ئەڤین خالد ئەحمەد

هزرێن داهێنەر بنەمایێ هەر پرسێسەكا پێشئێخستنێیە د ناڤ سازیان دا، ب تایبەتی
د كەرتێ فێركرنێ دا كو پشتبەستنێ ل سەر دەستپێشخەری و نویكرن و ڤێراگەهشتنا گوهۆرینێن دیجیتالی یێن بلەز دكەت، بەلێ د هندەك ژینگەهێن پیشەییدا هندەك رەفتار هەنە كو بهایێ ئەڤێ داهێنانێ كێم دكەن، ژ دیارترین ئەڤان رەفتاران دەست ب سەرگرتنا نە دادپەروەرانە ل سەر هەول و ماندیبوونا كەسێن دی، كو رەفتارەكە ئەدایا گشتی لاواز دكەت و كاریگەریەكا نەرێنی ل سەر باوەریێ د ناڤ ژینگەها پەروەردەیی دا دكەت.
مەبەست ب دزینا هزران راگەهاندنا پرۆژەیەكی یان چالاكیەكێ یان دەستپێشخەریەكێ بێی ئاماژەدان ب خۆدانێ وێ یێ رەسەن، چ د وارێن ئەكادیمی یان هونەری یان كارگێری دا، ئەڤ رەفتارە د سازیێن فێركرنێدا دیاردبیت ل دەمێ چالاكی یان پلان هەر ئەنجامدانەك بۆ كارگێریێ یان هندەك كەسێن دی دهێتە زڤڕاندن و ئەو كەسێ هزرا وێ پێشكێشكری یان ل سەر كاركری بهێتە پشتگوهئێخستن، سەرەرای ئارمانجا بەرچاڤ كو دبیت پێشئێخستنا قوتابخانێ یان باشكرنا ژینگەها فێركرنێ بیت، بەلێ گرنگی نەدان ب هەولێن تاكی ژینگەهەكا نەساخلەم ئاڤادكەت كو ل سەر بنەمایێ پەراوێزكرنا دەستپێشخەریا و كێمكرنا پالدەرێ دەستڤەئینانێ ئاڤادبیت.
پێشئێخستنا راستەقینەیی د ناڤ قوتابخانەیان دا پشتبەستنێ ل سەر جێبەجێكرنا چالاكیان ب تنێ ناكەت، بەلكو ب پلا ئێكێ ل سەر رێزگرتنا ل خۆدان هزران و دانپێدان ب هەولێن وان ئاڤا دبیت، ئانكو ئەو مامۆستا و فەرمانبەرێن پێشنیارێن نوی پێشكێش دكەن و هەولا ڤێراگەهشتنا سەردەمێ دیجیتالی ددەن، پێكهێنێ سەرەكی یێ بەرزكرنا ئاستێ سازیێنە، ل دەمێ ناڤێن وان دهێنە پشتگوهئێخستن و رۆلێ وان دهێتە كێمكرن، نە ب تنێ كاریگەری ل سەر ئەوان دبیت، بەلكو رەنگڤەدانێ ل سەر كەش و هەوایێ كاری هەمیێ دكەت، كو حەزا داهێنانێ پاشڤەدچیت و گیانێ كاركرنا پێكڤە لاوازدبیت.
ڤەكۆلینێن پەروەردەیی یێن نوی دیاردكەن كو رێزگرتن ژ گرنگترین هاندەران بۆ كارمەندێن قوتابخانا دهێتە هژمارتن، ئانكو ل دەمێ فەرمانبەر هەست دكەت كو هەولێن وی ل بەرچاڤ دهێنە وەرگرتن و جهێ رێزگرتنێنە، پێگیری و داهێنانا وی بەردەوام و زێدەتر لێدهێت، د بەرنبەر دا دەست ب سەرگرتنا هزرێن كەسێن دی دبیتە ئەگەرێ لاوازیا باوەریێ د ناڤ سازیێ دا و دبیتە ئەگەرێ بێهیڤی بوونێ كو دبیت رێگریێ ل دیاربوونا دەستپێشخەریێن نوی بكەن، كو د شیاندایە ب رێكا وان مفا ب پرۆسێسا فێركرنێ بگەهیت.
بابەتێ پاراستنا هزران نە ب تنێ لایەنێ یاسایی بخۆڤەدگریت، بەلكو گرێدای رەوشەنبیریا پیشەییە یاكو رێزێ ل تاكەكەسی دگریت و هاندانا پشكداریكرنێ دكەت و بهایێ هەولان د زانیت، لەورا ژی ئەو قوتابخانەیێن ل دویڤ ئەڤان پرنسیپان دچن ژینگەهەكا كاری یا ئەرێنی ئاڤادكەن و هاندانا هەمی كارمەندان دكەن ل سەر پێشكێشكرنا باشترین هزر و پێشنیاران بێی ترس ژ پەراوێزكرنێ یان پشتگوهئێخستنا رۆلێن وان.
ل دویماهیێ وەرگرتنا هزران بێی دانپێدان ب خودانێن وان ب تنێ خەلەتیەكا كارگێری نینە، بەلكو ئاستەنگەكە كو ئاراستێ پێشئێخستنا پەروەردەیی ژ كاردئێخیت، لەورا بۆ ئاڤاكرنا سازیەكا فێركرنێ كو شیانا پێشئێخستنا راستەقینەیی هەبیت، پێدڤیە رەوشەنبیریەك بهێتە رەخساندن ل سەر بنەمایێ زەلالیێ و هاندانێ و رێزگرتنێ ل پشكداریێن تاكی، ژبەركو ب ئەڤان بهایان د شیاندایە ژینگەهەكا فێركرنێ یا نوی بهێتە ئاڤاكرن كو ل گەل سەردەمی بچیت و پاشەرۆژا قوتابیان و جڤاكی گەشتر لێ بكەت.

