و پێشهاته‌كا بله‌ز ژبه‌ركو بریارێن ئێكێ هه‌تا ژ په‌رله‌مانی ده‌ردكه‌ڤن ده‌م پێ دڤێت و یا باساناهی نابیت، وه‌كی بریارا به‌رسینگرتنا چه‌كدارێن داعش د چه‌ند ده‌مژمێره‌كان دا و ب ئه‌وێ له‌زێ ئه‌ڤه‌ ب په‌رله‌مانی نه‌ دهاته‌كرن؟
– ئه‌رێ ئه‌ڤ لایه‌نێن سیاسی چ هزر بۆ خه‌لكی كوردستانێ دكه‌ن و نابینن كو تێگه‌هشتنا ئه‌وان یا سیاسی یا گه‌هشتیه‌ ئه‌وی ئاستی كو سه‌رۆكه‌كی بخوه‌ ده‌ستنیشان بكه‌ن و ژبه‌ر هندێ خوه‌ دكه‌نه‌ نووێنه‌رێ خه‌لكی و خوه‌ بشاره‌زاتر دزانن؟
– ئه‌ری وه‌لاتێن ده‌وروبه‌ر دشێن بۆ به‌رژه‌وه‌ندیا خوه‌ یا سیاسی كارتێكرنێ ل ١١١ ئه‌ندام په‌رله‌مانان بكه‌ن یان ژی چه‌ند ملیوَن كه‌سان؟ئه‌ڤ مانشێته‌ بلا ل سه‌ری بیت
– ئه‌رێ بۆچی لایه‌نێن سیاسی كی بڤێت ئه‌وی بكه‌نه‌ سه‌رۆك و د چارچوڤێ رێكه‌فتنێن ل پشت په‌ردان دا وه‌كی هه‌موو پۆستێن دی یێن ئه‌ڤی وه‌لاتی ل كوردستانێ دهێنه‌ پارڤه‌كرن، كو پێشت وه‌خت بتتێ خه‌لكی ئه‌ڤ مافه‌ هه‌بوو وه‌لاتی هه‌موو پۆست د چارچوڤێ گه‌نگه‌شێن لایه‌نێن سیاسی دا!
– ئه‌رێ كوَمكرنا ده‌ستهه‌لاتا د ده‌سته‌كی دا یان به‌لاڤه‌كرن و پارڤه‌كرنا وان دبیته‌ ئه‌گه‌رێ دكتاتوَریه‌تێ؟ پا بۆچی د پرۆژێن هه‌موو حزبان دا بۆ سه‌رۆكایه‌تیا هه‌رێمێ ده‌ستهه‌لاتێت سه‌رۆكێ هه‌رێمێ یێن كومڤه‌ كرینه‌ بۆ و هه‌موو داینه‌ سه‌رۆكێ وه‌زیران؟
– ئه‌رێ راسته‌وخوَ هه‌لبژارتنا سه‌رۆكی ژلایێ خه‌لكی ڤه‌ دیموكراسیتره‌ یان نه‌ راسته‌وخوَ ژلایێ په‌رله‌مان ڤه‌!
– ئه‌رێ ئه‌گه‌ر راسته‌وخوَ ده‌نگێ خوه‌ بده‌م سه‌رۆكه‌كی دێ ب سه‌رۆكێ خوه‌ پتر زانم یان ئه‌گه‌ر كه‌سه‌ك ب پێش منڤه‌ ل پشت په‌رده‌یه‌كێ و ب گرێبه‌سته‌كا سیاسی بده‌تێ؟
– ئه‌رێ مه‌ ده‌نگێ خوه‌ دایه‌ ئه‌ندامێن په‌رله‌مانی كو نووێنه‌راتیا مه‌ بكه‌ن د یاسا دانانێ دا یان ژی مه‌ ده‌نگ دایه‌ ئه‌ندامێ په‌رله‌مانی نووێنه‌رایه‌تیا مه‌ بكه‌ن و سه‌رۆكێ وه‌لاتی ده‌ستنیشان بكه‌ن؟
– ئه‌رێ دێ بێژنه‌ ئه‌وێ پرۆسا ژلایێ په‌رله‌مانی ڤه‌ ده‌ستنیشانكرنا سه‌رۆكێ كوردستانێ یان هه‌لبژارتنا سه‌رۆكێ كوردستانێ؟
– دده‌مه‌كی دا ل ئه‌ڤی وه‌لاتی هه‌موو پۆست د چارچوَڤێ گه‌نگه‌شێن لایه‌نێن سیاسی دا ل كوردستانێ دهێنه‌ پارڤه‌كرن! ئه‌رێ بۆچی هه‌موویان دڤێت ئه‌ڤ پۆسته‌ ژی بكه‌ڤیته‌ د ئه‌وی چارچوَڤه‌ی دا و ئه‌و ژی لایه‌نێن سیاسی لێكڤه‌ بكه‌ن؟
– ئه‌رێ ماده‌م ژ هه‌موو ره‌شنڤیسێ ده‌ستووری ئه‌ڤ به‌نده‌ بوویه‌ جهێ گه‌نگه‌شێ! بۆچی گه‌ل ئێك لا ناكه‌ت ب ده‌نگێ خوه‌ د راپرسیه‌كێ دا؟

هه‌ر كه‌سه‌ك وه‌كی تاك باش هزر ل ئه‌ڤی بابه‌تێ گرنگ بكه‌تن ددانا به‌رسڤێن ئه‌ڤان پرسیاران دا بێ زاڵبوونا بۆچوونا لایه‌نێ سیاسی دێ بۆ ئاشكرا بیت كو هه‌لبژارتنا سه‌رۆكێ كوردستانێ راسته‌خوَ ژلایێ خه‌لكی ڤه‌ گه‌له‌ك باشتره‌ ژ نه‌راسته‌وخوَ ژلایێ په‌رله‌مانی ڤه‌.

