NO IORG
Authors Posts by محه‌مه‌د چه‌لكي

محه‌مه‌د چه‌لكي

محه‌مه‌د چه‌لكي
300 POSTS 0 COMMENTS

7

محه‌مه‌د چه‌لكى
پیلانگێریا (كۆمپلۆ) رێككه‌فتنا ئه‌لجه‌زائیر یا د ناڤبه‌را (ئیراق-ئیران)ێ دا (٦-٣-١٩٧٥) دربه‌ك له‌شكری یێ ب ژان بوو ل بزاڤا ئازادیخوازا كوردی كه‌فتی، هه‌روه‌سا خه‌یالا شكاندنا ئیرادا كوردان ل جه‌م داگیركه‌رێن ئیراقێ و ئیرانێ ڤه‌ژاند و و ره‌نگه‌ دخۆدا قۆڕه‌بوون(غرور)ێ گرتن. ب ڤێ دخۆدا ئاڤابوونێ سه‌رده‌ری دگه‌ل نه‌ته‌وا كورد و بزاڤا ئازادیخوازا كوردی كرن.
ل سه‌ر ئاستێ ئیراقێ حوكمه‌تێ ده‌ست ب سرگۆنكرنا (نه‌فیكرنا) مالباتێن كوردپه‌روه‌ر و سه‌ركردێن له‌شكری یێن شۆرشا ئیلۆنا مه‌زن (١٩٦١-١٩٧٥) كر، بۆ ژێریا عیراقێ و ڤاله‌كرنا شریتا سنوورێ كوردستانا باشوور دگه‌ل سووریا-توركیا و ئیرانێ ژ گوندان و هه‌ژمارتنا وان ده‌ڤه‌ران ب ده‌ڤه‌رێن له‌شكه‌ری. حوكمه‌تا ئیراقێ له‌شكره‌كێ مه‌زه‌ن كێشا كوردستانێ و كوردستان وه‌ك ده‌ڤه‌ره‌كا له‌شكه‌ری هه‌ژمارت و دابڕ ژ ئیراق و جیهانێ.
ل ئیرانێ ژی ئه‌و ئاواره‌یێن رێكا ئیرانێ گرتین كو ژ سه‌د هزاران زێده‌تر بوون (مخابن چ ئامارێن درست نینن) ب ده‌مه‌كێ كێم حوكمه‌تا شاهێ گۆربه‌گۆر ژ رۆژهه‌لاتێ كوردستانێ ده‌رێخستن ب كۆمێن بچویك ب سه‌ر باژارێن ئیرانێ پارڤه‌كرن و ژ مافێ جهی ڤه‌گوهازتنێ هاتنه‌ بێ باركرن، ب مه‌ره‌ما هندێ دا نه‌شێن خوه‌ رێك بێخن و قۆتكرنا وان ژ هه‌ر بزاڤه‌كا نوی په‌یدا ببیت بۆ ده‌ستپێكا شۆرشه‌كا نووی. خالا هه‌ری به‌رچاڤا حوكمه‌تا ئیرانێ ستێركا خوه‌ لێ گرتی، ئاسمیله‌كرنا وان ئاوه‌ره‌یان بوو، ئه‌وا ب سه‌رێ كوردێن قۆچانێ هاتی، ب سه‌رێ ئاواره‌یێن باشوورێ كوردستانێ بینن!!
هه‌ر دو حوكمه‌تێن ئیراق-ئیرانێ هه‌موو بزاڤ و شیانێن خوه‌ بشافتن بۆ كپ و بێده‌نگ كرنا سه‌ركرداتییا سیاسییا كوردان ب تایبه‌ت یێن پارتی دیمۆكراتی كوردستان و چه‌مبه‌ره‌كا ب له‌شكه‌ره‌كێ سیخۆر و خۆفرۆشان دورپێچكرن، زێده‌باری چه‌مبه‌را دیبلۆماسی و ڕاگه‌هاندنی.
د سه‌ر ڤان سخنتی و گڤاشتنان و ئالی سه‌نگبوونا پارسه‌نگا هێزێ نه‌ ل به‌رژه‌وه‌ندا كوردان و شۆرشا كوردی دا، سه‌ركرداتییا سیاسییا پارتی دیمۆكراتی كوردستان ب دویربینی و جیهانبینیه‌كا نوی سه‌ره‌ده‌ری دگه‌ل وان كاودان كر.
هێشتا مه‌ستییا سه‌ركه‌فتنا (٦-٣-١٩٧٥)ێ سه‌رانێن حوكمه‌تا هه‌ر ئێك ژ ئیراق-ئیرانێ به‌رنه‌دابوون، ده‌ما سه‌ركرداتیا سیاسیا پارتی دیمۆكراتی كوردستان ب سه‌رۆكاتیا سه‌رۆكێ رێزدار مه‌سعود بارازنی (١٩٧٥ ل ده‌وروبه‌رێن نه‌غده‌ یه‌كه‌مین كۆمبوون به‌ست و چریسكا شۆرشا گولانا نیشتیمانی و پێشككه‌فتن خاز هه‌لكر. د وێ كۆمبوونێ دا (گولانا ١٩٧٥) سه‌رۆك بارزانی گۆتاره‌كا درێژ به‌لاڤكر بناڤێ: كوردستان مه‌یدانا ڕاستییا خه‌باتێیه‌، (كرستان ساعه‌ النچال الحقیقیه‌) كو تێدا نسكۆیا ١٩٧٥ێ هه‌لسه‌نگاند و شرۆڤه‌یه‌كا وێره‌كانه‌ بوو بۆ سه‌ده‌مێن نسكۆیێ و هێلێن گشتی و ب دید و جیهانبینیه‌كا نوی ستراتیجه‌یتا شۆرشا گولانێ كێشان.
پشتی كۆمبوونا نه‌غه‌ده‌ (گولانا ١٩٧٥) ده‌سته‌ ده‌سته‌ پێشمه‌رگه‌ به‌ره‌ف چیایێن كوردستانێ برێ كه‌فتن و ل ته‌ڤیا كوردستانێ هشار و باره‌گایێن نهێنی دانان و گه‌شه‌كا نوی ب جیهانبینیه‌كا نوی هیمێن شۆرشا گولانێ دانان. ب ڤه‌گه‌را پێشمه‌رگه‌یان بۆ مه‌یدانا خه‌باتێ و ڤه‌ژاندنا رێكخستنێن نهێنی یێن پارتی دیمۆكراتی كوردستان، هێز و وه‌رار و ته‌كانه‌كا بهێز دا موۆرالێ كوردستانییان و عه‌ورێ نسكۆیا (٦-٣-١٩٧٥) هه‌ر زووی ڤه‌ره‌ڤاند.
هه‌روه‌ك جه‌نابێ سه‌رۆك مه‌سعود بارزانی فه‌رمووی:” كوردستان مه‌یدانا ڕاستییا خه‌باتێیه‌”، بوو درویشمێ هه‌ری دیار د ناڤ گه‌لێ كوردستانێ دا.
ب گیانه‌كێ تژی ژ خه‌بات و به‌رخوه‌دانێ و تولڤه‌كرنا نسكۆیا (٦-٣-١٩٧٥)ێ، هه‌روه‌ساب دیده‌كا نوی و جیهنابینییه‌كا سه‌رده‌مانه‌ بۆ ئالانگاریێن هه‌ڤ رویشی بزاڤا ئازادیخوازا كوردی دبن، چریسكا شۆرشا ٢٦-گولانا-١٩٧٦ نیشتیمانی و پێشكه‌فتنخواز ب سه‌رۆكاتیا سه‌رۆك مه‌سعود بارزانی هاته‌ گه‌شكرن.
شۆرشا ٢٦ گولانێ هه‌می نه‌خش و ستراتیژیێن ده‌وله‌تا داگیركه‌را ئیراقێ ژ ناڤبرن. رۆژ بۆ رۆژێ ئاگرێ شۆرشا گولانێ گه‌شبوو و پارتی ب حیكمه‌تا سیاسیا سه‌رۆك مه‌سعود بارازنی شیا ته‌ڤایا پارت و لایه‌نێن كوردی دبن سیهوانا به‌ره‌یی كوردستانی كۆمبكه‌ت (٢-٥-١٩٨٨) و ل بهارا ١٩٩١ێ سه‌ركرداتییا سه‌رهلدنا پیرۆز كر.
ب رژدی و گیانێ لێبۆرده‌یا سه‌ركرداتییا سیاسییا پارتی دیمۆكراتی كوردستان و پێشمه‌رگێن چاڤنه‌ترس و خه‌لكێ خۆ ڕاگرێ كوردستانێ شۆرشا گولانێ قۆناغا شه‌رێ پارتیزانی و چه‌كداری ب پیرۆزی ده‌ربازی دامه‌زراندنا حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ كر.
چریسكا شۆرشا گولانێ هه‌را گه‌شه‌ و ب هه‌مان جیهانبییا شۆرشگێری ئه‌ڤرۆ سه‌ركرداتیا حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ دكه‌ت، ب هه‌مان گیانێ لێبۆره‌دیی به‌رسینگا ئالانگاریێن ئه‌ڤرۆ دگریت، بۆ ده‌ربازكرنا ڤێ گۆناغێ و گه‌هاندنا كنارێ ده‌وله‌تبوونا كوردستانێ.