ئـەڤین خـالد ئـەحمەد خـالد

دەستپێك
ئارمانجا ڤێ گۆتارێ شرۆڤەكرنا چەمكێ ئابۆریا بازنەیی و سەپاندنێن وێ یێن گونجای د هەرێما كوردستانا ئیراقێ دایە، ل گەل تەرخانكرنا گرنگیێ بۆ دەرفەت و ئاستەنگێن كو پێشیا وێ دگرن. گۆتار دێ بنگەهێن تیۆری یێن ئابۆریا بازنەیی ڤەكۆلیت، پاشی دێ چیتە سەر شرۆڤەكرنا رەوشا نهۆ ل هەرێما كوردستانێ، و ل داویێ دێ پێشنیارێن كریار پێشكێش كەت بۆ پاڵپشتیكرنا گوهۆڕینا بەرەڤ ئابۆریەكا بازنەیی یا بەردەوام.

ئابۆریا بازنەیی: چەمك و گرنگی

ئابۆریا بازنەیی وەك مۆدێلەكێ ئابۆری دهێتە پێناسەكرن كو ئارمانجا وێ كێمكرنا پاشماییانە بۆ كێمترین ئاست، دوبارە بكارئینانا سامانان هەتا رادەیەكێ د شیانان دا و گوهۆڕینا پاشماییان بۆ سامانێن بهادار.
ئەڤ مۆدێلە گرنگیێ ددەتە درێژكرنا ژیێ بەرهەمان، كێمكرنا بكارئینانا سامانێن سروشتی، و ئافراندنا دەرفەتێن كاری یێن نوی. ئابۆریا بازنەیی وەك رێبازەكا بەردەوام دهێتە هەژمارتن كو رۆلێ خۆ د پاراستنا ژینگەهێ دا هەیە، بدەستڤەئینانا گەشەپێدانا ئابۆری و پاراستنا سامانێن سروشتی بۆ نفشێن داهاتی.
رەوشا نهۆ یا ئابۆریا بازنەیی ل هەرێما كوردستانێ
هەرێما كوردستانێ رووبەروو گەلەك ئاستەنگێن ژینگەهی و ئابۆری دبیت، كو پێدڤی بە وەرگرتنا ستراتیژیێن نوی یێن گەشەپێدانا بەردەوام هەیە. سەرەڕای هەبوونا هندەك دەستپێشخەریان د وارێ دوبارە وەرگرتن و رێڤەبرنا پاشماییان دا، لێ سەپاندنا چەمكێ ئابۆریا بازنەیی هێشتا سنووردارە. هەرێم پێدڤی ب پێشئێخستنا ژێرخانەكا گونجای، یاسایێن پشتەڤان و هشیاریەكا جڤاكی یا مەزنتر هەیە بۆ پاڵپشتیكرنا گوهۆڕینێ بەرەڤ ئابۆریەكا بازنەیی. پێدڤیە گرنگی ب كەرتێن سەرەكی وەك چاندنێ، وزێ، پیشەسازیێ و گەشتیاریێ بهێتەدان بۆ بدەستڤەئینانا مفایەكێ مەزن ژ چەمكێ ئابۆریا بازنەیی.
دەرفەتێن پاڵپشتیكرنا ئابۆریا بازنەیی ل هەرێما كوردستانێ