ده‌ستورێ توركیا پرۆسا پێكئینانا حكومه‌تا توركیا ده‌ستنیشانكریه،‌ ئه‌و ژی پشتی ئه‌نجامێن فه‌رمی یێن ده‌نگدانا گشتی یێن په‌رله‌مانێ توركیا دهێنه‌ راگه‌هاندن، دێ قوناغا پێكئینانا حكومه‌تا توركیا بـ دوو رێكان هێته‌ ئه‌نجامدان:
رێكا ئێكێ: ل دویف ئه‌نجامێن فه‌رمی دێ سه‌رۆكێ پارتیا سه‌ركه‌فتی د هه‌لبژارتنان دا ب رێژه‌یا (پرانیا ساده‌) ئانكو 50+1 كو ب كێمێ 276 كورسیێن په‌رله‌مانی ب ده‌ستڤه‌ئیناین ژلایێ سه‌رۆكێ كۆماری ڤه‌ بۆ پێكئینانا حكومه‌تێ هێته‌ راسپاردن ل په‌ی ئه‌و ده‌ستهه‌لاتێن ده‌ستوری پێداین بۆ ماوه‌یێ ئێك حه‌فتی پشتی راگه‌هاندنا ئه‌نجامێن فه‌رمی دێ وه‌زیرێن خۆ ده‌ستنیشان كه‌تن و پشتی ژلایێ سه‌رۆك كۆماری ڤه‌ دهێنه‌ په‌سه‌ندكرن دێ ناڤێن وان پێخه‌مه‌ت وه‌رگرتنا باوه‌ریێ بۆ په‌رله‌مانی هێنه‌ هنارتن و دێ ده‌نگدان ل سه‌ر هێته‌كرن و باوه‌ریێ ب 276 ده‌نگان ب كێمانی پێ هێته‌دان.
رێكا دووێ: ئه‌گه‌ر ل دویف راگه‌هاندنا ئه‌نجامێن فه‌رمی یێن هه‌لبژارتنێن په‌رله‌مانی چ پارتیه‌كا سیاسی یا پشكدار د هه‌لبژارتنان دا نه‌شیا رێژه‌یا (پرانیا ساده‌) ئانكو 276 كورسیكێن په‌رله‌مانی ب ده‌ستخۆڤه‌ بینیت، دێ سه‌رۆك كۆمارێ توركیا ده‌لیڤێ بۆ ماوه‌یێ شه‌ش هه‌فتیان كو دبنه‌ 45 رۆژ ب پارتیێن سه‌ركه‌فتی د هه‌لبژارتنان دا ده‌ت پێخه‌مه‌تی هندێ بگه‌هنه‌ رێكه‌فتنه‌كێ و هه‌ڤپه‌یمانیه‌كێ پێك بینن بۆ پێكئینانا حكومه‌ته‌كا هه‌ڤپه‌یمان، و ئه‌گه‌ر 45 رۆژ ده‌رباس بوون و لایه‌نێن سیاسی یێن سه‌ركه‌فتی نه‌گه‌هشتن چ ئه‌نجامان ل ئه‌وی ده‌می سه‌رۆك كۆمار دشێت بریارا هه‌لوه‌شاندنا په‌رله‌مانی بده‌تن و دووباره‌ داخوازا ئه‌نجامدانا هه‌لبژارتنێن نوی بكه‌تن بۆ هندێ رێژه‌یێن ده‌نگێن ئه‌ڤان لایه‌نان د هه‌لبژارتنێن نوی دا گوهورین بسه‌ر دا بهێت.
به‌لێ پشتی ئه‌نجامێن به‌راهیێ یێن هه‌لبژارتنێن توركیا ده‌ركه‌فتین چوار پارتیێن سه‌ره‌كی ل توركیا شیان به‌ربه‌ستا 10% ده‌رباس بكه‌ن و دهه‌لبژارتنان دا بسه‌ركه‌ڤن ب ئه‌ڤی ره‌نگی:
AKP پارتیا داد و گه‌شه‌پێدان: 18848151 ملیون ده‌نگ ب ده‌ستڤه‌ ئیناینه‌ كو دبنه‌ رێژه‌یا 40% كو 258 كورسی ب به‌ر دكه‌ڤن.
CHP پارتیا گه‌ل یا كۆماری: 11511894 ملیون ده‌نگ ب ده‌ستڤه‌ ئیناینه‌ كو دبنه‌ رێژه‌یا 25% كو 132 كورسی ب به‌ر دكه‌ڤن.
MHP پارتیا نه‌ژادپه‌رێسا توركان: 6515520 ملیون ده‌نگ ب ده‌ستڤه‌ ئیناینه‌ كو دبنه‌ رێژه‌یا 16% كو 80 كورسی ب به‌ر دكه‌ڤن.
HDP پارتیا دیموكراتیا گه‌لان: 6052586 ملیون ده‌نگ ب ده‌ستڤه‌ ئیناینه‌ كو دبنه‌ رێژه‌یا 13% كو 80 كورسی ب به‌ر دكه‌ڤن.
هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌ڤ ئه‌نجامه‌ د به‌راهی نه‌ و نه‌ د فه‌رمی نه‌ و دبیت گوهورین ب سه‌ردا بهێن، به‌لێ ژ ئه‌نجامێ تان و هه‌ر پرسه‌كا دی گوهورین ب سه‌ردا بهێت گه‌له‌ك جوداهیه‌كا مه‌زن نابیت دگه‌ل ئه‌نجامێن فه‌رمی یێن دهێنه‌ راگه‌هاندن و ژ ئه‌ڤان ئه‌نجامان روویێ پارتیێن سه‌ركه‌فتی دیار و زه‌لال بوویه‌ بۆ هه‌می لایه‌كی ل توركیا و پارتیێن سیاسی هه‌ولێن ئه‌نجامدانا سیناریویێن پێكئینانا حكومه‌تێ دده‌ن.