11

محه‌مه‌د چه‌لكى

پرسیاره‌كا هه‌ری گه‌وهه‌ری بۆ هێرشا مۆشه‌كییا ئیرانێ ل سه‌ر هه‌ولێرێ و به‌رده‌وامیا هێرشێن ئیرانێ بۆ سه‌ر هه‌ولێرێ، ئه‌رێ بۆچی ئیران هۆسا به‌رده‌وام هێرشان دكه‌ت؟ بۆ ئیرانێ و رایا گشتییا جیهانی دیاره‌ كو هه‌ولێرێ خوه‌ ژ كێشمه‌كێشه‌یێن ناڤخوه‌یی یێن ئیرانێ و توركیا و سووریێ و ده‌ڤه‌رێ دویر ڕاگرتیه‌. خوه‌ نه‌كریه‌ لایه‌ن (ته‌ره‌ف) د كێشه‌یێن ناڤخوه‌یی یێن ڤان ده‌وله‌تان دا. هه‌رچه‌نده‌ كێشه‌یا كوردی ل هه‌ر سێ وه‌لاتان نه‌هاتیه‌ چاره‌سه‌ركرن و رۆژانه‌ مافێن گه‌لێ كورد لێ دهێنه‌ بنپێكرن.
بێده‌نگیا حوكمه‌تا هه‌رێمێ بۆ هێرشێن ئیران و توركیا ل سه‌ر سه‌روه‌ریا ئاخا هه‌رێما كوردستانا ئیراقێ، ئیران و توركیا وه‌سا تێگه‌هشتنه‌ كو حوكمه‌تا هه‌رێمێ ژ بێچاره‌یی و بێ پشته‌ڤانی یه‌، له‌وان به‌رده‌وام گڤاشتنان ل سه‌ر حوكمه‌تا هه‌رێمێ زێده‌ دكه‌ن دا ژ چارچووڤێ كوردستانا ئیراقێ ده‌رنه‌كه‌ڤیت، ئه‌زموونا حوكمڕانیا كوردستانێ نه‌بیته‌ هانده‌ر بۆ كوردێن پارچێن دنێن كوردستانێ بۆ بده‌ستڤه‌ئینانا مافێن خوه‌ یێن نه‌ته‌وی و مرۆڤی. لێ د ڕاستی دا وه‌سا نینه‌ و گه‌له‌ك كارتێن گڤاشتنێ د ده‌ست حوكمه‌تا هه‌رێمێ دا هه‌نه‌ و ئه‌گه‌ر بكاربینیت دێ حوكمه‌تا ئیرانێ و توركیا ئێخیته‌ سه‌ر چۆكان، د ئه‌ڤرۆ دا پارسه‌نگا هێزێ ل ده‌ڤه‌رێ د به‌رژه‌وه‌ندیا كوردان دایه‌. لێ ئه‌گه‌ر ئه‌و كارتێن گڤاشتنێ ب شیوه‌یه‌كی دروست و ب هویربینیه‌كا ته‌كوز بۆ ئاریشه‌یێن ناڤده‌وله‌تی و ڤاڤارتنا پارسه‌نگا هێزێ ل سه‌ر سێلا سیاسه‌تا ناڤنه‌ته‌ویا جیهانی.
ئیران ژ هه‌موو داگیركه‌رێن كوردستانێ پتر د سیاسه‌تا ناڤنه‌ته‌وی دگه‌هیت و ته‌ڤگه‌رێ دكه‌ت، ب زیره‌كییا خوه‌ شیایه‌ هه‌موو كارتێن د ده‌ست دا ب تایبه‌ت كارتا شیعه‌تی و كێشه‌یا فلسه‌تینێ بكاربینیت، لێ ئه‌ڤرۆ ته‌ڤیا كارتێن وێ هێدی هێدی یێ ژ ده‌ستان ده‌ردكه‌ڤن ب تایبه‌ت پشتی هێرشا ته‌رۆرستێن حه‌ماسێ (٧-٩-٢٠٢٣) بۆ سه‌ر ئیسرائیلێ و ده‌ستڤه‌كری كرنا ئیسرائیلێ بۆ لێدانا هه‌موو پشته‌ڤانێن حه‌ماسێ، ترس و له‌رزه‌ك مه‌زن ئێخستییه‌ دلێ ئاخوندێن كۆمارا ته‌رۆرا ئیرانێ. بۆ سڤككرنا بارێ مه‌زنێ ل سه‌ر پشتا خوه‌ كو چ نه‌مایه‌ دێ ئیران ل بنڤه‌ فه‌تسیت، هێرشی هه‌ولێرێ كرن، ب هێجه‌تا هه‌بوونا باره‌گایێن مۆسادا ئیسرائیلێ ل هه‌ولێرێ!.
هه‌له‌به‌ت ئه‌ڤه‌ دره‌وێن شاخدارن و هه‌تا ته‌له‌دینه‌كێ ته‌هرانی ژی نه‌شێت باوه‌ر بكه‌ت، چونكو ده‌ستێ مۆسادێ هندێ درێژه‌ خوه‌ گه‌هه‌شتیه‌ د كارخانه‌یێن ئه‌تۆما ئیرانێ ڤه‌ و قڕا زانیارێن ئه‌تۆما ئیرانێ ئینایه‌ و خوینا زانیارێ ئه‌تۆمی محسن فه‌خری زاده‌ (٢٢-٥-٢٠٢٢) هێشتا ل كۆلانێن ته‌هرانێ هشك نه‌بوویه‌.
ئیرانێ هزر نه‌كر كو ئه‌ڤ هێرشا وێ هۆسا دێ بیته‌ سه‌ده‌مێ نه‌رازیبوونێن توند ژ هێلا كوردان و حوكمه‌تا ئیراقێ ڤه‌ و پرسا سه‌روه‌ریا ئیراقێ دێ بیته‌ جهێ پویته‌دانا هه‌موو ئیراقیان!! كو ئه‌ڤه‌ بۆ ئیرانێ جهێ حێبه‌تیێ یه‌ و ناهێته‌ تێگه‌هه‌شتن. ئیران ل وێ باوه‌رێ بوو كو ئه‌ڤ هێرشه‌ دێ حوكمه‌تا هه‌رێمێ نه‌چار كه‌ت داگێرانێن پتر بۆ ئیرانێ بكه‌ت و نه‌چار ببت ژ هه‌لوه‌ستێ خوه‌ یێ مانا هێزێن هه‌ڤپه‌یمانیا دژی داعشێ ب سه‌رۆكاتیا ئه‌مریكا بهێته‌ خارێ و ببته‌ پشكه‌ك ژ ئه‌جندا ئیرانێ ل ده‌ڤه‌رێ.
هه‌لوه‌ستێ توندێ حوكمه‌تا ئیراقێ و حوكمه‌تا هه‌رێمێ و پشته‌ڤانایا پرانیا ده‌وله‌تێن بریار بده‌ستێن جیهانێ بۆ گونه‌هباركرنا ئیرانێ ب تێكدانا ئاساییشا ئیراق و ده‌ڤه‌رێ ته‌ڤنێ ئیرانی یێ كو ئه‌ڤه‌ سه‌رێ چه‌ندین سالانه‌ پێڤه‌ مژویل و پاره‌كێ مه‌زن بۆ مه‌زاختی ب ساناهی ژبه‌رێكچوو.
هه‌لوه‌ستێ حوكمه‌تا ئیراقێ بۆ خوه‌دی ده‌ركه‌فتن ل سه‌روه‌ریا خوه‌، شه‌قه‌كا بژانه‌ بۆ روویێ سیاسه‌تا تائییفیا ئیرانێ، كو ئیران چ رێزێ بۆ ئیراقێ وه‌ك ده‌وله‌ت ناگریت و وه‌ك پاشكۆیا سیاسه‌تا خوه‌ ل دژی عه‌ره‌ب و ئه‌مریكا بكاردئینیت، له‌وا ئه‌ڤ هه‌لوه‌ستێ ئیراقێ ب ده‌ستپێكا هه‌لوه‌شیانا هه‌ژموونا ئیرانێ ل سه‌ر ئیراقێ دێ هێته‌ هه‌ژمارتن.
دڤێت وێ ژی ل به‌رچاڤ بگرین كو ئه‌مریكا و رۆژئاڤا ب گشتی گه‌هه‌شتنه‌ وێ باوه‌رێ ئێدی ده‌م هاتیه‌ هه‌موو سه‌ره‌كانیێن ته‌رۆرێ بهێنه‌ هشكرن و ئیران ب پشته‌ڤانێ سه‌ره‌كیێ ته‌رۆرا باسكێ ئیسلاما شیعه‌ دهێته‌ هه‌ژمارتن. هه‌ر ژبه‌ر ڤێ چه‌ندێ ژی حوسی، حزب ئه‌للاها لوبنان، نوجه‌با‌و و كۆمكێن دنێن شیعه‌ ل ئیراقێ و ده‌ڤه‌رێ ته‌ڤ ب رێكخراوێن ته‌رۆرستی هاتنه‌ هه‌ژمارتن و لێدانا وان شرعیه‌ته‌كا ناڤنه‌ته‌وی وه‌رگرتییه‌.
ئیران كه‌فتیه‌ د قورنه‌ته‌كا گۆشه‌گیر دا و باسكێن وێ هێدی هێدی یێ دهێنه‌ قڕاندن و خیڤه‌تا سه‌فوانێ دێ ل سه‌ر هێته‌ سه‌پاندن و ژ سنوورێن خوه‌ پێڤه‌ سیبه‌رێ ل ئه‌رده‌كێ دن نه‌كه‌تن.
هێرشا هه‌ولێرێ داسه‌ك بوو ئیرانێ ل كه‌مه‌را خوه‌ دا و روویێ دوورووتیا وێ بۆ جیهانا شیعه‌ و فله‌ستینیان دیاركر، چونكو هه‌موو دزانن مۆشه‌كێن ئیرانێ دگه‌هن ئیسرائیلێ لێ ل شوینا هێرشێ بكه‌ته‌ سه‌ر ئیسرائیلێ و بارێ شه‌ری ل سه‌ر حه‌ماسا ته‌رۆرست سڤك بكه‌ت، چوو هه‌ولێرا ناڤه‌ندا پێكڤه‌ژیان و بازارێ ئارامێ سه‌رمایه‌ی كره‌ ئارمانجا مۆشه‌كێن خوه‌.
حوكمه‌تا هه‌ولێرێ ب هه‌لبژارتنا بێ ته‌ره‌فیا خوه‌ دكێشه‌یێن ناڤخوه‌ یێن ئیراق ـ توركیا ـ سووریا و ئیرانێ دا ئه‌و ئێك نیشانی ده‌وله‌تێن بریار بده‌ستێن جیهانێ و ده‌ڤه‌رێ دایه‌ كو د شیاندایه‌ ناكۆكیێن سیاسی و ئتنی و نه‌ته‌وی پێكڤه‌ بژین و هه‌ڤكاری یه‌ك بن ل بن چه‌ترا پێكڤه‌ژیان و ئازادیا بازاری كو ئه‌ڤه‌ باشترین چه‌كه‌ د ده‌ستێ حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ دا كو هه‌تا نوكه‌ شیایه‌ دروست بكاربینیت و هه‌ڤالبه‌ندان بۆ خوه‌ په‌یدا بكه‌ت. هه‌ر ئه‌ڤه‌یه‌ بوویه‌ سه‌ده‌م سه‌ره‌ ڕای كێشێن ئابووری دگه‌ل ناڤه‌ندێ (به‌غدا) هه‌رێم ل سه‌ر پێن خوه‌ بمینیت و به‌ر ب ئایینده‌كێ باش پێنگاڤان بهاڤێژیت و پشته‌ڤان لێ مشه‌ ببن كو هه‌تا گه‌هه‌شتیه‌ وی ڕاده‌ی دوهی ل كۆربه‌ندا داڤۆس یا ئابووری(١٦-١-٢٠٢٤) وه‌زیرێ ده‌رڤه‌ یێ ئه‌مریكا بێژت: “هه‌رێم و ئه‌مریكا هه‌ڤپشكێن نێزیكین.”

