شەهادە نزاركی

دۆستۆیسڤكی ل دەستپێكا سالا ١٨٤٤ز دەست ب نڤیسینا ڕۆمانا «هەژاران» كر و بۆ ئێكەم جار دنامەیەكێ دا بۆ میخائیلی ٣٠ ئیلونا ١٨٤٤ز گۆت و نڤسیبوو: (ئەز یێ ڕۆمانەكێ دنڤیسم ب قەبارێ ڕۆمانا ئۆژیدی گراندی و ئەڤە كارەك و خەباتەكا ڕەسەنە و هەتا ڕادەیەكی زۆر یێ تایبەتە). دۆستۆیسڤكی ل ٢٣ ئادارا ١٨٤٥ز د نامەیەكێ دا بۆ برایێ خۆ نڤیسیبوو:(من نڤیسانا ڤێ ڕۆمانێ ل تشرینا دووێ یا ب دویماهیك ئینای. پاشی ل كانونا دوویێ من دوبارە نڤیسی, و پاشی جارەكا دی ل هەیڤا شوباتێ و ئادارێ ژی. ئەز گەلەكێ ڕازیمە ژ ڕۆمانا خۆ. كارەكێ وێژەیی یێ ژدل نازك و ب بوهایە. كەسایەتیا قارەمانێ سەرەكی د ڕۆمانێدا ب شێوەیەكێ بەرچاڤ و گرنگ پێشڤەدچیت, ل دەستپێكێ وەك مرۆڤەكێ لاواز دەردكەڤیت و تێكۆشەری بارێن دژوارێن ژیانێ دبیت و ئەڤە دبیتە ئەگەرێ كارتێكرنێ ل سەر بریار و هەلبژارتێن وی و ل گەل بۆرینا ڕوودانان, هێز و شیانان بدەستخۆڤە دئینیت داكو بەرەڤانیێ ژ خۆ بكەت و ل گوهۆرینا بگەریێت. ئەڤ پێشڤەچوونە وێنەیەكێ نیشا مە ددەت كو خۆ ژ سنوورێن جڤاكی ئازاد بكەین. ڕۆمان ب پێكڤەگرێدانا كەسایەتیێن خۆڤە گەلەكا تایبەتە, ب شێوەیەكی كو چیرۆك و ئازار وان دگەهینتە‌ ئێك و تابلۆیەكا تەمام د جڤاكی دا نیشاددەت. هەر كەسایەتیەك لایەنەكێ ژیانێ نیشاددەت. ژ هەژاریێ و بێ هیڤیبوونێ بۆ هیڤی و ئارمانجێ, ئەڤ گرێدانە جودابوون و ئالۆزیێن د ناڤ چینێن جڤاكی دا ب ڕوون و ئاشكەرایی دیاردكەت. ب ئەڤی شێوەیی ڕۆمان ڕاستی و زیندی كارتێكرن كر.
وەكی یا زانایە بەهرا پترا نڤیسەرێن مەزن ژیانا وان ژ نەخۆشی و دەستكورتی و هەژاریێ دەستپێكریە، نڤیسەرێ مە ژی ئێك ژ وان ڕۆمان نڤیسێن جیهانییە كو هەر ل دەستپێكا ژیێ خۆ چاڤێن خۆ د كاودانێن نەخۆش دا ڤەكرینە، دبیت هەر ئەڤ دەستكورتیە و دلڕەقیا بابێ و زوی مرنا دایكێ ببن ئەگەر دۆستۆیڤسكی ژی دەست ب نڤیسینێ و ب تایبەت ڤێ ڕۆمانێ بكەت، داكو بشێت هەوارا هەژاران ب گەهیت هەمی جیهانێ.
د ڤێ ڕومانێ دا نڤیسەر ب ڕێكا هندەك نامەیان د ناڤبەرا پیرەمێرەكی و كچكەكا ئێتیم دا ژیانا هەژارێن وەلاتێ خۆ و هەمی جیهانێ وەكی دڕامایەكێ دئینیت پێشچاڤێن مە، كو د ڕۆمانێ دا هەردو ئەكتەرێن سەرەكی ژی ژ كێم پارەیی و دەستكورتیا خۆ دنالن و گازندان بۆ ئێك دكەن، بەلێ د سەر حالێ خۆ ڕا ئەو پیرەمێر هەولددەت هاریكاریا وێ كچكێ بكەت.