گەلەك دەرفەتێن گەش بۆ پاڵپشتیكرنا ئابۆریا بازنەیی ل هەرێما كوردستانێ هەنە، ژ وان:
1- چاندنا بەردەوام: دشێین تەكنیكێن چاندنا ئۆرگانیك، رێڤەبرنا ئاڤدانێ ب شێوەیەكێ كاریگەر و كێمكرنا بكارئینانا ژەهرێن كیمیایی، بۆ بدەستڤەئینانا چاندنەكا بەردەوام بكاربینین.
2- رێڤەبرنا پاشماییان: پێدڤیە سیستەمێن كاریگەر بۆ رێڤەبرنا پاشماییان بهێنە پێشخستن، ژوان جوداكرنا پاشماییان، دوبارە وەرگرتن، پاقژكرن، بەرهەمئینانا وزەیێ ژ پاشماییان.
3- وزەیا نوویكرەڤە: دشێین مفای ژ ژێدەرێن وزا نوویكرەڤە وەربگرین، وەك وزا رۆژێ و وزا بای، بۆ كێمكرنا پشتبەستنێ ب سۆتەمەنیێن فۆسیلی.
4- پیشەسازیا كەسك: پێدڤیە پیشەسازیێن كو پشت ب كەرەستێن دوبارە وەرگرتی گرێددەن و كێمكرنا دەرهاڤێتنا كاربۆنێ دكەن، بهێنە هاندان.
5- گەشتیاریا ژینگەهی: دشێین گەشتیاریا ژینگەهی پێشبخەین، یا كو پشت ب سامانێن سروشتی گرێددەت، دگەل پاراستنا ژینگەهێ.

ئـاستەنگێن رووبـەڕووی جێبەجێكرنـا ئابۆریـا بازنەیی ل هـەرێما كوردستانێ دبن:

گەلەك ئاستەنگ هەنە كو رێ ل بەر جێبەجێكرنا ئابۆریا بازنەیی ل هەرێما كوردستانێ دگرن، ژ وان:
• كێمبوونا ژێرخانێ: هەرێم ژێرخانا پێدڤی بۆ كۆمكرن و چارەسەركرن و دوبارە وەرگرتنا پاشماییان كێمە.
• نەبوونا یاسایان: بۆ هاندانا ئابۆریا بازنەیی، هەرێم پێدڤی بە یاسایێن پشتەڤان هەیە.
• هشیاریا جڤاكی: جڤاك پێدڤی ب زێدەكرنا هشیاریێ دەربارەی گرنگیا ئابۆریا بازنەیی هەیە.
• دارایی: جێبەجێكرنا ئابۆریا بازنەیی پێدڤی بە وەبەرهێنانێن مەزن هەیە.

پێشنیارێن كریارێ
• دانانا ستراتیژیەكا نیشتمانی: پێدڤیە ستراتیژیەكا نیشتمانی بۆ گوهۆڕینێ بەرەڤ ئابۆریا بازنەیی بهێتە دانان.
• هەڤكاریا نێڤدەولەتی: پێدڤیە هەڤكاریا نێڤدەولەتی بۆ گوهۆڕینا شارەزایی و زانینان د وارێ ئابۆریا بازنەیی دا بهێتە پێشخستن.
• هشیاركرنا جڤاكی: پێدڤیە پرۆگرامێن هشیاركرنێ بۆ نیاسینا جڤاكی ب گرنگیا ئابۆریا بازنەیی بهێنە جێبەجێكرن.
• دابینكرنا دارایی: پێدڤیە دارایی یا پێدڤی بۆ پرۆژەیێن پەیوەندیدار ب ئابۆریا بازنەیی ڤە بهێتە دابینكرن.