23

محه‌مه‌د چه‌لكی

د رۆژنامه‌یا فرانكفۆرت ئه‌لگماینا ئه‌لمانی دا(٥-٠١-٢٠٢٤) نڤیسه‌رێ تورك بوله‌نت مومای گۆتاره‌كا شیكاری ل سه‌ر ره‌وشا ئابۆریا توركی و باندۆرا وێ ل سه‌ر چینا كاركه‌ر و كێم ده‌رامه‌تان به‌لاڤكرییه‌.
نڤیسه‌ری بزاڤكرییه‌ ژ سیاقێ رێپێدایی ل توركیا بۆ شیكاری و دیاركرنا ڕاستیا ره‌وشا ئابۆری و جڤاكییا توركی ده‌رنه‌كه‌ڤیت. وه‌ك دهێت زانین ره‌خنه‌گرتن ل سولتان ئه‌ردوغانی بێ جه‌زا و دادگه‌هكرن ده‌رباز نابیت!
نڤیسه‌ر دهێت و سۆزێن ئه‌ردوغانی داینه‌ وه‌لاتیێن توركیا هه‌ر ل سالا ٢٠١٠ێ و هه‌تا هه‌لبژارتنێن ڤێ داویێ(15-05-2023) هه‌میان رێز دكه‌ت. هه‌لبه‌ت چ ژ وان سوزان نه‌هاتنه‌ شكه‌ڤا وه‌ڵاتیێن توركیا. ب تایبه‌ت پرسا ئاشته‌واریا جڤاكی، چاره‌سه‌ركرنا پرسا كوردی(كو ئه‌و ب ته‌رورێ ناڤدكه‌ت)، بلندكرنا داهاتێ تاكه‌ كه‌سی بۆ ژووری ٢٥ هزار دولارا، هنارتنا گه‌مییه‌كێ بۆ عه‌سمانی(ئال) و ئه‌ندامبوون د ئێكه‌تیا ئه‌ورۆپی دا و بجهئینانا میساقێ مللی. هه‌لبه‌ت چ ژ ڤان سوزان نه‌ك بجه نه‌ئینانه‌ به‌لكو ب دویراتیا عه‌رد و عه‌سمانان ژ هه‌ڤ دویرن.
هه‌لبه‌ت سیاسه‌تا پراگماتیكی و سه‌ردابرنێ وه‌ریسێ وێ یێ كورته‌ و ده‌م به‌زه‌ییێ ب چ سیاسیا نابه‌ت، یێن ته‌نێ بانگه‌ش و پرۆپاگه‌ندێ بۆ ده‌ستهه‌لاتا خوه‌ دكه‌ن. تابویرێ مه‌لاق و بیڤ په‌رێسان چه‌ند ده‌ستهه‌لات مه‌ردینێ دگه‌ل بكه‌ت، نه‌شێن ئاریشێن وه‌لاتیان و كمباخیا ره‌وشا ئابۆرێ ل به‌رچاڤان به‌رزه‌ بكه‌ن و بكه‌نه‌ سه‌ركه‌فتن بۆ ئاغایێن خوه‌.
توركیا دڤێ ره‌وشێ دا دبوورت و كه‌فتییه‌ ده‌ریایه‌كا ئاریشه‌یان و پێگه‌هێ توركیا ئینایه‌ به‌ربازاری و ته‌ڤنێ په‌یوه‌ندیێن وێ یێن ناڤده‌وله‌تی یێن ژبه‌رێك چووین. ئابۆره‌كێ ڤه‌رێلهای و ئێڤتین گه‌هه‌شتیه‌٪٦٠ و بهایێ لیره‌ی رۆژانه‌ دهێته‌خار. هه‌لبه‌ت بارگرانیا ئابۆرێ پتر دكه‌ڤیته‌ سه‌ر ملێن چینێن هه‌ژار و كێم ده‌رامه‌ت، په‌یداكرنا ژیانه‌كا روومه‌تدارانه‌ گه‌له‌ك چه‌تن دبت. ژ ئاله‌كی رێژا بێكاریێ زێده‌ دبت و ژ ئاله‌كێ دیڤه‌ سه‌رمایه‌دار رێكا هه‌نده‌رانێ دگرن. ب ده‌ركه‌فتنا سه‌رمایه‌داران گورزه‌كێ دی ژی ب ئابۆرێ دكه‌ڤیت.
ل گۆر نویترین ئامارێن بێكاریێ ل توركیا گه‌هه‌شتییه‌٪٢٠ كو ئه‌ڤ د دیرۆكا نوی یا توركیا دا روی نه‌دایه‌، هه‌رچه‌نده‌ ئامارێن ده‌وله‌تێ دبێژن ژ ٪١٠ێ نه‌بووریه‌!
ب زێده‌بوونا بێكاریێ ئاریشێن جڤاكی ژی زێده‌ دبن و ئاشته‌واریا جڤاكی دكه‌ڤیته‌ دمه‌ترسیێدا، هه‌روه‌كو بوله‌نت مومای د گۆتارا خوه‌ دا ئاماژه‌ پێكری د سالا (٢٠٢٣) دا ٣٠٠ ژن هاتنه‌ كوشتن ژ لایێ نێزیكێن وانڤه‌ و دیاردا خوه‌ كوشتنێ زێده‌ بوویه‌، ژ خوه‌ دیاردا ئاواره‌بوونا خودان باوه‌رنامێن بلند و سه‌رمایه‌دار ئێشه‌كه‌ ب باندۆره‌ كه‌فتییه‌ گه‌هێن ئابۆرا توركیا.
ژ خوه‌ شه‌پلینا سیاسه‌تا ده‌رڤه‌ یا توركیا بوویه‌ سه‌ربارێ هه‌موو ئاریشه‌یان و گڤاشتنێن بژان ل توركیا دكه‌ت و بوویه‌ سه‌ده‌م رۆژئاڤا ب تایبه‌ت ئه‌مریكا پشتا خوه‌ بدته‌ توركیا ژ لایێ ئابۆریڤه‌ و ئه‌و هاریكاریێن ئابۆری ئه‌وێن ئه‌مریكا پێشكێش دكرن هاتنه‌ بڕین. ئه‌ڤه‌ ژی ب ئه‌گه‌رێن سیاسه‌تا ئه‌ردوغانی یا پراگماتیكی ئانكو له‌یزتن ل گه‌ل ناكۆكیان ئانكو پییه‌كێ ئه‌ردوغانی دگه‌ل روسیا و پێیه‌كێ دی ل گه‌ل رۆژژئاڤا، كار گه‌هه‌شتیه‌ وی ڕاده‌ی ئێدی د ناڤ ئه‌ندامێن ناتۆیێ دا ده‌نگێ ده‌رخستنا توركیا ژ ئه‌ندامه‌تیا وێ بلند دبن و به‌ری چه‌نده‌كێ گۆڤارا فورین پۆلیسی یا ئه‌مریكی گۆتاره‌كا درێژ ل سه‌ر سه‌رپێچیێن توركیا ل دژی ناتۆ دیاركرن و داخاز ژ حوكمه‌تا ئه‌مریكا كر، بزووترین ده‌م توركیا ژ ناتۆیێ بده‌رێخن! هه‌ر ل گۆره‌ی وێ گۆڤارێ توركیا بوویه‌ گه‌ف ل سه‌ر ئاساییشا نه‌ته‌وییا ئه‌مریكا و یا ئه‌ندامێن ناتۆیێ، له‌وا ده‌رخستنا وێ دێ مفای گه‌هه‌ینته‌ ئاساییشا نه‌ته‌وییا ئه‌مریكا و ئه‌مدامێن ناتۆیێ.
سیاسه‌تا ناڤخوه‌یا توركیا دیاره‌ و هه‌وجه‌ی چ شرۆڤا نینه‌، توركیا بوویه‌ زیندانه‌كا مه‌زن بۆ ئوپۆزسیۆن، رۆژنامه‌ڤان، سیاسیێن كورد و چالاكڤانێن بیاڤێن مافێ مرۆڤی و جێنده‌ری، ره‌وش گه‌هه‌شتییه‌ وی ڕاده‌ی بچووكترین ره‌خنه‌ ل ئه‌ردوغانی دبیته‌ سه‌ده‌مێ جه‌زا كرنا ٢٠ سالان. ب ته‌نزڤه‌ بوله‌نت مومای دبێژیت: ئه‌ز نه‌وێرم بێژم ل سالا ٢٠٢٣ێ مه‌ چه‌ند گه‌می هنارتنه‌ ئه‌سمانی هوین دزانن بۆچی؟ چونكو ٢٠ سال زیندانكرن ل به‌ندا منن!

7

محه‌مه‌د چه‌لكی
ئه‌ڤه‌ چه‌ند رۆژه‌ ده‌زگه‌هێن هه‌والگیریێ و رۆژنامه‌گه‌ریا ئه‌لمانی و یا بریتانی نۆچه‌یێ مرنا سه‌رۆكێ رۆسیا فلادیمیر پۆتینی به‌لاڤ دكه‌ن. ڕاستییا ڤی بابه‌تی چییه‌؟ ڕاستییه‌ك بۆ هه‌یه‌؟ گریمان سه‌رۆكێ رۆسیا پۆتین مر، دێ چ ژ هه‌ڤسه‌نگیا شه‌ڕێ رۆسیا ـ ئوكرانیا و سه‌نگینییا رۆلێ رۆسیا ل سه‌ر ده‌پێ شانۆیا سیاسه‌تا جیهانێ گوهۆڕیت؟
هه‌لبه‌ت سه‌ده‌مێن به‌لاڤكرنا ڤی نۆچه‌ی چ په‌یوه‌ندی ب ناڤخوه‌یا رۆسیا ڤه‌ نینن، به‌لكو په‌یوه‌ندیا هه‌ی ب شكه‌ستنێن ل دویڤ ئێكێن له‌شكرێ ئۆكرانیا و ئه‌ته‌لیریا رۆژئاڤای به‌رامه‌به‌ری چه‌كێ رۆسی و له‌شكرێ رۆسی، خالا دن یا دڤێت نه‌هێته‌ ژبیركرن، شه‌ڕێ ته‌رورستێن حه‌ماسێ بۆ سه‌ر ئیسرائیلێیه‌ كو رۆژئاڤا وه‌سا هزر دكه‌ن ئه‌ڤه‌ ب فیتا رۆسیا -ئیرانێ هاتیه‌كرن، بۆ سڤكرنا گڤاشتنێن رۆژئاڤای ل سه‌ر رۆسیایه‌ و ژێڤه‌كرنا جیهانا عه‌ره‌بییه‌ ژ هه‌لوه‌ستێ دژی رۆسیا و كێمكرنا گڤاشتنایه‌ ل سه‌ر رژێما ئیرانێ.
رۆسیا نه‌یا سه‌رده‌مێ ستالینییه‌(١٨٧٨-١٩٥٣) كو هه‌می داڤێن ته‌ڤن و ئۆینێن سیاسه‌تێ د ده‌ستێ پۆتینی دا بن و مرنا وی دێ بهنێنی بیت، تا كو كرێمل شوینگره‌كی بۆ بدانت، نه‌خێر رۆسیا ئه‌ڤرۆ وه‌كو هه‌موو ده‌وله‌تێن جیهانێ كه‌فتیه‌ بن به‌زه‌ییا چه‌رخێ زانیاریێ و ژ سیرێ هه‌تا په‌رێ پیڤازێ كه‌سه‌ك نه‌شێت بڤه‌شیریت.
پۆتین وه‌ك سه‌رۆككۆمار شیا رۆسیا ژ په‌نجێن مافیا و هلوشیانا ئابووری، له‌شكری، زانستی و هلوه‌شیانا سیسته‌مێ ده‌وله‌تێ بپارێزیت و خه‌باتێ دكه‌ت بۆ ڤه‌گه‌راندنا شكۆیا رۆسیا ل سه‌ر ئاستێ ناڤده‌وله‌تی، ئه‌گه‌ر چی ڤه‌گه‌راندنا خه‌ونا ئیمپراتۆریا سۆڤییه‌تی ل سه‌ر هه‌موو خاكا سۆڤیه‌تا به‌رێ ل ڤی سه‌رده‌می خه‌ونه‌كا نه‌كرده‌یه‌ لێ دیسا شیا ب رێكا “CIS” هه‌ڤكاریا ده‌وله‌تێن سه‌ربه‌خۆ هه‌ژموونا خوه‌ ل سه‌ر كۆمارێن به‌رێ یێن ئێكه‌تیا سۆڤیه‌تێ بپارێزیت چه‌ند ده‌وله‌تێن نوو یێن به‌لتیق و ئوكرانیا تێ نه‌بیت، وه‌ك دن مرۆڤ دكاریت بێ دوودلی بێژیت، سۆڤیه‌ت ب فۆرمه‌كێ دن به‌رده‌وامه‌. شه‌ڕێ ئوكرانیا ژی بزاڤه‌كا پۆتینییه‌ بۆ ڤه‌گه‌راندنا وێ بن سیهانه‌تا رۆسیا.
پۆتین نه‌ ستالینه‌ دا خوه‌ ل پشت كه‌سه‌كێ جێمككری(شبیه) و حزبه‌كا پۆلایین بڤه‌شێریت وه‌كو هه‌ولگیرێن رۆژئاڤایی و رۆژنامه‌گریا وان دبێژیت. به‌ڵاڤكرنا ڤی نۆچه‌ی بۆ تێكدانا ئێكرێزیا سه‌ركردێن كرێملن و سه‌رۆكاتیا ئه‌ركانێن له‌شكرێ رۆسیایه‌ و په‌رده‌پۆشكرنا شكه‌ستنا له‌شكرێ ئۆكرانیا پشتی ئه‌و هێرشێن رۆژئاڤای گه‌له‌ك خه‌ون ل سه‌ر ئاڤاكرین بۆ شكاندنا له‌شكرێ رۆسی و زڤراندنا كۆمارێن دونیتسك و لۆگانسك هه‌موو به‌رڤ ئاڤدا چووین.
گریمان پۆتین مر ئه‌رێ مرنا وی دێ وه‌ك یا ستالینی ب باندۆر بیت ل سه‌ر ناڤخوه‌ و سیاسه‌تا ده‌رڤه‌ یا رۆسیا؟ به‌رسڤ گه‌له‌ك یا ب ساناهی و بێ گرێیه‌، ئه‌و ژی نه‌خێیه‌ چونكو نه‌ حزبه‌كا ستالینی و نه‌ ژی سۆڤیه‌ته‌كا ب خۆرتی چێكری مایه‌. یا ژ هه‌موویێ بالكێشتر بالاده‌ستییا چه‌رخێ زانیارییه‌ ل سه‌ر جیهانا ئه‌ڤرۆ و هه‌موو كه‌فتنه‌ بن به‌زه‌ییا ساته‌لیتێن عه‌سمانی و چاڤدێریا وان ل هه‌ر لڤینه‌كێ، ئانكو چ تشتێ ڤه‌شارتی و نهێنی ئه‌ڤرۆ ناهێته‌ په‌رده‌پۆشكرن، و ب كلیكه‌كێ ره‌نگ و ده‌نگ ل جیهانێ به‌لاڤ دبن.
شه‌ڕێ ئوكرانیا و شه‌پلینا رۆژئاڤای به‌رامبه‌ری رۆسیا و ئه‌ڤه‌ شه‌ڕێ حه‌ماسێ ژی هاته‌ سه‌ر(٧-١٠-٢٠٢٣)، هه‌موو داڤێن ئاراسته‌كرنا سیاسه‌تا جیهانێ د ده‌ستێ رۆژئاڤا دا و ب تایبه‌ت ئه‌مریكا دا ده‌ركه‌فتینه‌، ئێدی جیهان ب ئێك جه‌مسه‌ری برێڤه‌ ناچیت، جیهان پێدڤی ب رێكخستنه‌كا نووی هه‌یه‌، سیسته‌مێ ئێك جه‌مسه‌ریا رۆژئاڤا به‌ر بهه‌لوه‌شیانێیه‌ وهه‌ر ئه‌ڤه‌یه‌ داخوازا رۆسیا و چینێ.
رژدیا رۆسیا و چینێ بۆ دامه‌زراندنا سیسته‌مێ نوی بۆ جیهانێ كو پتر دادپوره‌وری و رێزگرتنا تایبه‌تمه‌ندیێن نه‌ته‌وه‌ و ده‌وله‌تێن جودا بهێته‌ گرتن، بوویه‌ رۆژه‌ڤا ئه‌ڤرۆ یا پرانیا ده‌وله‌تێن جیهانێ. رۆژ بۆ رۆژێ ده‌وله‌تێن جودا ل ڤێ خوه‌سته‌كا رۆسیا و چینێ ده‌رده‌كه‌ڤن و گڤاشتنان ل رۆژئاڤا (ب سه‌رۆكاتیا ئه‌مریكا) و سیسته‌مێ ته‌ك جه‌مسه‌رییا جیهانێ دكه‌ن. سیسته‌مێ ته‌ك جه‌مسه‌ری یێ به‌ره‌ف قۆناغا دوماهیێ دچیت. داویا شه‌ڕێ ئوكرانیا دێ بیته‌ ده‌ستپێكا سیسته‌مه‌كێ نوی یێ جیهانی كو ب سیسته‌مێ فره‌ جه‌مسه‌ری دهێته‌ ناڤكرن، دێ به‌رقه‌را بیت و دێ داوی ب ڤێ گێله‌شۆكیا ب ناڤێ گێله‌شۆكییا ئافراندی (الفــــــــــــــــــــــــــــــــوزچی الخلاقه‌) هێت.