ڕاستی ژی ب خواندنا ڤێ پەرتووكێ دێ بۆ مە باش دیاربیت كو چ تشتێ هەژاران نەوەكی یێن خەلكێ دینە، خۆ مرنا وان، خۆ ڤەشارتنا وان، خوارنا وان، ڕابوونا وان، كەیفخۆشیێن وان. دبیت هەژار بەس ب دلێ خۆ و هزرا خۆ ژ خەلكێ دی زەنگینتربن، چونكی وان ژبلی دلی چ نینە بدەنە یێ بەرانبەر.

شەهاده نزاركی

مەترسیترین تشتێ د ژیانا مەدا نە ئەو پەرتووكن یێن ئەم دخوینین, بەلكو ئەو پەرتووكن یێن خواندنا وان ساڵ بۆ ساڵێ و دەم بۆ دەمی پاشدئێخین, ئەو پەرتووكێن ب هەمی ڕێزڤە ددانینە سەر ڕەفێ و هندەك جاران تۆزا وان سەر ڕادكەی و دبێژین: دەمێ ئەز بەتالدبم دێ خوینم, دەمێ گێولێ من لێددەت دێ خوینم یان ژی دەمێ ئارامتردبم دێ خوینم. بەلێ پا د ڕاستیدا ئەم ب تنێ ژ كێمیا دەمی ناترسین ئەم ژ تشتەكێ گەلەك كویرتر دترسین. گەلەك جاران ئەو پەرتووكێن هێشتا مە نەخواندین ئەو پەرتووكن یێت كو ئەم دزانین دێ بنە ئەگەرێ گوهۆڕینا مە, ئەم هندەك خواندنا هندەك پەرتووكان پاشدئێخین چونكی بێ هوشیاری هەستپێدكەین كو دێ بنە ئەگەرێ ئازراندنا گەلەك پرسیارێن ب زەحمەت, یانژی لاوازیێن مە دێ دەرێخیت یانژی دێ بێ ماسك مە ڕوی ب روی ڕاستیا ناخێ مە كەت. هندەك پەرتووك تنێ بۆ خۆشیێ نینن بەلكو بۆ ڕوی بریبوونا هزر و بیردانكا مرۆڤینە, ئەو هەلوەستێن هەردەم ئەم ژێ د ڕەڤین. د ڤی دەمێ بلەزدا, خواندن یا بوویە نەریتەكێ سەرڤەسەرڤە ئانكو خواندەڤانێ بیر تیژ یێ كێمە. بەلێ پا پەرتووكا ڕاستەقینە ب ساناهی خۆ نیشاتەنادەت, پێتڤی دەمی و بێهنفرەهیێ یە ژبۆ تێگەهشتنێ, و دڤی دەمی دا گەلەك ئەم پێدڤی ئەڤان هەردو خالاینە» دەم,بێهنفرەهی». ب كورتی ئەو پەرتووكێن هێژ مە نەخواندین وەكی وێ قودیكا ب دیواری ڤەیە ئەم دبینین بەلێ پا گەلەك خۆ نێزیك ناكەین دا كو ب هویربینی وان تشتێن ئەم حەز ژێ نەكەین نەبینین. یا سەیرە ئەم ب هەمی ڤیان ڤە پەرتووكان دكرین و بۆ كەسانێن خۆشتڤی دكەینە دیاری و شانازیێ بناڤ و نیشانێن وانڤە دبەین بەلێ پائەم ژ دیری وان دژین,هەر وەكی هەبوونا پەرتووكان جهێ خواندنێ بخۆ یێ گرتی و رەفاتكێت تژیێن بوینە بروانامێن ڕەوشەنبیریێن ب بها, بەلێ ب كورتی و ڕاستی چ بها و ڕامان بۆ وان هژمارا زورا پەرتووكان نینە گەر نە هاتبنە خواندن. ب ڕاستی دبیت ئەم پێدڤی خواندنا هەمی پەرتووكان نەبین ب تنێ ئەم پێدڤی ئەواینە یێن كو ژدل مە دترسینین و ڕوی بەڕوی ڕاستیێن مە دكەن.