وه‌كی دیار قوناغا دووێ پاش هه‌لبژارتنان و راگه‌هاندنا ئه‌نجامێن فه‌رمی قوناغا پێكئینانا حكومه‌تا توركیایه‌ ب دوو رێكان، و وه‌كی مه‌ ل ده‌ستپێكێ دیاركری بێكئینانا حكومه‌تێ ب رێكا ئێكێ نابیت ژبه‌ركو ب چ پارتیێن سیاسی یێن توركی نه‌شیاینه‌ د هه‌لبژارتنێن 7 حوزیرانا 2015ـێ دا رێژه‌یا (پرانیا ساده‌) كو دبینه‌ 276 كورسی بده‌ستخۆڤه‌ بینن، بتنێ دێ مینیت رێكا دووێ و دڤێت پشتی راگه‌هاندنا ئه‌نجامێن فه‌رمی یێن هه‌لبژارتنان سه‌رۆك كۆمار لـ دویف ده‌ستهه‌لاتا خۆ ده‌لیڤا شه‌ش هه‌فتیان بده‌ته‌ لایه‌نێن سه‌ركه‌فتی بۆ رێكه‌فتن و دروستكرنا حكومه‌ته‌كا هه‌ڤپه‌یمانی، لـ ڤێره‌ سیناریویێن هه‌ین بۆ پێكئینانا حكومه‌تا توركیا ل به‌رده‌م لایه‌نێن سیاسی یێن سه‌ركه‌فتی ئه‌ڤه‌نه‌:
سیناریویا ئێكێ: AKP پارتیا داد و گه‌شه‌پێدان یا ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردوغانی كو نوكه‌ لسه‌ر ده‌ستهه‌لاتێ یه‌ و خودانا 258 كورسیانه‌ هه‌ڤپه‌یمانیێ دگه‌ل پارتیا سه‌ركه‌فتیا دووێ CHP پارتیا گه‌لێ كۆماری بكه‌تن بۆ پێكئینانا حكومه‌تا هه‌ڤپه‌یمان، به‌لێ هه‌ر زوی و پشتی هه‌لبژارتنان و ده‌ركه‌فتنا ئه‌نجامێن به‌راهیێ پارتیا كۆماری راگه‌هاند: ب چ ره‌نگان ئه‌م هه‌ڤپه‌یمانیێ دگه‌ل AKP پارتیا داد و گه‌شه‌پێدان پێك نائینن.
سیناریویا دووێ: AKP پارتیا داد و گه‌شه‌پێدان هه‌ڤپه‌یمانیێ دگه‌ل پارتیا سه‌ركه‌فتیا سیێ MHP پارتیا نه‌ژادپه‌رێسا توركان خۆدانا 80 كورسیانه‌ ل په‌رله‌مانێ توركیا بكه‌تن بۆ پێكئینانا حكومه‌تێ، و هه‌رچه‌نده‌ هێشتا ئه‌ڤێ پارتیێ هه‌لویستێ خۆ نه‌ ده‌ربریه‌ كا دێ هه‌ڤپه‌‌یمانیێ كه‌تن یان نه‌خێر، به‌لێ د كارنه‌مه‌یا خۆ یا هه‌لبژارتنان دا ئه‌ڤ پارتیه‌ دژی هه‌ر سێ پارتیێن دی بوویه‌ و به‌ره‌ڤاژی ئه‌وان دژی پرۆسا ئاشتیێ بوویه‌، و ب ئاشكرایی د كارناما وان دا ل بن به‌ندێ “به‌رهنگاربوونا تیرۆرێ” باس كریه‌ و هه‌ر چ زوویه‌ دوماهیێ ب رێكه‌فتنا دگه‌ل تیرورێ بینن كو مه‌به‌ست ژێ ئه‌و دانوستاندنێن د ناڤبه‌را ئه‌نقه‌ره‌ و ئیمرالی دا نه‌ و دیسان دژی سیسته‌مێ خۆبرێڤه‌برنێ بوویه‌ یێ كو د كارنامه‌یا HDPـێ دا و دبێژیت كو رێكێ ب چ سیسته‌مه‌كێ فیدرالی و خۆبرێڤه‌برنێ ل توركیا ناده‌ین.
سیناریویا سیێ: AKP پارتیا داد و گه‌شه‌پێدان هه‌ڤپه‌یمانیێ دگه‌ل پارتیا سه‌ركه‌فتیا چوارێ HDP پارتیا دیموكراتیا گه‌لان بكه‌تن ، ژبه‌ركو دوو ژ ئه‌ڤان پارتیان نابینه‌ 276 كورسی كو رێژه‌یا پێدڤی یه‌ بۆ پێكئینان حكومه‌تێ، به‌لێ ئه‌ڤ لایه‌نێن سیاسی د كارنامه‌یێن خۆ دا ئه‌ڤ هه‌ردوو پارتیه‌ نێزیكی ئێكن و ئه‌ڤ هه‌ردوو پارتیه‌ هه‌لگرێن پرانیا ده‌نگێن كوردانه‌ ل باكورێ كوردستانێ و هه‌ردوو خۆدانێن پرۆژه‌یێ پرۆسا ئاشتیێ نه‌، به‌لێ هه‌ر زۆی و د ئێكه‌م داخۆیانیا خۆ دا پشتی راگه‌هاندنا ئه‌نجامێن به‌راهیێ یێن هه‌لبژارتنان دا سه‌لاحه‌دین ده‌میرتاش هاوسه‌رۆكێ HDPـێ گۆت: ب چ ره‌نگا ئه‌م HDP د گه‌ل پارتیا ده‌ستهه‌لادار AKP هه‌ڤپه‌یمانیێ پێك نائینیت و مه‌ به‌ری نوكه‌ ژی گۆتیه‌ و نوكه‌ ژی هه‌ر ئه‌وێ دبێژین، ئه‌ڤ داخۆیانیا سه‌لاحه‌دین ده‌میرتاشی هات ده‌مێ په‌رله‌مانتارێ AKP پارتیا داد و گه‌شه‌پێدان یا ده‌ستهه‌لادار موئه‌زین ئۆغلۆ پشتی هه‌لبژارتنان و ده‌ركه‌فتنا ئه‌نجامێن به‌راهیێ دا راگه‌هاندی: مه‌ پێ خۆشه‌ د گه‌ل پارتیا دیموكراتی یا گه‌لان HDP هه‌ڤپه‌یمانیێ پێك بینن.