27

محه‌مه‌د چه‌لكی
ئیسلاما سیاسی ده‌ركه‌فتن و بهێزبوونا وێ په‌یوه‌ندیه‌كا موكم ب هێزێن ده‌ركه‌ و ئه‌نتی دیمۆكراتی و رژێمێن عه‌سكارتاریه‌تڤه‌ هه‌یه‌ كو پرۆسه‌سا ئاڤاكرنا جڤاكه‌كێ دروست و دادوه‌ریا جڤاكی و سیاسی لێ به‌رقه‌را كو تاكێن جڤاكی تێدا هه‌ست ب سه‌روه‌ریا قانوونێ و دادوه‌ریا جڤاكی بكه‌ن و ئێكسانیا: هه‌لێن كار، سه‌ركه‌فتن بسه‌ر په‌یسكا وه‌رگرتنا پۆستێن بلند، پاراستنا روومه‌تا مرۆڤی بێی به‌رچاڤگرتنا تایبه‌تمه‌ندیێن پێگه‌هێ جڤاكی، ئابووری و ئتنی و ره‌گه‌زی، شكه‌سته‌نه‌ك هه‌مه‌ لایانه‌ تۆماركرنه‌ و ژ بلی سنگه‌پێكرنا پرۆسه‌سا جڤاكی و زڤرین ل دۆر بازنه‌كا بۆش كریه‌ سیمایێ ڤێ رۆژهه‌ڵاتا مه‌، له‌وا دبینین ئه‌ڤرۆ وه‌ڵاتێن رۆژهه‌ڵاتا ناڤین گشت(ژبلی ئیسرائیلێ) د كێشمه‌كێشێن سیاسی و جڤاكی و ئتنی دا دنالن و ژ هه‌ر لایه‌كیڤه‌ ژی به‌ره‌ف شكه‌ستن و داڕمانێ دچن.
د كه‌شه‌كێ شكه‌ستن و بێهیڤیبوون لێ به‌رقه‌رار دا ئیسلاما سیاسی سه‌رهلدا، لێ دڤێت ژبیرنه‌كه‌ین پشته‌ڤانیا رۆژئاڤا و ب تایبه‌ت ئه‌مریكا بۆ ئیسلاما سیاسی، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌جندا ئه‌مریكا و ئیسلاما سیاسی دژی هه‌ڤن لێ چونكو ئیسلاما سیاسی خزمه‌تا ستراتیجییه‌تا ئه‌مریكا یا دوم درێژ ل ده‌ڤه‌رێ دكه‌تن، پشته‌ڤانی دایێ و كره‌ ئه‌ڤ دێوێ بهێزێ ئه‌ڤرۆ بوویه‌ به‌ڵا هه‌موو جیهانا دیمۆكرات.
بهێزبوونا باسكێ ئیسلاما سیاسی پتر ژ حوكمێ عه‌سكه‌ر و دكتاتۆرا زیان گه‌هاندیه‌ پرۆسه‌سا پێشكه‌فتنا جڤاكی به‌لكو جڤاك به‌ر ب شه‌ڕێ تائیفی و ناڤخوه‌یی ڤه‌ بریه‌ و پرسا ئازادیا كه‌سی و پاراستنا روومه‌تا مرۆڤی، باسكێ ئیسلاما سیاسی (ب هه‌موو چه‌ق و تایێن خوه‌ڤه‌) هه‌رده‌م و هه‌تا ڤێ گاڤێ ژی پرسا هه‌ڤپه‌ژراندن، دیمۆكراتی، مافێ مرۆڤ، دادپه‌روه‌ریا جڤاكی (نه‌ ل گۆڕه‌ی دیدا ئیسلامێ)، ئازادیا ڕاده‌ربرینێ، جوداهیێن ره‌گه‌زی، جوداهیێن ئتنی و هه‌تا دگه‌هیته‌ په‌یوه‌ندیێن ناڤ ده‌وله‌تی نه‌ د ئه‌جندا وان دایه‌ به‌لكو ب تۆندی ل دژن و دخوازن رێڕه‌وا دیرۆكێ ژ پێشكه‌فتنێ به‌ره‌ف چاخێن ناڤین ببه‌ن و ئه‌ڤێ چه‌ندێ ڤه‌ناشێرن به‌لكو شانازیێ پێ دبه‌ن.
دیاربوونا ئه‌جیندا باسكێ ئیسلاما سیاسی بۆ ته‌ڤیا ته‌خێن جڤاكی و رۆلێ نه‌گه‌تیفێ وان د پرۆسه‌سا دیمۆكراتیبوون و مه‌ده‌نیكرنا ده‌ستهه‌ڵاتێ ب تایبه‌ت د پرسا جیهاد، مافێن مرۆڤی، ره‌گه‌زی و دیمۆكراتی دا ژ بلی ل دژ ده‌ركه‌فتنا رۆژئاڤا و ئه‌مریكا بۆ ئه‌جندا ڤی باسكی، پاشه‌كشانه‌ك مه‌زن بخوه‌ڤه‌ دیتیه‌ و ئه‌ڤ پاشه‌كشه‌ دێ به‌رده‌وام بیت هه‌تا ب ته‌مامی دهه‌لوه‌شیت، ئه‌گه‌رێن ڤێ پاشه‌كشێ ئه‌وه‌ دیاربوونا ئه‌جندا وان و ئه‌نتی دیمۆكراتیا وانه‌ ژ بلی بێ ره‌واجیا هزرێن توندوتیژی د ڤی سه‌رده‌مێ مه‌ دا.
بێهێزبوونا باسكێ ئیسلاما سیاسی ده‌رئه‌نجامه‌ك ئاسایییێ پرۆسه‌سا پێشڤه‌چوونا جڤاكی و زانستییه‌، لێ باسكێ ئیسلاما سیاسی هێشتا یێ به‌رده‌وامه‌ كو دێ كاریت رێكێ ل هه‌لوه‌شیانا خوه‌ گریت له‌وا پرانیا پارتێن ئیسلامی ده‌ست ب گوهۆڕینا ناڤێن خوه‌ كرنه‌ و هنده‌كا ناڤێن دیمۆكرات و داد و هشیاربوون و … هتد ل خوه‌ كرنه‌ لێ ناڤه‌رۆكا خوه‌ هه‌ر پاراستنه‌ و دخوازن “به‌رێ رۆژێ ب بێژینگێ بگرن”، ژ وان ل كوردستانێ كۆمه‌ڵا ئیسلامیا كوردستان د كۆنگره‌یێ خوه‌ یێ چاره‌مین دا (١٨-١٩.٢.٢٠٢١) ناڤێ خوه‌ گوهارت و كره‌” كۆمه‌ڵی دادگه‌ری كوردستان و ناڤێ ئه‌میری بۆ سه‌رۆك هاته‌ گوهاڕتن”، هه‌موو دزانن كو كۆمه‌ڵه‌ ژ پاشخانه‌كا جیهادی(ته‌رۆری) دهێت و چه‌ند ناڤێ خوه‌ بگوهۆڕیت ژی ده‌ستبه‌رداری ناڤه‌رۆكا ئیسلاما سیاسی و جیهادی نابیت ئانكو ئه‌ڤه‌ گوهاڕتنه‌ ته‌نێ بۆ رازیكرنا لایه‌نێ ده‌ركییه‌ و بۆ نه‌‌هێلانا فشارێیه‌.
ئه‌زموونا لایه‌نێن ئه‌نتنی دیمۆكرات و جیهادی وێ دده‌ن دیاركرن كو پاشناڤ گوهاڕتن چ ژ ناڤه‌رۆكێ ناگوهۆڕیت، لێ ئه‌ڤه‌ وێ ڕاستی دده‌ت دیاركرن كو رۆژا ئیسلاما سیاسی به‌ر ب ئاڤابوونه‌كا ئێكجاری دچیت.