شـهادە نـزاركـی

د ڤێ پەرتووكێ دا كو نۆشدار و نڤیسكارێ مسری د.مستەفا مەحموودی»1921-2009ز» ل سالا 1978ێ ز نڤیسیە، گەلەك خالێن گرنگ دهێنە ئازراندن، لێ نڤیسكار گەلەك تیشكێ دادنیتە سەر «ژنێ» ب تایبەت وان ژنێن كو گەلەك كار بۆ جوانیا خوە یا ژ دەرڤە» سەروسیمایی» دكەن و ناڤخوەیا خوە دهێلنە ڤالا، ئانكو ب سەرڤە گەلەك ب نازكی و جوان دیار دبن، لێ ناڤخوەییا وێ هەمی ببیتە ئێك، نەشێت دو پەیڤێن دروست بدەت بەر ئێك ب لێبۆرین ڤە ئەڤە ڕاستیا ڤی دەمییە, ل ڤێرێ بابەت دیتنا مێری ژی بەرامبەر ژنێ دگوهۆریت، چاوا؟ نە ژمێرە دەمێ ئێك چوبا بۆ كۆڕكێ خوە كچكەك خواستبا، یان ئەگەر خوە وی ب خوە ژی بۆ خوە لێ گەریابا، هندەك خالێن دی یێن گرنگتر ژ « دفنێ و بەژن و بالێ» هەبوون، لێ د نوكە دا ئەڤە هەمی یا هاتییە گوهۆرین، بەری هەمیان دڤێت یا جوان بیت تشێن دی هەمی نە دگرنگن! (بكە نموونە بێژە من كچكەكا بۆ كۆڕكێ خوە دیتی، ل شوینا بێژن چ خواندیە یان چەند زمانان دزانیت…هتد، دێ بێژن كا دا سەحكەینێ یا جوانە؟ نەكۆ بەژنا وێ یا بلندتر بیت ژ یا كوركی) لەورا ئەوژی پتر كار لسەر ئەندامێن ژدەرفە دكەن و ب سەدان هزاران لێ د مەزێخن! ئەڤێ ئێكێ خوە دیتنا مێری»زەلامی»ژی ب تەمامی یا گهوری بەرامبەر ژنێ، وی دەمی دبیت دیتبا هەڤالا جانێ خوە، بیكا دەیكا خوە یا كۆ دێ بیتە خودانا مالێ، نوكە ب تنێ بۆ وی ژی لەش یێ گرنگە « بێی پرسیاركرنا زانست و زانینێ». دەمێ بابەت د گەهیتە وێ چەندێ كۆ لدەف مرۆڤان هەمیان خولكێ ژسەرڤە یێ گرنگتر بیت ژ زانست و مەعریفەتێ، ڕاستی ئەڤەژی دەستپێكا دەردەسەریەكا مەزنە. هەروەسا گەلەك جاران ئەڤ گرنگیپێدانا ((زێدە)) دبیت ژ بەریكا كارێ مال بیت، ئانكو ئەگەر گەلەك تە گرنگی دا بەشەكێ ژیانێ دبیت كێماسی بكەڤیت بەشەكێ دی، ئەڤجا ئەگەر ئەو بەش (مال، خێزان و پەروەردەیا زارۆكان و گرنگیدانا زەلامی) بیت ئەڤە خودێ ژ وێ خێزانێ ستاند، دێ ژنا مال بێگومان یا جوان و نازك بیت، لێ دێ یا تێر ئاریشە بیت، ل ڤێرێ ژی ما ڤێ جوانیێ چ گرنگیا خوە د مینیت؟!ل دویماهیا پەرتووكێ ژی نڤیسكار هندەك پرسیارێن گرنگ دكەت، وەكی دبێژیت: جیاوازی چییە د ناڤبەرا دلۆڤانی، دل نەرمی و حەزژێكرنێ دا؟ و جیاوازی د ناڤبەرا حەزژێكرنێ و ئەڤا دبێژنێ « شەهوە»دا چییە؟ ئەرێ هەردو د ئێك دەمدا د كەسەكی دا كۆم دبن؟ ٭٭پەرتووكا» چەرخێ مەیمینكان» ژ نڤیسینا «د.مستەفا مەحموود».