سیناریویا چوارێ: سه‌ر سێ پارتیێن CHP پارتیا گه‌لێ كۆماری و MHP پارتیا نه‌ژادپه‌رێسا توركان و HDP پارتیا دیموكراتیا گه‌لان بێ پارتیا ئێكێ و ده‌ستهه‌لادار AKP پارتیا داد و گه‌شه‌پێدان داكو ببینه‌ ۲۹2 كورسی هه‌ڤپه‌یمانیێ پێك بینن و حكومه‌تێ دروست بكه‌ن، به‌لێ ئه‌ڤ هه‌ر سێ پارتیێن سیاسی ژی گه‌له‌ك د كارنامه‌یێن خۆ دا دژێك جودانه‌ و هه‌رچه‌نده‌ خرڤه‌بوونا ئه‌ڤان پارتیان پێكڤه‌ و گرێدانا هه‌ڤپه‌یمانیه‌كێ د سیاسه‌تێ دا تشته‌كێ ئاسانه‌، به‌لێ ل ڤێ قوناغێ و بۆ توركیا‌ كاره‌كێ گه‌له‌ك ب زه‌حمه‌ته‌ هه‌ر سێ پارتییێن ئایدولوژیێن وان گه‌له‌ك د ژێك جودا و كارنامه‌یێن خۆ یێن هه‌لبژارتنان هه‌ڤدژی دگه‌ل ئێ دا هه‌ین هه‌ڤپه‌یمانیێ پێك بینن.
سیناریویا هه‌ره‌ باش و یا د به‌رژه‌وه‌ندیا كورد و توركان دا سیناریویا سیێ یه‌ سه‌ره‌رایی هه‌لویستێ سه‌لاحه‌دین ده‌میرتاشی، و سیناریویا هه‌ره‌ خراب كو دێ كارتێكرنێ ل پرۆسا ئاشتیێ ل توركیا كه‌تن و بێ گۆمان سه‌رگرتنا ئه‌وێ سیناریویێ دێ لسه‌ر حسابا كوردان و پرۆسا پێشڤه‌چوونا ئاشتیێ و پرۆژێ خۆبرێڤه‌برنێ بیت سیناریویا دووێ یه‌، به‌لێ ئه‌گه‌ر هه‌ر چوار سیناریویان سه‌رنه‌گرت د ماوه‌یێ شه‌ش حه‌فتیان ئانكو 45 رۆژان دا ژ راگه‌هاندنا ئه‌نجامێن هه‌لبژارتنان دێ سه‌رۆك كۆمار بریارا هه‌لوه‌شاندنا هه‌لبژارتنان ده‌ت و دووباركرنا ئه‌نجامدانا هه‌لبژارتنان ل توركیا.

باكورێ كوردستانێ مه‌زنترین پارچه‌یا كوردستانا مه‌زنه‌ لـ ده‌مێ دابه‌شكرنێ بـ به‌ر وه‌لاتێ توركیا كه‌فتی و نوكه‌ د سنوره‌كێ سیاسی دا دگه‌ل توركیایه‌ و رێژه‌یه‌كا مه‌زن یا كوردان لێ دژین و توركیا دهێته‌ هژمارتن ئێك ژ وه‌لاتێن گه‌له‌ك گرنگ و ئه‌ڤرۆ لـ ده‌ڤه‌رێ ژماره‌یه‌ د هاوكێشه‌یێن سیاسی دا و هزر بۆ دهێته‌كرن و ژبه‌ر هندێ ئه‌ڤرۆ پرانیا وه‌لاتان چاڤ لـ هه‌لبژارتنێن په‌رله‌مانێ توركیانه‌ ژبلی ئه‌و خه‌لكێ د چارچوڤێ سنورێ توركیا دا دژیت وه‌كی هاولاتیێن توركی و كورد ژی ئێك ژ پێكهاته‌یێن ئه‌ڤی جڤاكی نه‌.
چه‌ند كورسی و بازنه‌ و ده‌نگده‌رن؟
هه‌لبژارتنێن گشتی یێن خۆلا 25ـێ یا په‌رله‌مانێ توركیا دێ ل 7 حوزیرانا 2015ـێ هێنه‌ ئه‌نجامدان و د ئه‌ڤان هه‌لبژارتنان دا 56. 632. 889 ده‌نگده‌ر پشكدارن، كو 53. 765. 231 ده‌نگده‌ر دێ ل ناڤخۆیا توركیا ده‌نگی ده‌ن و 2. 867. 658 ده‌نگده‌ر دێ ژده‌رڤه‌ی توركیا پشكداری هه‌لبژارتنان بن، و د ئه‌ڤان هه‌لبژارتنان دا دێ 20 لایه‌نێن سیاسی د گه‌ل 165 كاندیدێن سه‌ربه‌خۆ یێن نه‌ گرێدایی چ لایه‌نێن سیاسی هه‌ڤركیێ ل سه‌ر بده‌ستڤه‌ئینانا 550 كورسیێن په‌رله‌مانێ توركیا بۆ ماوه‌یێ چوار سالێن داهاتی دكه‌ن، و توركیا هاتیه‌ دابه‌شكرن بۆ سه‌ر 85 بازنه‌یێن هه‌لبژارتنان، و هه‌ر حزبه‌كا شیا 276 كورسیێن په‌رله‌مانی ب ده‌ستخۆڤه‌ ئینان دشێت بتنێ حكومه‌تا توركیا پێك بینیت.