45

محمه‌د چه‌لكی
هونه‌ر و ئه‌ده‌بیات ب هه‌موو تایێن خوه‌ڤه‌ كاریگه‌ریه‌كا مه‌زن ل دروستبوونا كه‌ساتیا تاكێن جڤاكی هه‌یه‌، له‌وا هه‌موو ده‌وله‌تێن جیهانێ (ژبلی حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ) ب هه‌موو ئیماكانیاتێن ل به‌رده‌ست پشته‌ڤانیێ ل هونه‌ر و ئه‌ده‌بیاتێ دكه‌ت بۆ به‌رهه‌ڤكرنا تاكێن وه‌ڵاتپه‌روه‌ر. هونه‌ر ب تایبه‌ت سینه‌ما ئه‌ڤرۆ وه‌ك چه‌كه‌كێ گه‌له‌ك كاریگه‌ر ل سه‌ر تاكان دهێته‌ بكارئینان و د ڤی بیاڤی دا رۆلێ هولیۆدێ یێ به‌رچاڤه‌ كانێ چاوا شیایه‌ جیهانێ ته‌ڤی بێخیته‌ بن باندۆرا خوه‌.
ده‌وله‌تێن جیهانێ ته‌ڤان رێیا هولیۆدێ گرتیه‌ به‌ر ل رۆژهه‌ڵاتا مه‌ توركیا و ئیران دسه‌رپشكن، لێ توركیا و ئیرانێ ژ جیهانێ جودا دكه‌تن فۆكسا فلمسازێن وان ل سه‌ر نه‌شرینكرنا كورد و كولتۆرێ كوردیه‌ ب تایبه‌ت یا شۆره‌شا كوردی كو ب قه‌چاخچی، هیرۆئین فرۆش، مرۆڤكوژ، ژنكوژ، بێ به‌زه‌یی، چاڤشۆرێن پاره‌ی، كرێگرتی و لیستا كه‌شه‌فڕێتیان درێژه‌! یا ژ هه‌موویێ سه‌یرتر تێله‌ڤزیۆنێن هه‌رێما كوردستانێ وان فلم و درامایان به‌ڵاڤه‌دكه‌ن و حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ و ب تایبه‌ت وه‌زاره‌تا ره‌شه‌نبیری لێ بێده‌نگه‌ و كار گه‌هه‌شتیه‌ وی ڕاده‌ی هه‌رچیێ دوو فلس ژ به‌رویكا وی زێده‌ بوون دێ ڕابیت كه‌ناله‌كی ڤه‌كه‌ت و دراما و فلمێن توركی و ئیرانی به‌ڵاڤه‌كه‌ت بێی ب‌هێنه‌ شرۆڤه‌كرن و كانێ چه‌ند ل دژی كولتۆرێ كوردی و جڤاكا كوردینه‌، هه‌ما ئێكسه‌ر به‌ڵاڤ دكه‌ن.
به‌ڵاڤه‌بوونا ڤان فلمان و درامایێن داگیركه‌رێن كوردستانێ وێ هێڕشا ل سه‌ر كه‌ساتیا تاكێ كورد جڤاكێ كوردی لێكترازانه‌ك غه‌ریب د ناڤ جڤاكێ كوردی دا دروستكریه‌ و رێژا تاوانێن جڤاكی زێده‌بوویه‌، زێده‌باری به‌ڵاڤه‌كرن حه‌زا ئاواره‌بوونێ ژ كوردستانێ بۆ وه‌ڵاتێن توركیا و ئه‌ورۆپا كو ئه‌ڤه‌ بخوه‌ مه‌زنترین زیانه‌ چونكو ده‌ما حه‌زا ئاواه‌ربوونێ ببیته‌ ئارمانجا گه‌نجان و خودان شیانان(وه‌كو نوكه‌ بوویه‌ حه‌زا هه‌ر گه‌نجه‌كی) هینگێ كێشێن جڤاكی زێده‌ دبن و چاره‌سه‌ری بزه‌حه‌مه‌ت دكه‌ڤن. خالا دن یا هه‌ری باڵكێشا فۆكسا فلمسازێن توركی و ئیرانی ره‌شكرنا دیرۆك و كه‌ساتیێن ناڤدارێن كورده‌ ب ره‌نگه‌ك وه‌سان كو بێی هاریكاریا ده‌ركی و خێرخازیا ده‌وله‌تا تورك و ئیرانێ ئه‌ڤ سه‌رۆك و رێبه‌رێن كورد نكارن پێنگاڤه‌كێ بۆ پێشڤه‌ بچن! ئانكو ئه‌و هه‌رده‌م برایێن مه‌ یێن مه‌زنن و دڤێت ئه‌م ل گۆره‌ی نه‌خش و حه‌زێن وان ته‌ڤگه‌رێ بكه‌ین.
به‌رده‌وامیا ڤێ سیاسه‌تا فلماساز و ده‌وله‌تێن داگیركه‌رێن كوردستانێ و بێده‌نگیا وه‌زاره‌تا ره‌وشه‌نبیری و حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ ل سه‌ر ڤێ هه‌لمه‌تا بێ ووژادانه‌یا وان مات مایی مایه‌ و باندۆره‌ك نه‌رێنی ل سه‌ر تاكێن كورد هێلایه‌ و هه‌تا ب ڕادی باوه‌رپێكرنێ كو ئه‌ڤه‌ ب خوه‌ نیشانه‌یه‌ كو لێكترازانا جڤاكێ كوردی گه‌هه‌شتیه‌ سه‌ر هه‌ڕفته‌یێ مه‌ترسیدار و به‌ر ب هه‌لوه‌شیانێ بچیت!
نه‌بانیا حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ ل كێشێن وه‌ڵاتیان و بێده‌نگیا وێ ل سه‌ر ڤان دراما و فلمێن توركی و ئیرانی وێ ئێكی ل ده‌ف تاكێ كورد دروست دكه‌ت كو ره‌نگه‌ باوه‌ری ب وان فلم و درامایێن ب مه‌به‌ست هاتینه‌ سازدان بۆ تێكدانا باوه‌ریا تاكێ كورد ب دیرۆك، شۆره‌ش و ناڤدارێن كورد له‌وا دبینین چه‌ند چه‌وا فلمه‌ك یان دیالۆگه‌كا درامایێ ده‌ما ب نه‌كامی به‌حسێ كورده‌كی بهێته‌كرن ب تایبه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌و كورد كه‌سه‌ك هێژا و خودان باندۆرب بیت ل ناڤ جڤاكێ كورد، د ناڤ تۆرێن جڤاكی دا خۆرت و لاوێن كورد به‌لاڤه‌ دكه‌ن و دكه‌نه‌ نۆچه‌یێ رۆژێ و به‌رده‌وامیێ دده‌ن شكاندنا شكۆیا مرۆڤێ كورد.
ڤان رۆژان فلمسازێن ئیرانێ كورته‌ فلمه‌ك ل سه‌ر سه‌ركردێ كورد جه‌نابێ سه‌رۆك بارزانی به‌ڵاڤه‌كر و كو د راستیێ دا تشته‌ك وه‌سان روونه‌دایه‌ و دووره‌ ژ ڕاستیێ لێ چونكو كه‌ساتیا تاكێ كورد ژ ئه‌نجامێ وێ سیاسه‌تا فلمسازێن تورك و ئیرانی هاتیه‌ په‌لخاندن و ئه‌ڤ فلمه‌ وه‌ك برویسیه‌كێ د ناڤ تۆرێن جڤاكی دا به‌ڵاڤ بوو!
به‌ڵاڤه‌كرنا ڤی كورته‌ فلمی دنوكه‌دا ترسا حوكه‌مه‌تا ئیرانێیه‌ ژ پاشه‌رۆژا خوه‌ چونكو هه‌موو دزانن حوكمه‌تا نوی ل ئه‌مریكا هاتیه‌ سه‌ر ده‌ستهه‌ڵاتێ و داوی ب قۆناغا تره‌مپسیزمێ ئینا لێ بۆ سیاسه‌تا ده‌رڤه‌ هه‌مان رێكار دبه‌رده‌وامن و گڤاشتن ل سه‌ر ئیرانێ سڤك نابن به‌لكو دێ پتر ته‌نگا گڤاشتنان ئێته‌ شداندن، ژ لایێ دیڤه‌ دۆستینیه‌ك باش د نابه‌ینا سه‌رۆكێ ئه‌مریكا جۆ بایدنی و سه‌رۆك بارزانی هه‌یه‌. ترسا ئیرانێ ژ وێ ئێكێیه‌ كو ئه‌ڤ په‌یوه‌ندیه‌ ببیته‌ ئه‌گه‌رێ گوهۆرینێ د سیاسه‌تا ده‌رڤه‌ یا ئه‌مریكا دا بۆ به‌رژه‌وه‌ندا كوردان، له‌وان هۆسان بله‌ز و به‌ز ئه‌ڤ كورته‌ فلمه‌ به‌رهه‌م ئینا دا وه‌ك كارته‌ك فشارێ ل دژی پێگه‌هێ جه‌نابێ سه‌رۆك بارزانی بكار بینیت. لێ نه‌ ئه‌ڤ كورته‌ فلمه‌ و نه‌ ژی هه‌موو پرۆپاگه‌ندا ئیران و توركیا نكارت كه‌ستایا تاكێ كورد به‌ر بمه‌ره‌مێن خوه‌ ببه‌ت كو كه‌سه‌كێ ملكه‌چێ فه‌رمانێن وان بیت چونكو به‌رهه‌مێ سیاسه‌تا وان یا شۆفینی و مرۆڤكوژ بۆ هه‌ر تاكه‌كێ كورد دیاره‌ و سه‌رڕای هندێ ژی پێگه‌هێ سه‌رۆك بارزانی چ ل ناڤ كوردان و چ ل ئاستێ ناڤده‌وله‌تی دیاره‌ و وه‌ك سه‌رۆكه‌ك كورد لێ دهێته‌ مه‌یزاندن و رێز لێگرتن.
ل داویێ دخازم بانگ ل حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ و ب تایبه‌ت وه‌زاره‌تا ره‌وشه‌نبیری كو سنۆره‌كی بۆ ڤان درامایێن بێ واته‌یێن توركی و ئیرانی بدانن و بێی ڤه‌خاندن و بن چاڤ ده‌ربازكرنا كه‌سێن شاره‌زا نه‌هێنه‌ به‌ڵاڤكرن.