شە‌هادە نزاركی

وەكی ئەم هەمی دزانین كو دەیك د هەمی مێژویێ دا ئێكەم قوتابخانەیە كو زارۆك وانا ژێ فێردبیت و دەیك ستوینا سەرەكیا مالێیە د ئاڤاكرنا خێزانێ دا، بەلێ پا نوكە ئەم یێ د دەمەكی دا كو تەكنۆلۆژیا و تێلەفوون یێن بووینە ستوینێن سەرەكیێن زارۆكان، ب لێبۆرینڤە ئەڤ چەندە یا بوویە ڕاستیا ژیانا مە، ئەڤجا دەیكا تێگەهشتی هنگاڤی ئاستە‌نگێن مەزن دبیت ژ وان ژی كارتێكرنا تۆڕێن جڤاكی و بابەت یان ناڤەروكێن نە درست و گڤاشنا جڤاكی. بەلێ پا ب زیرەكیا خۆ دشێت هەڤسەنگیەكێ دروستبكەت و زارۆكێن خۆ بەرەڤ ڕێكا درستا ئەرێنیا تەكنۆلۆژیایێ ببەت و فێرێ بكارئینانا وێ بكەت و جیاوازیێ دناڤبەرا باشیێ و خرابیێدا بكەت، دەیكا تێگەهشتی گرنگیا مێشكەكێ ساخلەم لگەل لەشەكێ ساخلەم دزانیت لەوما گرنگیێ ب هزرا وان ددەت و فێری گەلەك بازنێن جودا جودایێن ژیانێ دكەت كو دبنە ئەگەرێ بەرفرەهكرنا هزرا زارۆكی بۆ نموونە ئەو زارۆكێن دناڤ دژینگەهەكا حەزژێكر و پالپشتێن خواندنێبن پتر بۆ ژینگەهەكا هێدی و ئارام دچن و كێمتر ب شاشەیێن تیڤیاڤە دگرێداینە و پتر گوهێ وان یێ ل سەر ژیانا وان و دهشیارترن د جڤاكا خۆ دا. باهرا پترا نۆژدارێن تایبەتمەندێن بوارێ زارۆكان دبێژن كۆ تەماشەكرن و بكارئینانا شاشەێن ڕوون ئانكۆ تیڤی و موبایل هند مفای ناگەهینن زارۆكی هندی ئەزیەتێ و خرابیێ د گەهیننێ، دبیت پاشی و پشتی پیچەكێ مەزن دبن، دێ وان ژی چانسێ بكارئینانا هەمی تشتان هەبیت. د وان تەمەنێن زویدا كەس و تشتێ ژ هەمیان پتر زارۆك پێدڤی ببن «تێكەلیا دەیك و بابایە» ب تایبەت دەیكێ، چونكی باب دبیت باهرا پتر ل مال نەیێ ئامادەبیت، ئەگەر دەیكێ ژی زارۆكێ خوە ب سۆشیالێ و پایپادێ بێدەنگ و مژویلكر، ئەڤە دەیكینی كیڤە چوو؟ گەلەك دەیكان ئەڤ چەندە ئەنجامددا، نوكە یێ پارەیەكێ مەزن د مەزێخن ب تنێ دا زارۆكێ وان بهێتە سەر هوشێن خوە، ب تنێ دا ببیت زارۆكەكێ نۆرمال! لێ چ مفا نینە، پەشێمانی فایدە ناكەت. یا باشترە زارۆك یێ لڤلڤۆك و هار بیت، چێترە ژ وێ چەندێ وەكی ڕۆبۆتان بیت، ب موبایلێ تەنا ببیت، ب مۆبایلێ ب نڤیت، ئایپاد ددەستیدا بیت ئەگەر خوارنێ نەخۆت، ڕۆژەكێ ژ رۆژان دێ دێ ڤێ چەندێ تێگەهی و ژێ پەشێمان نابی و هەمی هەولادەی كو ژینگەهەكا ئارام و هەمی پالپشتی دانیە بەر سینگێ زارۆكێ خۆ.