بۆچی كورد پشكداری ئه‌ڤان هه‌لبژارتنانن؟
لایه‌نێن سیاسی یێن كوردی ل توركیا دیار دكه‌ن كو ره‌وشا سیاسی و چاندی یا كوران ل توركیا نه‌ ل ئاستێ پێدڤی یه‌، و پشكداریكرنا كوردان د هه‌لبژارتنێن گشتی یێن په‌رله‌مانێ توركیا گه‌له‌ك دگرنگن بۆ كوردێن باكور ژبه‌ركو ئه‌ڤرۆ ل توركیا و هه‌می جیهانێ گه‌له‌ك جاران سه‌ره‌ده‌ری ل دویف رێژه‌یێن ده‌نگان دگه‌ل كێشه‌یا كوردی دهێته‌كرن، ژبه‌ر هندێ د چارچوڤه‌یێ 20 لایه‌نێن سیاسی دا یێن ل هه‌لبژارتنان د پشكدار لایه‌نێن سیاسی یێن كوردی هه‌نه‌ و د ناڤ كاندیدێن سه‌ربه‌خۆ دا ژی كاندیدێن كورد هه‌نه‌ و دیسان گرنگیا كوردان یا هه‌ره‌ مه‌زن ئه‌وه‌ بشێن مه‌رجێ برنا رێژه‌یا 10% ژ ده‌نگێن ده‌نگده‌ران ببن دا بشێن ئه‌ندام هه‌بن د ناڤ په‌رله‌مانی دا و ئه‌گه‌ر نه‌برن ل ئه‌وی ده‌می دێ په‌رله‌مانێ توركیا مینته‌ بێ نووینه‌رێن كورد.
كی نه‌ ل توركیا بهێز و هه‌ڤركیا برنا كورسیێن په‌رله‌مانی دكه‌ن؟
هه‌ڤركی سه‌ره‌كی بۆ بده‌ستڤه‌ئینانا كورسیێن په‌رله‌مانی ل توركیا یا بهێزه‌ و (AKP) پارتیا داد و گه‌شه‌پێدان یا ده‌ستهه‌لاتدارا نوكه‌ ل توركیا كو سه‌ركێشیا وێ ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌روغان دكه‌تن كو هژمارا هه‌ره‌ زۆرا كورسیێن په‌رله‌مانی یێن ئه‌ڤێ خۆلێ یێن وان بووینه‌ و نوكه‌ ژی پارتیه‌كا بهێزه‌ د هه‌ڤركیێ دا، و هه‌ر دیسان (CHP) پارتیا گه‌ل یا كۆماری یا ل سه‌ر پره‌سنسیپ و رێبازا ئه‌تاتوركی دچیت و دیسان (MHP) پارتیا بزاڤا نه‌ته‌وه‌یا یا توركی یێ هه‌ڤركیه‌كا دژوار دكه‌ن و لایه‌نێن كوردی ژی (HDP) پارتیا دیموكراتیا گه‌لان یا هه‌ڤركیێ دكه‌تن بۆ و كار دكه‌تن بۆ تێپه‌راندنا رێژه‌یا 10% بۆ شكاندنا ئه‌وی مه‌رجی و ده‌رباسبوونا كاندیدێن وان بۆ و ب ده‌ستڤه‌ئینانا چه‌ندین كوردسیێن په‌رله‌مانی، ژبلی هه‌ڤركێن سه‌ره‌كی پارتیا ئه‌نادولی یا توركی (Anadolu Partisi) و پارتیا رێكا راست (DYP) و پارتیا گه‌ل و دادی (MiLAD) و پارتیا گه‌ل (MiLLet) و پارتیا سعاده‌ت (SAADET) و پارتیا دیموكراتی یا چه‌پ (DSP) و پارتیا نیشتیمان (YURT-P) و پارتیا مه‌ركه‌ز (MERKEZ PARTi) و پارتیا دیموكراتی (DP) و پارتیا وه‌لات (VATAN PARTiSi) پارتیا توركیا یا سه‌ربه‌خۆ (BTP) و پارتیا شیوعی (KOMÜNiST PARTi) و پارتیا خولاسا گه‌ل (HKP) و پارتیا گه‌ره‌نتیا جڤاكی و چاكسازی و گه‌شه‌پێدانێ (TÜRK PARTi) و پارتیا لیبرالی یا دیموكراتی (LDP) و د گه‌ل 160 كه‌سانێن سیاسی یێن سه‌ربه‌خۆ پشكدارن د هه‌ڤركیا هه‌لبژارتنێن گشتی یێن په‌رله‌مانێ توركیا دا.
بۆچی هنده‌ك لایه‌نێن سیاسی ژ AKP دترسن؟
هنده‌ك لایه‌نێن سیاسی مه‌ترسی هه‌یه‌ كو ئه‌گه‌ر AKP حزبا ئه‌ردوغانی یا نوكه‌ ده‌ستهه‌لاتدار شیا ل ئه‌ڤێ گه‌را هه‌لبژارتنین گشتی ده‌نگێن باش بده‌ستخۆڤه‌ بینیت دێ ل داهاتی پێنگاڤا گوهورینا ده‌ستوری توركیا هاڤێژیت و دێ ده‌ست ب گوهورینێن سیاسی و ده‌ستوری كه‌تن ب تایبه‌ت گوهورینا سیسته‌مێ كۆمارا توركیا ژ په‌رله‌مانی بۆ سه‌رۆكایه‌تی یان نیمچه‌ سه‌رۆكایه‌تیێ، ئه‌ڤه‌ ژی ئه‌گه‌رAKP شیا 330 كورسیێن په‌رله‌مانی بده‌ستخۆڤه‌ بینیت كو دبنه‌ 5/3 یا ده‌نگێن په‌رله‌مانێ توركیا دشێن پشنیارێن راستڤه‌كرن و گوهورینێن ده‌ستوری بێ ئوپوزسیون بكه‌ن و بئێخسته‌ به‌ر راپرسیێ، به‌لێ هه‌ر لایه‌نێ شیا 376 كورسیێن په‌رله‌مانی ب ده‌ستخۆڤه‌ بینیت ل ئه‌وی ده‌می دشێن راستڤه‌كرن و گوهورینێن ده‌ستوری بكه‌ن بێ كو بچنه‌ راپرسیێ، یا زانایه‌ ژی كو ل هه‌لبژارتنێن بوری یێن 12 حوزیرانا 2011ـێ AKP وه‌كی ئێكه‌م پارتی ل توركیا شیا بوو ژ سه‌رجه‌مێ 550 كورسیێن په‌رله‌مانی 327 كورسیان كو دبنه‌ رێژه‌یا 59. 4% ژ ده‌نگێن توركیا ب ده‌ستخۆڤه‌ بینیت.