29

محه‌مه‌د چه‌لكی
به‌رژه‌وه‌ندی هێڤێنێ نه‌خشه‌كرن و پلاندنانا نه‌خشێ هه‌رڤ لڤینه‌ك سیاسی و به‌رژه‌وه‌ندیێن ئابوورینه‌ و هه‌ر وه‌ڵاته‌ك ل گۆڕه‌ی به‌رژه‌وه‌ندیێن نه‌ته‌وا خوه‌ ته‌ڤگه‌رێ دكه‌تن وه‌ك دهێته‌ گۆتن:” د سیاسه‌تێ دا تشتێن نه‌گۆڕ نینن به‌لێ به‌رژه‌وه‌ندێن نه‌گۆڕ هه‌نه‌”. ل به‌ر سیناهی و په‌ژنێن ژ ڤێ گۆتنێ دچن مرۆڤ دكارت د سیاسه‌تا هه‌ر وه‌لاته‌كی دا بگه‌هت و كانێ بۆچی ڤێ پێنگاڤێ دهاڤێت یان هه‌لویستی نیشان دده‌ت، دووری تیتال و ره‌وشتی ئانكو دسیاسه‌تێدا نه‌ پره‌نسیب و نه‌ ره‌وشت چ باندۆر و رۆلی ناله‌یزن.
ئه‌مریكا وه‌ك زلهێزه‌كا بێ به‌ڤلا جیهانێ ل گۆره‌ی به‌رژه‌وه‌ندیێن خوه‌ یێن نه‌ته‌وی ته‌ڤگه‌رێ دكه‌تن له‌وا سیاسه‌تا ئه‌مریكا یا پێلداره‌ و ل گۆڕه‌ی به‌رژه‌وه‌ندێن خوه‌ ته‌ڤگه‌رێ دكه‌تن و هێلا سیاسه‌تا ئه‌مریكا یا خێل و خێچه‌ و هه‌ر چه‌نده‌كێ بۆ لایه‌كی دادگێریت و ل په‌ی خوه‌ بارۆڤێن دژوار هه‌لدكه‌ت و ل سه‌رانسه‌ری دنیایێ بێهن مالقیه‌كا دژوار ل په‌ی خوه‌ دهێلیت و شلقه‌كا نه‌ سه‌ر دیار و نه‌بن ل بازارێن جیهانێ دده‌ت، سیاسه‌ت و باندۆرا ئابووریا ئه‌مریكا ل سه‌ر جیهانێ یادیاره‌ و هه‌ر نه‌قۆلیه‌كا ده‌وله‌ته‌كێ یان كۆمپانیه‌كا مه‌زن كو ببیته‌ ئه‌گه‌ر و زیانه‌ك بگه‌هینیته‌ به‌رژه‌وه‌ندیێن ئه‌مریكا ب بریاره‌كێ ئه‌مریكا تۆزێ ژ وان دادقۆتن و هینگێ ڕاده‌وه‌ستن هه‌تا وێ مه‌ترسیێ ژ سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندیێن ئه‌مریكا بدنه‌ ره‌خه‌كی، د ڤی سه‌رده‌می دا ئه‌مریكا زلهێزه‌كا بێ به‌ڤڵه‌، سیاسه‌تا ئه‌مریكا ته‌ڤ د جۆكا به‌رژه‌وه‌ندیێن وێ دا دڤه‌زه‌لیت و كی بهێته‌ سه‌رته‌ختێ ده‌ستهه‌ڵاتێ چ ژ ڤی سیاسه‌تێ ناگۆریت، دبیت د هنده‌ك بریاران دا بۆ پرسێن ناڤخوه‌یی هه‌بیت ئه‌و ژی بۆ خوه‌شترلێكرنا ره‌وشا وه‌ڵاتیانه‌ نه‌كێم و نه‌زێده‌ وه‌كو دن ته‌ڤ مینا هه‌ڤن و به‌رژه‌وه‌ندیێن ئه‌مریكا ل پێشیا هه‌ر تشتی دهێت.
هه‌ر وه‌ڵاته‌ك بزاڤێ دكه‌ت په‌یوه‌ندیێن خوه‌ دگه‌ل ئه‌مریكا باشتر لێبكه‌ت دا خوه‌ ژ چه‌كێ عمبارگۆیا ئه‌مریكا بپارێزیت، چ ل سه‌ده‌مێ شه‌رێ سار بیت و چ ل ڤی سه‌رده‌مێ ئه‌مریكا وه‌ك زلهێزه‌كا به‌ڤلا جیهانێ هه‌ر نه‌قۆلیه‌كا ده‌وله‌ته‌كێ یان كۆمپانیه‌كا مه‌زن كو ببیته‌ هه‌ڤڕكێ كۆمپانیێن ئه‌مریكی ئه‌مریكا كارتا عمبارگۆیێ ل دژی بلند دكه‌تن ئه‌ڤه‌ وه‌ك چه‌كه‌كییه‌ ئه‌مریكا په‌یڕه‌و دكه‌ت و چ ناهێته‌ گوهۆڕین كانێ سه‌رۆكێ ئه‌مریكا كی بیت ئانكو ب گوهارتنا سه‌رۆكان ل ئه‌مریكا چ گوهۆرینێن گرنگ بۆ سیاسه‌تا ده‌رڤه‌ یا ئه‌مریكا په‌یدا نابن و رێبازا پاراستنا به‌رژه‌وه‌ندێن ئه‌مریكا سه‌رپشكا سیاسه‌تا ئه‌مریكایه‌ و ئه‌ڤه‌ بوویه‌ سه‌ده‌م كو ئابوورێن گه‌له‌ك وه‌ڵات و كۆمپانیان بكه‌ڤیته‌ د ته‌نگه‌زاریه‌ك مه‌زن دا و پاره‌یێ ده‌وله‌تێ بهایێ خوه‌ ژ ده‌ست بده‌ت و پارێ ئیرانێ و توركیا باشترین نموونه‌نه‌ و وه‌لێ هاتیه‌ كو ئابوورێن هه‌ردوو ده‌وله‌تان نێزیكی هه‌لوه‌شیانێ بوویه‌ ب تایبه‌ت یێ ئیرانێ و ره‌وشا بهایێ لیرێ توركی نه‌باشتره‌ ژ یێ ئیرانێ.
سیاسه‌تا ئه‌مریكا ل گۆڕه‌ی به‌رژه‌وه‌ندیێن ئه‌مریكا و پاراستنا پێگه‌هێ ئه‌مریكایه‌ ل سه‌ر ئاستێ جیهانێ وه‌ك زلهێزه‌ك بێ به‌ڤل. هه‌رسكرنا ئه‌ڤێ سیاسه‌تا ئه‌مریكا بۆ گه‌له‌ك ده‌وله‌ت و حوكمه‌تان یا بزه‌حمه‌ته‌ و د گه‌وریا وان دا ناچیته‌ خارێ ب تایبه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌و ده‌له‌ت خوه‌ ب هه‌ڤپه‌یمانێن ئه‌مریكا بزانیت وه‌ك توركیا. ئه‌ڤجا په‌یوه‌ندیێن ئه‌مریكا د گه‌ل كوردان پشتی شه‌رێ داعشێ گه‌له‌ك به‌ره‌ف پێش چوونه‌ و چ ل هه‌رێما كوردساتنێ بیت و چ ل رۆژئاڤایێ كوردستانێ سه‌ربازێن ئه‌مریكا مل بملێ كوردان شه‌رێ داعشێ كرن ، باشبوونا ڤان په‌یوه‌ندیان توركیا وه‌ك گه‌فه‌ك بۆ پێگه‌هێ خوه‌ و به‌رژه‌وه‌ندێن خوه‌ یێن نه‌ته‌وی دزانیت و له‌وا هه‌ر كارته‌كا هه‌ی ل دژی ڤێ باشبوونێ دانه‌ خه‌بتاندن و هه‌تا نوكه‌ هه‌موو ڤاڵه‌ ده‌رچوونه‌، لێ ئه‌ڤه‌ وێ ناگه‌هینیت كو سوبه‌ ئه‌مریكا پشتا خوه‌ ناده‌ته‌ كوردان! به‌لكو ئه‌ڤ مه‌ترسیه‌ هه‌ر هه‌یه‌ وه‌ك مه‌ ل ژوور دیاركری كو به‌رژه‌وه‌ندێن ئه‌مریكا به‌ری هه‌ر پرسه‌ك دن دهێت. لێ كێچێن به‌ربووینه‌ بن هنگلێن ئه‌ردۆغانی و توركیا هه‌تا وی ڕاده‌ی په‌رله‌مانته‌ره‌كێ تورك ب ناڤێ ئۆرهان ئه‌میرئۆغلۆ جۆ بایدنی سه‌رۆكێ نوو یێ ئه‌مریكا ب بنیات كورد بهه‌ژمێریت ئه‌ڤه‌ به‌لكییه‌ك به‌رعاقله‌ چونكو جۆ بایدنی به‌ری ببیته‌ سه‌رۆك گۆتبوو: ئه‌گه‌ر ببمه‌ سه‌رۆك ئه‌ز ڤێ ژ توركیا قه‌بیل ناكه‌م و دێ ل سنۆرێن وێ دانم! پا ئه‌گه‌ر كورد نه‌بیت كی دێ ڤێ گه‌فێ ل تاركیا كه‌ت؟

21

محه‌مه‌د چه‌لكی
هه‌لبژارتنێن سه‌رۆكاتیا ئه‌مریكا (٢٠-١١-٢٠٢٠) و وێ هه‌ڵلایا مسته‌ر ترامپی ل سه‌ر ئه‌نجامان درۆستكری و هه‌تا وی ڕاده‌ی لایه‌نگرێن وی هێرشی ئاڤاهیێ كۆنگرێسی (كابیتۆل) كرن و كه‌لۆپه‌ل تێكدان، ئه‌و كریار و وێنه‌ بیرا مرۆڤی ل فه‌رهۆدێن عیراقیان ل دژی جوهیان (1941) و سه‌رهلدانێ ئینان ده‌ما سه‌رهلدایا ده‌ست ب فه‌رهود كرنا ده‌زگه‌هێن حوكمه‌تێ كرین (1991). وێنێن ژ واشنگتۆنێ به‌ر ب جیهانێڤه‌ فڕین، گرنگیا ئه‌مریكا وه‌ك سه‌ركێشا سیسته‌مێ دیمۆكراتی و لیبه‌رالیزمێ و پێگه‌هێ وی ل جیهانێ وه‌ك زلهێزه‌ك بێ به‌ڤڵ ئانی به‌ر گۆمان و گه‌نگه‌شێ ب تایبه‌ت ل وه‌ڵاتێن وه‌ك چین، رۆسیا، ئیران و یێن ژ سیسته‌مێ دیمۆكراتیێ دترسن.
پێ نه‌ڤێت هێرشا لایه‌نگرێن ترامپی و هه‌لۆیستێن وی وه‌ك تارماییه‌ك دێ سیبه‌را خوه‌ هه‌تا ده‌مه‌كێ درێژ ل كۆچكا سپی و سیاسه‌تا وێ كه‌ت، چ ل ئاستێ ناڤخوه‌یا ئه‌مریكا و چ ژ ده‌رڤه‌ی ئه‌مریكا. ل سه‌ر ئاستێ ناڤخوه‌ بۆ تیماركرنا وێ ده‌رزا ترامپی ئێخستیه‌ گه‌ودێ جڤاكێ ئه‌مریكا، سه‌رۆكێ هه‌لبژارتی جۆ بایدن پێدڤی ب ده‌مییه‌ و ل پێشیێ ڤه‌گه‌راندنا شكۆیێ بۆ ده‌زگه‌هێن حوكمی و جڤاكێ سڤیل و راگه‌هاندنێ، وه‌ك ئه‌م ته‌ڤ دزانین ترامپی گۆمانه‌ك مه‌زن ئێخسته‌ سه‌ر كارێ راگه‌هاندنێ و وه‌ك نه‌یار لێ دمه‌یزاند، ل هه‌ر وه‌ڵاتێ ئازادیا راگه‌هاندنێ نه‌ما یان به‌ربه‌ست بۆ بهێنه‌ دانان ل وی وه‌ڵاتی پرۆسه‌سا دیمۆكراتیێ ئیفلیج دبیت و رێكێ ده‌شت دكه‌ت بۆ په‌یدابوونا دیكتاتۆریێ.
ل سه‌ر ئاستێ سیاسه‌تا ده‌رڤه‌ ترامپی پێگیری ب تیتالێن دیبلۆماسیه‌تێ نه‌كرن و گه‌له‌ك یێ گێولی (مه‌زاجی) بوو هه‌تا دگه‌ل هه‌ڤپه‌یمانێن خوه‌ ل قۆڵپا ناتۆ و وه‌ڵاتێن رۆژئاڤا ب گشتی، ئه‌ڤه‌ ژی ڤه‌دگه‌ریت بۆ وێ سیاسه‌تا پۆپۆلیست و بنگه‌هێ بازراگانیا ترامپی. ئێك ژ پره‌نسیبێن ئه‌مریكا بۆ چاره‌سه‌ركرنا كێشان دگه‌ل وه‌ڵاتێن ده‌رڤه‌ یان ڤه‌كریتر بێژن یێن دژی ئه‌مریكا وه‌ك ئیران، چین، رۆسیا و كوریا باكور بكار ئینانا هێزا نه‌رم بوو لێ ل سه‌رده‌مێ ترامپی ئه‌ڤه‌ هاته‌ پشتگوهخستن و ئێكسه‌ر سیاسه‌تا روو ب روو بوونێ و گه‌فێن بكارئینانا هێزێ په‌یاده‌كر ب تایبه‌ت ل گه‌ل كوریا باكور و ئیرانێ. ئه‌ڤه‌ و گه‌له‌ك ئاریشین دن مسته‌ر ترامپی ل پاش خوه‌ هێلانه‌ بۆ رێڤه‌به‌ریا نوو ل واشنگتۆنێ، چاڤێن جیهانێ ته‌ڤ ل سه‌ر رێڤه‌به‌ریا نوونه‌ كانێ دێ چه‌وان سه‌ره‌ده‌ریێ د گه‌ل به‌رمایێ ترامپی كه‌ت. ئاماژێن ئارامكه‌ر ته‌نێ ئه‌وه‌ كو جو بایدن سیاسه‌تمه‌داره‌كێ نه‌رم و خودی ئه‌زموونه‌ و ل كۆچكا سپی و ده‌ك و دۆلابێن سیاسه‌تا ئه‌مریكا برێڤه‌ دبن نه‌ی نامۆیه‌ و به‌ری ببیته‌ به‌ربژێرێ سه‌رۆكاتیێ جێگرێ سه‌رۆك ئوبامای بوو و باش دزانیت چ ل جیهانێ دقه‌ومت و راست و چه‌پێن به‌رژه‌وه‌ندیێن ئه‌مریكا یێن دژبه‌را باش ناس دكه‌تن، هه‌ر چه‌نده‌ تارمایێ سیاسه‌تا كه‌شا ترامپی ل هنداڤی كۆچكا سپی سیبه‌را خوه‌ ب ساناهی به‌رناده‌ت لێ ئه‌مریكا ده‌وله‌ته‌ك خودان ده‌زگه‌هێن دیمۆكراتی و جڤاكه‌كێ سڤیلێ ئه‌كتیفه‌، له‌وا دهێته‌ چاڤه‌رێكرن ئه‌مریكا ب زووترین ده‌م دوباره‌ بزڤریته‌ سه‌ر هه‌مان رێچا پێشه‌نگیا به‌ره‌یێ دیمۆكرات بكه‌ت و لاپه‌ڕێ كه‌شه‌فرێتێ سه‌رده‌مێ ترامپی بۆ هه‌تا هه‌تایێ بگریت.