د جڤاكەكێ بچویكێ هەمی رەوشت و تیتالێن وی بەرچاڤ لومەییەكا بێ سنوراهەی سەرەرای كو چ تشتێ ڤەشارتی نین. گەلەك جورێن لومەیێ دێ بینین, لومەیا ئەرێنی كو بچاڤەكێ باشی و ڕەحمێ دێ پێشنیار و شیرەتا گەهینیە خودانێ مەرەم پێ بێ كو بشكینی یان ژی ل شەرمێ بدەی, یا دویێ دبێژنێ لۆمەیا بنبڕكرنێ كو تێدا چ ڕێز و هەست و وژدان تێدا نینە، تنێ مەرەم پێ شكەستن و شەرمزاریكرنە كو تنێ دێ تەكیسا خۆ لسەر خەلەتیێ كەت, گەلەك جاران ‌دێ بینی كو ئەگەرێ سەرەكیێ لۆمەییێ نە ڤیان یان نە تێگەهشتنێیە, بێگومان ئەڤێ چەندێ ژی كارتێكرنەكا مەزن یا لسەر تاكی و جڤاكی هەی كو د ناخێ خۆ دا دێ كەسەكێ كێم باوەری بیت و هەست ب گونەهیێ و نەخۆشیێ كەت, دیسا بیتە ئەگەرێ نەهێلانا پەیوەندیان و سەرەدانان ژ كەسەكێ ڤەكری بۆ كەسەكێ تەبیعەت گرتی و هەر داهێنان و كارەكێ وی كری ب كێماتی دبینیت. ئەڤجا لسەر مە پێدڤیە ئەم هەولبدەین لۆمەییا بێ مفا بكەینە لۆمەییەكا ئاڤاكەر ب ڕێكا گوهدانێ و تێگەهشتنێ كو بەری لۆمەییێ ئەم گوه بدەیە لایێ دی و هەلوەستێ وی بەری بریارێ بدەین, بۆ نموونە كەسەك دێ ئێت ترانا و سڤكاتیێ ب جلكێن بەرامبەركەت بۆ كو چ تشتان ژێ بزانیت یان شێوازێ خانیێ وی یان ژی ئەو جهێ ب كرێگرتی وەك ماڵ, ئەگەر ب تێگەهشتیانە و ب چاڤەكێ رەحمێ سەحكەتێ دێ بینیت كو كێماسی یا د جهەكی دا هەی چ د وارێ ئابۆری یان جڤاكی یان نەساخی بیت، ئانكو نە ژ نەزان و خشیمیێ هۆسایە و مەزن دبێژن: «دەست شكەستی حالێ پێ شكەستی دزانیت». بەری پتر ژ سێسەد سالان فەیلەسۆفێ كورد «ئەحمەدێ خانی» ڕۆناهی دایە ڤی بابەتی كو ڕەخنە یا باشە بهێتەگرتن، لێ دڤێت ڕێز ل ماندیبوون و ڕێكا هزركرنا یێ بەرامبەر بهێتەگرتن، ئانكۆ هەمی تشتان لێكدانی سفرێ نەكەن، ئانكۆ هەر تشت ب زمان و ڕێكا خۆ یا باش و نەرم دشێت كارتێكرنێ و گوهۆڕینێ د كەسێ بەرامبەر دا بكەت. نڤیسەر و ڕەخنەگرێ عەرەبی»د.موحەمەد فەتاح» د پەرتووكا خۆ یا ب ناڤێ «فەلسەفەیا ڕەخنێ» دا گەلەك لسەر ڤی بابەتی ب درێژی نڤیسیە، كۆ دڤێت ڕەخنە ژی نەچیتە د قالبێ لۆمەكرنێ دا، دەمێ تەڤیا كەسەكی ڕەخنە بكەی، پێدڤیە چارە و دەرمان ژی دگەل تەبیت، نە ب تنێ گۆتن بیت.