مه‌رجێ 10% بۆ چوونا ناڤ په‌رله‌مانێ توركیا؟
هه‌ر پارتیه‌كا زێده‌تر ژ 10% ده‌نگێن ده‌نگده‌ران نه‌ئینیت مافێ چوونا ناڤ په‌رله‌مانی نامینیت، و ده‌رباسكرنا رێژه‌یا 10% بۆ HDP وه‌كی پارتیه‌كا كوردی یا گرنگه‌ دا كو كاندیدێن وان ببنه‌ ئه‌ندام د ناڤ په‌رله‌مانێ توركیا دا، و ئه‌ڤ مه‌رجه‌ ل دویف یاسایا هه‌لبژارتنان بۆ هه‌لبژارتنا ئێكه‌م خۆلا په‌رله‌مانێ كوردستانا باشور ل 19-5-1992ـێ هه‌بوو كو هه‌ر لایه‌نه‌كێ سیاسی یێن نه‌شێت 7% ژ ده‌نگێن خه‌لكی ب ده‌ستڤه‌ بینیت پشكدار په‌رله‌مانی نابیت، به‌لێ چونكی دگه‌ل بنه‌مایێن دیمۆكراسیه‌تێ و مافێن كه‌م نه‌ته‌وه‌یان ناگونجیت ولایه‌نێن كێم ده‌نگ نه‌شێن بگه‌هنه‌ په‌رله‌مانی و زۆری لێ دهێته‌كرن و ئه‌ڤ مه‌رجه‌ ل خۆلێن ب دویف دا یێن په‌رله‌مانێ كوردستانێ هاته‌ راكرن. بۆچی كورد لـ توركیا ژ 10% گه‌له‌ك پترن و ژ ده‌ستڤه‌ئینانا 10% دترسن؟ دبیت هنده‌ك كه‌سایه‌تیێن سیاسی ئه‌ڤێ چه‌ندێ د كه‌نه‌ د چارچوڤێ پروپاكندا هه‌لبژارتنان دا و زێده‌كرنا ده‌نگێن HDP ب ئه‌ڤێ رێكێ و پشكداریكرنا رێژه‌یه‌كا زۆرتر یا كوردان دهه‌لبژارتنان دا، به‌لێ د راستی دا ئه‌ڤ مه‌رجه‌ بوویه‌ گرێ و مه‌ترسی ل سه‌ر كوردان د په‌رله‌مانێ توركیا دا، هه‌ر چه‌نده‌ هه‌لبژارتنێن گشتی یێن په‌رله‌مانی و یێن سه‌رۆكایه‌تیا كۆماریا توركیا جوداهی دگه‌ل ئێك هه‌نه‌، به‌لێ نوكه‌ پیڤه‌رن بۆ لێك نێزیكا ده‌نگان ل هه‌لبژارتنێن نوكه‌ چونكی ئه‌ڤه‌ ئێك سال ب سه‌ر دا ده‌رباس بوو كو ل 10 حوزیرانا 2014 ـێ هاتبوون ئه‌نجام دان و ل هه‌لبژارتنێن سه‌رۆكاتیا توركیا و AKP حزبا داد و گه‌شه‌پێدان ب كاندیدێ خۆ ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردوغان شیا ب رێژه‌یا 51. 79٪ ده‌نگێن ده‌نگده‌رێن توركیا ب ده‌ستخۆڤه‌ بینن و ئه‌كمه‌له‌دین ئیحسان ئوغلو كاندیدێ حزبا گه‌ل یا كۆماری و حزبا بزاڤا نه‌ته‌وه‌ی دگه‌ل هه‌ڤپه‌یمانا 13 لایه‌نێن سیاسی یێن ئوپوزسیونێ بوو شیا ل رێزا دووێ بهێت ب رێژه‌یا 38. 44% ژ ده‌نگێن ده‌نگده‌رێن توركیا، و حزبا دیموكراتیا گه‌لانHDP ب هه‌ڤپه‌یمانی دگه‌ل 8 پارتیێن چه‌پ ب كاندیدێ خۆ سه‌لاحه‌ددین ده‌میرتاشی شیان بگه‌هینه‌ 9. 77% بده‌ستخۆڤه‌ بینن، و ئه‌ڤه‌ ئه‌نجامه‌ ل ئه‌ڤان هه‌لبژارتنان زه‌نگه‌كا ب مه‌ترسی یه‌ بۆ كوردان و سه‌ره‌رایی هندێ كو ده‌نگده‌رێن كورد گه‌له‌ك ژ 10% د پترن ل باكوردێ كوردستانێ، به‌لێ جوداهیێن مه‌زن دگه‌ل باشورێ كوردستانێ هه‌نه‌ و چونكی ل هه‌می هه‌لبژارتنێن گشتی یێن ل باشورێ كوردستانێ هاتینه‌ ئه‌نجامدان چ پارتی و لایه‌نێن سیاسی یێن عه‌ره‌بی و عیراقی ژ ده‌رڤه‌ی ده‌نگێن ئاواران ل كوردستانێ نه‌شیاینه‌ 1% ژ ده‌نگێن خه‌لكێ كورد ب ده‌ستڤه‌ بینن، به‌لێ ل باكورێ كوردستانێ ب ئه‌ڤی ره‌نگی نینه‌ به‌لو گه‌له‌ك پارتیێن توركی بۆ نموونه‌ AKP یا ئه‌ردوغانی هه‌ڤركه‌كا بهێزه‌ بۆ كوردان به‌لێ گه‌له‌ك كاندید د ناڤ دا كورد هه‌نه‌ و دیسان ب ده‌نگێن كوردان ده‌ردچن و دگه‌هنه‌ په‌رله‌مانی و دیسان گه‌له‌ك ژ كوردێن باكور ده‌نگێن خۆ ب پارتیێن توركان دده‌ن. چ یا پێدڤی بوو ل باكورێ كوردستانێ هاتبایه‌كرن؟ پێدڤی بوو لایه‌نێن سیاسی یێن كوردی ل باكورێ كوردستانێ هه‌ڤپه‌یمانیه‌كا كوردی دروست كربایه‌ و د چارچوڤێ وێ دا كاندید هه‌بان و لیسته‌یه‌كا هه‌ڤپشك دروستكربایه‌ ژبه‌ركو ئه‌ڤرۆ پێدڤی یه‌كا ئه‌ڤێ قوناغێ بوویه‌ ل توركیا بۆ هندێ شیابان ب ساناهی ئه‌ڤێ گرێبه‌ستا 10% بشكێنن و دیسان رێژه‌یه‌كا باش یا كورسیێن په‌رله‌مانێ توركیا مسوگه‌ر بكه‌ن، وه‌كی هه‌ڤپه‌یمانا كوردستانی ل هه‌لبژارتنێن 2009 بۆ په‌رله‌مانێ عیراقێ هه‌رچه‌نده‌ ل باژێرێن كوردی یێن باشورێ كوردستانێ ژ بلی كاندیدێن كورد كاندیدێن چ لایه‌نێن دی یێن سیاسی و عه‌ره‌بی ده‌رناكه‌ڤن ل پارێزگه‌هێن هه‌ڤپشك نه‌بن و ل ئه‌وان ده‌ڤه‌ران ژی لیسته‌یێن هه‌ڤپشك هه‌بووینه‌.