45

محمه‌د چه‌لكی
ل كه‌سه‌كی نه‌ڤه‌شارتیه‌ ئه‌ڤ ته‌خا بژاره‌یێن عیراقێ برێڤه‌ دبن، ته‌خه‌كا دز و گه‌نده‌لن و بۆ شكه‌ستنێن خوه‌ هه‌ر ده‌م ل پاساوه‌كێ دگه‌رهن دا جاددا عیراقێ هاویش بكه‌ن و به‌رده‌وامیێ بده‌نه‌ ده‌ستهه‌لاتداریا خوه‌، پاساوێن هه‌تا نوكه‌ شیایین پێ لغاڤێ روودانان ل گۆڕه‌ی خوه‌سته‌كێن خوه‌ ببه‌ن و ره‌وشێ د به‌رژه‌وه‌ندیا خوه‌ دا بهێلن دوو پاساوێن هه‌ره‌ دیارن: ئه‌وه‌ ژی پاساوا تائیفی و هه‌رێما كوردستانێیه‌! بۆ پاساوا مه‌ترسیا تائیفی ل ناڤ جاددا عیراقێ ب تایبه‌ت ل ده‌ف تائیفا شیعی بێ بها مایه‌ و هه‌موو پاساوێن بۆ ڤێ مه‌ترسیێ دهاتنه‌ پلان كرن دا ل ناڤ ره‌وشا نه‌بوونا خزمه‌تگوزاریان و هه‌لێن كاری و به‌لاڤه‌بوونا دیاردا دزی و گه‌نده‌لیێ ل ناڤ ته‌خا بژاره‌یێن ده‌ستهه‌لاتدار، ئه‌و پاساو ب به‌رئاڤدا چوون و ل چریا ئێكێ (2019) ل هه‌موو باژارێن تائیفا شیعه‌ لێ زۆرینه‌ و هه‌تا گه‌هه‌شتیه‌ به‌غدا رژیانه‌ سه‌ر جاددا و داخوازا نه‌هێلانا وێ ته‌خا بژاره‌ یا ده‌ستهه‌لاتدارا دز و گه‌نده‌ل كرن. ژ ئه‌نجامێن وێ سه‌رهلدانێ هلوه‌شیانا حوكمه‌تا عادل عه‌بدل مه‌هدی و هاتنا حوكمه‌تا ده‌مكییا مسته‌فا كازمی بۆ سه‌ر ته‌ختێ ده‌ستهه‌لاتداریێ كو كار بكه‌ت بۆ نه‌هێلانا دیاردا گه‌نده‌لی و دزیێ د حوكمڕانیێ دا و كار بكه‌ت بۆ هه‌لبژارتنێن پێشوه‌خت.
خراب بكارئینانا ده‌ستهه‌لاتێ و به‌لاڤه‌بوونا دیاردا گه‌نده‌لی و دزیێ بوویه‌ سه‌ده‌م كو ئابوورێ عیراقێ بهه‌لوه‌شیت و هه‌تا وی ڕاده‌ی بێی قه‌ركرنێ شیانێن دانا مووچه‌یێن فه‌رمانبه‌ران نه‌مینیت، ژ بلی ڤێ ته‌خا ده‌ستهه‌لاتدار عیراق كریه‌ چاهێرا خوه‌ژێك سافیكرنا هێزێن ده‌ره‌كی ئه‌مریكا و ئیرانێ ب تایبه‌ت و ئیرانێ هه‌می گه‌هوداڤێن ده‌ستهه‌لاتێ دده‌ستدانه‌ وه‌كو له‌شكرێ شه‌ترنجێ ل گۆڕه‌ی به‌رژه‌وه‌ندێن خوه‌ جهگۆركیێ پێ دكه‌تن. به‌رامبه‌ری ڤێ هه‌ژموونا ئیرانێ كو بریارا عیراقێ دزیه‌ مسته‌فا كازمی دێ چاوا كارت شه‌رێ دز و گه‌نده‌لان بكه‌ت وه‌كو هنده‌ك سه‌رچاڤێن هه‌واڵگیریێ دبێژن: ئه‌و پارێن گه‌نده‌لچیێن عیراقێ ره‌ڤاندینه‌ ده‌رڤه‌ی وه‌لاتی ژ 360 ملیار دۆلاران پترن.
حوكمه‌تا ده‌مكییا مسته‌فا كازمی ل سێریانا شه‌رێ گه‌نده‌لچیان سنگه‌پێ بوویه‌ و نكاریت ده‌ستێ خوه‌ درێژی باده‌كێن هه‌ستیارێن گه‌ندلیێ بكه‌تن و هندی دیاردا گه‌نده‌لیێ وه‌ك به‌نێ ژ ماستی كێشای بمینیت، كێشێن عیراقێ دێ ده‌به‌رده‌وام بن، ئه‌گه‌رێن ڕاوه‌ستیانا كازمی ل سێڕیانا گه‌نده‌لیێ ددیارن كو ئه‌ڤ ته‌خا بژاره‌ دپێكۆلا دامه‌زراندنا به‌ره‌یه‌كێ بهێزه‌ بۆ هه‌لبژارتنێن پێشوه‌خت كو بریاره‌ ل مه‌ها خزیرانێ بهێنه‌كرن (6/6/20121)، هه‌لبه‌ت ئه‌ڤ به‌ره‌یه‌ بۆ هندێیه‌ كو گه‌نده‌لان ژ پرسكرنێن قانوونی بپارێزیت و به‌رده‌وامیێ بده‌ن ڤی شێوێ حوكمداریێ، كو ب هه‌موو پیڤه‌رێن سیاسی فاشلترین شێوێ حوكمداریێیه‌.
عیراقا پشتی هه‌لبژارتنێن پێشوه‌خت دێ هه‌مان عیراقا به‌ری مسته‌فا كازمی بیت ئانكو عیراقه‌كا تائیفی و ژ كێشان تلۆڤه‌ و ب تمامی دێ كه‌ڤیته‌ بن هه‌ژموونا ئیرانێڤه‌. حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ دڤێت خوه‌ بۆ ڤێ قۆناغێ ئاماده‌ بكه‌ت و چ هیڤیان ل سه‌ر هاتنا پشكا بۆدجێ هه‌رێمێ ژ به‌غدا نه‌كه‌ت، به‌لكو ل چاره‌سه‌ریێن ناڤخوه‌ بگه‌رهت بۆ دابینكرنا بۆدجێ هه‌رێمێ.
ساله‌كا پری كێشمه‌كێش چاڤه‌رێی عیراقێیه‌ و دێ نێزیك بیت ژ هه‌لوه‌شیانێ ب تایبه‌ت ژ لایێ ئابووری و ئاسییشیڤه‌، ئه‌زموونا ڤان چه‌ند سالێن بووری دیار دكه‌ن كو هه‌ر گوهۆڕینه‌كا ل به‌غدا رووبده‌ت، كاریگه‌ریا خوه‌ خوه‌ ل هه‌رێمێ دكه‌ت.