تیرور و گرۆپێن تیرورستی بووینه‌ گه‌فه‌كا مه‌ترسیدار لـ سه‌ر جیهانێ و لـ پرانیا وه‌لاتان پێكولێن رژد دهێنه‌كرن بۆ رێكگرتن و روی بـ رویبوونا تیرۆرستان و ئێك ژ پێنگاڤێن سه‌ره‌كی گرتن و چاڤدێریكرن و دورپێچكرنا سنورانه‌ و بـ تایبه‌ت ئه‌و سنورێن دگه‌ل وه‌لاتێن ئه‌ڤ گرۆپێن توندره‌و و تیرورست لێ دروست بووین و لێ هه‌ین، هه‌رێما كوردستانێ وه‌كی دورگه‌یه‌كا ئارام لـ ده‌ڤه‌رێ كو د ناڤ ئاگرێ و گرۆپێن تیرۆرستی دایه‌ و پشتی شه‌ڕێ ئازادیا عیراقێ و ده‌ركه‌فتنا چه‌ندین ده‌سته‌ك و گرۆپێن جودا كو وه‌كی هه‌ڤسنۆر د گه‌ل هه‌رێما كوردستانێ پاراستنا ئێمناهیا وێ ب زه‌حمه‌تر كه‌فت و ژ لایێ سووریێ ژی ڤه‌ بـ گه‌هشتنا شۆره‌شا خۆنیشادانان ل دژی ئه‌سه‌دی و درێژبوونا وێ بۆ چه‌ند سالان بۆ وارگه‌هێ خرڤه‌بوونا گرۆپێن چه‌كدار یێن جودا جودا و دیسا مه‌ بڤێت نه‌ڤێت وه‌لاتێن ده‌وروبه‌رێن مه‌ هه‌كه‌ ل سه‌ر مێزێ بۆ پێخه‌مه‌ت پاراستنا هنده‌ك ژ به‌رژه‌وه‌ندیێن خوه‌ ده‌ستێ مه‌ بگڤێشن لـ بن مێزێ هه‌ولێن خرابكرن و دژایه‌تیكرنا ئه‌زموونا هه‌رێما كوردستانێ دده‌ن و دخوازن چریسكێن تیرۆرێ بگه‌هنه‌ باشورێ كوردستانێ ب تایبه‌ت ده‌مێ به‌حسێ هنده‌ك بابه‌تان نێزیك دبیت وه‌كی ده‌وله‌تا كوردی ژبه‌ر كو ئه‌و دبینن هه‌رێما كوردستانێ هه‌رده‌م مه‌ترسی یه‌ ل سه‌ر پاراستنا ئێك پارچه‌یا ئاخا وه‌لاتێ وان و دیسا بوویه‌ په‌ناگه‌ه و پێگه‌یه‌كێ بهێز بۆ پشته‌ڤانی و ڤه‌حواندنا كوردان ژ هه‌ر سێ پارچه‌یێن دی و ب گرۆڤه‌ ژی ئه‌ڤرۆ كورد لـ هه‌ر چار پارچه‌یان پشكداری شه‌ڕێ به‌ره‌ڤانیێ نه‌ ل باشۆرێ كوردستانێ دژی تیرۆرستێن داعش.
ئه‌ڤجا هه‌كه‌ وه‌لاتێن خه‌لكی جاره‌كێ پێكولا گرتن و پاراستنا سنۆرێ خوه‌ بكه‌ن دڤێت ئه‌م گه‌له‌ك ژ ئه‌وان پتر بكه‌ین ژبه‌ر كو ئه‌ڤ گرۆپێن لـ ده‌وروبه‌رێن مه‌ هه‌موو ده‌مه‌كی مه‌ترسیه‌كا نڤستی نه‌ ل پاشه‌رۆژێ بۆ سه‌ر هه‌رێما كوردستانێ، ئه‌ڤجا دڤێت هه‌ر زوو ئه‌م خوه‌ به‌رهه‌ڤ بكه‌ین و هنده‌ك رێگریان لێ بكه‌ن و سنۆرێ هه‌رێما كوردستانێ نه‌بیته‌ رێكه‌ك بۆ هاتن و دزه‌كرنا تیرۆرستان بۆ ناڤ ئاخا هه‌رێما كوردستانێ دیسا ژ روویه‌كێ دی ڤه‌ مه‌ بڤێت و نه‌ڤێت ته‌ناهیا ده‌ڤه‌رێن كوردستانی یێن ده‌رڤه‌ی كوردستانێ دكه‌ڤیته‌ د ستویێ هه‌رێما كوردستانێ دا ژبه‌ركو پرانیا خه‌لكی ئاكنجیێن وان كوردن و ل شه‌ڕێ داعشێ بـ كریار هاته‌ سه‌لماندن و هێزێن كوردستانی بۆ به‌ره‌ڤانیكرنا ئه‌ڤان ده‌ڤه‌را روی بـ روی چه‌كدار و تیرۆرستێن داعش بوون.