32

محمه‌د چه‌لكی

هه‌تا به‌ری بدوهی (١٤-١٢-٢٠٢٠) حوكمه‌تێن ئێك ل په‌ی ئێكێن توركیا و ب تایبه‌ت حوكمه‌تا ئاكه‌پێ یا ئه‌ردوغانی گه‌له‌ك ب زیره‌كی و باش پێگه‌هێ جۆگرافیێ توركیا د هه‌موو یاریێن سیاسی دا بۆ به‌رژه‌وه‌ند توركیا بكار ئینایه‌، ئه‌گه‌رێن وێ ددیارن گرنگیا پێگه‌هێ توركیا یێ جۆگرافی كو دكه‌ڤیته‌ نابه‌ینا ئه‌ورۆپا و ئاسیا و كلیلا هاتنوچوونا ده‌ریایێ بۆ گه‌هه‌شتنا ئاڤێن گه‌رمێن رۆژهه‌ڵاتا ناڤین دده‌ست توركیا دانه‌ و زێده‌باری رۆلێ توركیا گێرای د شه‌ڕێ سار دا كو رێكێن ده‌ریایی ل رۆسیا و قۆلپا وارشۆ ته‌نگ كربوون و بێی ئۆكه‌یا توركیا (كو د هه‌مان ده‌م دا ئۆكه‌یا قۆلپا ناتۆ بوویه‌) رێ ب گه‌می یێن رۆسیا و قۆلپا وارشۆ نه‌ددان، ب ڤی ره‌نگی نه‌ڕاسته‌وخۆ عمبارگۆیه‌كا دژوار ل سه‌ر هاتنوچوونێن رۆسیا و قۆلپا وارشۆ هاتبوو دانان و بۆ ڤی پێگه‌هێ جۆگرافیێ گرنگ قۆلپا ناتۆ و به‌ره‌یا وه‌ڵاتێن دیمۆكرات چاڤێن خوه‌ ل نه‌قۆلیێن توركیا گرتبوون ب تایبه‌ت د بیاڤێ دیمۆكراتیێ، مافێن مرۆڤی و پرسگرێكا كوردی دا و هه‌ر تم ل دویڤ داخوازێن توركیا ته‌ڤگه‌ر دكر و توركیا مینا ده‌وله‌ته‌ك نازاندی سه‌ره‌ده‌ری دگه‌ل دهاته‌كرن.
ب هه‌لوه‌شیانا سۆڤیه‌تا به‌رێ و قۆلپا وارشۆ و سه‌ركه‌فتنا به‌ره‌یێ دیمۆكراتیك ل سه‌ر حوكمێ تۆتالیتاریا سۆڤیه‌تی و یێ رۆژهه‌ڵات ئه‌ورۆپا ئێدی پێگه‌هێ جۆگرافیێ توركیا ئه‌و ره‌نه‌ق و گرنگیا خوه‌ نه‌ما هه‌ر چه‌نده‌ بئێكجاری داوی ب گرنگیا پێگه‌هێ جۆگرافیێ توركیا نه‌هات، لێ هه‌ر هینگێ (١٩٩١) قۆلپا ناتۆ و به‌ره‌یێ دیمۆكراتیك ده‌ست ب ره‌خنه‌گرتنا توركیا كر.
ب تایبه‌ت ل سه‌ر بنپێكرنا مافێن مرۆڤی و شێوێ سه‌ره‌ده‌ریا وێ ل گه‌ل دۆزا كوردی، لێ سه‌رانێن حوكمدار ل توركیا نه‌شیان و هه‌تا نوكه‌ ژی نه‌شێن د ڤێ گورانكاریا ستارتیجییا قۆلپا ناتۆ بگه‌هن له‌وا هه‌ر ل سه‌ر ده‌هودووا به‌رێ له‌یزتن و دله‌یزن، ئه‌ڤه‌ ژ لایێ په‌یوه‌ندیێن نابه‌ینا توركیا و قۆلپا ناتۆ و ئێكه‌تیا ئه‌ورۆپی و ژ لایێ دیڤه‌ پێشكه‌فتنا ته‌كنیكی كو ئێدی نه‌ پێگه‌هێ جۆگرافی و نه‌ هه‌واڵگیریا كلاسیك بهایێ خوه‌ مایه‌ یا ل ڤی سه‌رده‌می گرنگ كو ب گلۆبالیزمێ دهێته‌ نیاسین بازاره‌ و بها و نرخێن مرۆڤینه‌ كو ئه‌ڤه‌ ژی خوه‌ د سیسته‌مێ دیمۆكراتیك دا به‌رجه‌سته‌ دكه‌ت ئانكو دیمۆكراتی و پێگیری ب پاراستنا بها و نرخێن مرۆڤینه‌ دووری پرسێن كولتۆری و ئتنی و ئۆلی.
سه‌رانێن حوكمدار ل توركیا هه‌ر مینا به‌رێ سه‌ره‌ده‌ری د گه‌ل كێشێن ناڤخوه‌ و یێن ده‌رڤه‌ كرن ب ڤێ چه‌ندێ ژی پێگه‌هێ توركیا د قۆلپا ناتۆ دا گرنگیا خوه‌ ژده‌ستدا و هه‌روه‌سا پرسا ئه‌ندامبوون د ئێكه‌تیا ئه‌ورۆپی دا (كو ئه‌ڤه‌ خه‌ونا مێژینه‌یا سه‌رانێن توركیایه‌) ئالۆزتر بوویه‌، ل سه‌ر ئاستێ ناڤخوه‌ توركیا ل سه‌رده‌مێ ئه‌ردۆغانی و حزبا ئاكه‌پێ ب فه‌رسه‌خان ژ پره‌نسیبێن ده‌وله‌تا مه‌ده‌نی و دیمۆكراتیك دووركه‌فتیه‌ و توركیا بوویه‌ زیندانه‌كا مه‌زن بۆ هه‌ر كه‌سێ ره‌خنه‌كێ ل سیسته‌می و ده‌وله‌تێ بگریت و ده‌وله‌ت كریه‌ ده‌وله‌ته‌كا پۆلیسی و هه‌ر بزاڤه‌كا دووری بۆچوونێن حوكمه‌تا ئه‌ردۆگانی ب تیرۆر و تێكده‌ر سه‌ره‌ده‌ریێ دگه‌ل دكه‌تن و ل سه‌ر ئاستێ ده‌رڤه‌ ژی ژ بلی پشته‌ڤانیا باسكێ ئیسلاما سیاسی و ب تایبه‌ت یێن سه‌ر ب ئخوانانێن مسرێڤه‌ كو ل پرانیا جیهانێ ب تیرۆرست هاتنه‌ نقاندن، خوه‌ تێقۆرتنا پرسگرێكا سووریێ ب وێ تدره‌كا دژی خوه‌سته‌كێن قۆپلا ناتۆ و ئاریشا ئاوره‌یان ب خوه‌را درۆست كرین و وه‌ك كارته‌ك فشارێ ل دژی قۆپلا ناتۆ و ئێكه‌تیا ئه‌ورۆپی بكار ئینای.
هه‌لبه‌ت خوه‌ تێقۆرتانا كێشا سووریێ ژ لایێ توركیا ڤه‌ پتر توركیا به‌ر رۆسیا بر و پرسا ئێخستنا باله‌فرا رۆسی (٢٤-١١-٢٠١٥) و پشته‌ڤانیا هه‌ڤپه‌یمانیا نێڤده‌وله‌تی بۆ لێدانا داعشێ ب سه‌رۆكاتیا ئه‌مریكا بۆ په‌یه‌دێ (حوكمه‌تا خۆسه‌را رۆژئاڤا) یا ئێكلاكه‌ر بوویه‌ كو توركیا به‌ر ب رۆسیا بچیت، هه‌لبه‌ت ئه‌ڤ خوه‌ نێزیككرنا توركیا بۆ رۆسیا هه‌ر بۆ هندێ بوویه‌ وه‌ك كارته‌ك فشارێ بكار بینیت بۆ پاشگه‌زكرنا قۆلپا ناتۆ و ب تایبه‌ت ئه‌مریكا ژ پشته‌ڤانیا بزاڤا كوردی ل رۆژئاڤا و ژبن برنا وێ ستاتۆیا كوردی ئه‌گه‌ر كێشا سوریێ بداوی بهێت، ببیته‌ ده‌وله‌ته‌ك دیفاكتۆ هه‌ر وه‌كو پشتی ده‌ركرنا هێزێن سه‌ددامی ژ كوه‌یتێ بۆ باشوورێ كوردستانێ هاتیه‌ درۆستكرن (بریارا ٦٨٨ و هێلا دژه‌فڕین كو هه‌تا نوكه‌ هه‌رێما كوردستانێ قانونیا خوه‌ ژ وێ بریارا ناڤنه‌ته‌وی وه‌ردگریت و حوكمه‌تێن داگیركه‌رێن كوردستانێ نه‌چار كرنه‌ كو سه‌ره‌ده‌ریێ دگه‌ل حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ بكه‌ن). توركیا ب هه‌مان عه‌قلیه‌تا شه‌رێ سار سه‌ره‌دری دگه‌ل كێشا سووریێ كر كو پێگه‌هێ وێ یێ جۆگرافی و كلیلا گه‌هه‌شتنا ئاڤێن گه‌رمێن رۆژهه‌ڵاتا ناڤین دده‌ستدانه‌ و ب خه‌بتاندنا وان ئالاڤان (پێگه‌هێ جۆگرافی و كلیلا گه‌هه‌شتنا ئاڤێن گه‌رم) دێ كاریت ئه‌مریكا و قۆلپا ناتۆ بۆ لایێ سیاسه‌تا خوه‌ بچه‌مینیت! ژ به‌ر هندێ هه‌موو بزاڤێن توركیا بۆ هندێ بوونه‌ دابكاریت مینا به‌رێ رۆل دبریاردانێن قۆلپا ناتۆ و گه‌هه‌شتنا ئه‌ندامبوونێ د ئێكه‌تیا ئه‌ورۆپی دا هه‌بت، لێ كرینا سیسته‌مێ S-400 یێ به‌رگریێ و بكارئینانا ئاوارێن سووریێ وه‌ك كارته‌ك فشارێ ب دروستی توركیا ژ پره‌نسیبێن قۆلپا ناتۆ بۆ هاتیه‌ دامه‌زراندن دوور كریه‌ و دڤێت نه‌هێته‌ ژبیركرن كو پێگه‌هێ جۆگرافی و سیاسه‌تا دوو فاقیێ و بكار ئینانا ئاواره‌یان وه‌ك كارته‌ك فشارێ ل سه‌رده‌مێ گلۆبالیزمێ دو عانێن سۆر ناهینیت.
سه‌پاندنا عمبارگۆیا ئه‌مریكی ل سه‌ر توركیا(١٤-١-٢٠٢٠) د ڤی ده‌میدا بێباركرنا توركیایه‌ ژ قازانجێن دگه‌هشتنه‌ توركیا ژ به‌ر ئه‌ندامبوونا وێ د قۆلپا ناتۆ دا و ده‌ركرنه‌كا هێدیه‌ ژ ئه‌ندامبوونا قۆلپا ناتۆ دا كو ئه‌ڤه‌ ب خوه‌ مه‌زنترین دربه‌ ب حوكمه‌تا توركیا دكه‌ڤیت پشتی خوساره‌تیا وێ د شه‌رێ ئێكێ یێ جیهانێ (١٩١٤-١٩١٨) دا، ئه‌گه‌ر توركیا ژ خه‌بتاندنا سیسته‌مێ مۆشه‌كیێن رۆسی S-400 ده‌ستبه‌ردای ببیت و ده‌ستان ژ بكار ئینانا ئاواره‌یێن سووری (ئاوه‌ره‌یان ب گشتی) وه‌ك كارته‌ك فشاری بینیت، به‌لكو ئه‌مریكا جاره‌كا دن سه‌رده‌ریێ دگه‌ل توركیا بكه‌تن وه‌ك ئه‌ندام د قۆلپا ناتۆ دا و ببیته‌ هاریكار بۆ ئه‌ندامبوونا توركیا د ئێكه‌تیا ئه‌ورۆپی دا چونكو پرسێن دیمۆكراتیك و مافێن مرۆڤی هه‌رده‌م وه‌ك كارته‌ك فشارێ ل دژی ده‌وله‌تێن نه‌قۆله‌ بكار دهێت. د داخویانیێن توركیا ده‌رباره‌ی عمبارگۆیا ئه‌مریكی وه‌سا دیار دبیت كو بیاڤێ ڤه‌گه‌ریانا توركیا ژ سیاسه‌تا دووفاقیێ به‌رهزره‌ چونكو ئه‌گه‌ر وه‌نه‌كه‌تن كێشا سووریێ و دووماهیا وێ دێ د به‌رژه‌وه‌ندیا كوردێن رۆژئاڤا دا بیت كو بۆ توركیا ئه‌ڤه‌ خوه‌كوشتنه‌ ب چ ره‌نگا ناهێته‌ په‌ژراندن. ل وێ باوه‌رێ مه‌ ئه‌گه‌ر كوردێن رۆژئاڤا ب حه‌كیمانه‌ سه‌ره‌دریێ ل گه‌ل ناكۆكیێن نابه‌ینا توركیا و رۆژئاڤا و ئه‌مریكا نه‌كه‌ت، دێ زیان پێ كه‌تیێن ئێكێ بن. ئه‌ڤ سه‌رده‌مه‌ نه‌ سه‌رده‌مێ سیاسه‌تا دووفاقی و بكار ئینانا پێگه‌هێ جۆگرافییه‌ به‌لكو خوه‌ گونجاندنه‌ دگه‌ل سیسته‌مێ گلۆبالیزمێ و بازارێ ئازاده‌ و تێدا هه‌موو مرۆڤ دووری جوداهیێن ئولی و ئتنی و روه‌شه‌نبیری پێكڤه‌ بژین. سیاسه‌تا دووفاقی و پێگه‌هێ جۆگرافی ژبلی زیانێ تشته‌كێ دن ل خودانی زێده‌ ناكه‌ت.

website security
WP Facebook Auto Publish Powered By : XYZScripts.com