هه‌ر چه‌نده‌ به‌ری نوكه‌ ب بریارا حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ خه‌نده‌كا سنۆری ل لایێ پێشابیرێ هاتیه‌ كولان و هنده‌ك ژ لایه‌نان بۆ موزایه‌ده‌یێن سیاسی ئه‌ڤه‌ ب مه‌ترسی و پارچه‌كرنا كوردستانێ دانا و هێرشێن توند كرنه‌ سه‌ر ئه‌ڤی كاری و پاش هاتنا داعش گرنگیا ئه‌وێ خه‌نده‌كێ هاته‌ زانین ژبه‌ر هندێ په‌رله‌مانێ كوردستانێ د چارچووڤه‌یێ بریارا ژماره‌ 18 دا یا تایبه‌ت بـ هێزێن ناڤخوه‌ و ئاسایشێ ڤه‌ ل 23-07-2014ـێ د خالا حه‌فتێ دا هاتیه‌ (لێدانا خه‌نده‌كێ بـ درێژاهیا ئه‌وان 1050 كیلومه‌تران كو سنۆره‌كێ نووی یه‌) و د بریارێ دا هاتیه‌ دڤێت ئه‌نجوومه‌نێ وه‌زیران و لایه‌نێن په‌یوه‌ندیدار ئه‌ڤێ بریارێ بجهـ بینن، و كولان ئه‌ڤێ خه‌نده‌كا سنۆری گه‌له‌ك مفا بۆ هه‌رێما كوردستانێ تێدانه‌ هه‌م ژ روویێ ئێمناهیێ و دزه‌كرنا تیرۆرستان بۆ كارێن دبنه‌ ئه‌گه‌رێ تێكدانا ئێمناهیێ و هه‌م ژ روویێ سیاسی ڤه‌ كو نه‌بوون و نه‌ ده‌ستنیشانكرنا سنۆرێن هه‌رێما كوردستانێ ل سه‌ر ئه‌ردی بوویه‌ ئێك ژ پرسگرێكێن سه‌ره‌كی د رێكا پرۆژه‌ دستوورێ هه‌رێما كوردستانێ دا چونكی هه‌تا به‌ری هاتنا چه‌كدارێن تیرۆرستێن داعش گه‌له‌ك ژ ئه‌وان ده‌ڤه‌ران نه‌ دكه‌فتنه‌ د چارچووڤه‌یێ هه‌رێما كوردستانێ دا و ب لێدانا خه‌نده‌كا سنۆری دێ هاڤێتنا پێنگاڤه‌كا مه‌زن بیت به‌ر ب دووماهی ئینانا ماده‌یێ 140، هه‌ر دیسا ژ روویێ یاسایی ڤه‌ ژی دێ ئه‌ڤێ خه‌نده‌كێ مفایێن خوه‌ هه‌بن و دێ رێكێ ل دز و قه‌چاغی و بازرگانی و كارێن ده‌رڤه‌ی یاسایێ هێته‌ گرتن.
هه‌بوونا خه‌نده‌كا سنۆری لـ 1050 كیلۆمه‌ترێن هاتینه‌ ده‌ستنیشانكرن گرنگیا خوه‌ هه‌یه‌ ژ به‌ر كو ژ روویێ جوگرافی ڤه‌ سنۆرێ ل گه‌ل سووریێ و عیراقا عه‌ره‌بی پتریا وێ یێ راسته‌ و ده‌شته‌ و ئه‌ڤێ زێده‌تر مه‌ترسی هه‌یه‌ ژ جهێن چیایی بۆ ده‌ربازبوونا ترومبێل و ڤه‌گوهاستنا هه‌ر جۆر و چه‌كه‌كی ب ساناهیتر لێ دهێت، و بۆچی ب تنێ خه‌نده‌ك ل ئه‌وی لایی بهێته‌ لێدان ژبه‌ركو نموونا ئێمناهیێ وه‌كی نموونا له‌شی یه‌ و كیژ پارچا له‌شێ بئێشیت دێ بۆ ئه‌وێ پارچه‌یێ سه‌ره‌دانا نۆشداری كه‌ی و ئه‌ڤرۆ مه‌ترسیا ل ئه‌وان 1050 كیلۆمه‌تران ل سه‌ر پاشه‌رۆژا كوردستانێ هه‌ی و دڤێت بهێته‌ گه‌ره‌نتیكرن.
ئه‌ڤجا دڤێت حوكمه‌ت و جهێن په‌یوه‌ندیدار له‌زێ ل جهئینانا ئه‌ڤێ بریارا په‌رله‌مانێ كوردستانێ بكه‌ن و هه‌ر جهێ هێزێن پێشمه‌رگه‌هی گه‌هشتنێ و هاتنه‌ ئازادكرن ئێكسه‌ر كار ل سه‌ر خه‌نده‌كا سنۆری بهێته‌ كرن، دا ببیته‌ به‌رژانه‌ك بۆ پاراستنا ئێنماناهیا هه‌رێما كوردستانێ و پاراستنا گیانێ پێشمه‌رگه‌هێن كوردستانێ.
ئه‌م ئه‌ڤرۆ چاڤه‌رێ لێدانا خه‌نده‌كێ نه‌ و ب هیڤی یه‌ سوباهی ئه‌و په‌رژانێن كۆنكریتی و سیمه‌ی و كامیرێن چاڤدێریێ ل سه‌ر سنۆری بهێنه‌دانان.