ئـەنـجام
ئابۆریا بازنەیی دەرفەتەكا گرنگە بۆ بدەستڤەئینانا گەشەپێدانا بەردەوام ل هەرێما كوردستانا ئیراقێ. ئەڤە ژ بۆ جێبەجێكرنا ستراتیژیێن كاریگەر بۆ گوهۆڕینێ بەرەڤ ئابۆریەكا بازنەیی پێدڤی ب پابەندبوونەكا دل ژ لایێ حوكمەت و كەرتێ تایبەت و جڤاكێ مەدەنی ڤە هەیە. پێدڤیە گرنگی بهێتە دان بۆ ئاڤاكرنا ژێرخانێ، دانانا یاسایێن یاسایی، و هشیاركرنا جڤاكی، بۆ بدەستڤەئینانا ئارمانجێن گەشەپێدانا بەردەوام.

ئەڤین خـالد ئەحمەد خـالد

چیایێن كوردستانێ، كو مێژوویەكا پڕ وەكو جهەكێ ڤەحەواندن و پاراستنا خەلكێ‌ خۆ و پێشمەرگەیێن پارێزڤانێن وەلاتی، نها دبنە دەرفەتەكا گەشتیاری یا هەرە گرنگ ل گەل گوهۆڕینا هەرێما كوردستانێ بۆ ناڤچەیەكا گەشتیاری یا ئارام، وەكو بیرۆكە و پێشنیار و دەسپێشخەری باش دبینم كو هێزەكا مەزن بۆ پەرەپێدانا پرۆژەیەكێ‌ بۆ یەكەیێن ڤەحواندنا گەشتیاری (خانیێن گەشتیاری) یێن بهادار و ژێهاتی. ئەڤ پرۆژە نەتنێ پرۆژەیەكێ‌ خانییانە، بەلكو سەربۆرەكا گەشتیاری یا بێ هاوتا یە كو كۆمەكا مەزن ژ ئازایەتی، ئارامی و ناسینا میراتا كولتووری یا دەولەمەند ئانكو یا كوردی یا تایبەت تێدا هەیە.
خـالـێن هێزێ:
1- جهێ ستراتیژی: چیایێن كوردستانێ ب جوانی، ب جۆراوجۆر و ئاڤ و هەوایا و سەقایەكێ‌ فێنك و گونجای بۆ هەمی وەرزێن سالێ‌.
2- سەربۆرەكا گەشتیاری یا بێ هاوتا: خانی دێ سەربۆرەكا گەشتیاری بەرهەڤ كەت كو ئازایەتی، ئارامی و ناسینا كۆلتۆرێ‌ كوردی یێ‌ رەسەن و تایبەت تێدا بیت.
3- هیڤیا قازانجێ: داخواز بۆ گەشتیاریا بلیمەت ل ناڤچەیێن چیایان رۆژ ب رۆژ زێدە دبیت كو د دەرئەنجامێ‌ دا دبیتە پرۆژەكێ‌ وەبەرهێنانێ‌ یێ‌ بەردەوام.
4- هەڤكاری یا خەلكی: هەڤكاری ل گەل كۆمەلگەهان بۆ دابینكرنا جهێن كاری و پشتەڤانیكرنا گەشەپێدانا ئابووری.
پـلانـا جێبەجێكرنـێ:
1- تاقیكرنا بیاڤی: هەلسەنگاندنا تەڤایی یا دارایی، ژینگەیی و یاسایی.
2- هەلبژارتنا جهان: هەلبژارتنا جهان ب شێوەیەكێ‌ زانستی، ب دیتنا جوانیێ‌، گەهشتن و پاراستنا ژینگەیێ.
3- دیزایین و چێكرن: دروستكرنا خانییان ب شێوازەكێ‌ كوردی و هاندانەكا نوی، بكارئینانا مادەیان ب ژینگەیی.
4- بازاڕكرن: پڕوپاگەندەیەكا ب هێز بۆ گەشتیارێن كو دخوازن د سەربۆرەكا تایبەت دا بژین هەڤكاری ل گەل ئاژانسێن گەشتیاری یێن جیهانی و مفاوەرگرتن ژ پلاتفۆرمێن تەكنۆلۆژی.
5- بەردەوامیدان: پاراستنا ژینگەهێ و ئابووری، ب تایبەتی پشتەڤانیكرنا كۆمەلگەهان بهێنە ئاڤاكرن ل گەل جەختیكرن ل سەر پشتەڤانیكرنێ‌ بۆ ئاڤاكرنا كۆمەلگەهان.
پێشبینی: دبینم كو ئەڤ پرۆژە سەركەفتنەكا مەزن بدەستخۆڤە بینیت، دكاریت ببیتە نیشانەیەكا گرنگ بۆ گەشتیاریێ‌ ل كوردستانێ، پشتەڤانیكرنا ئابووری و ناساندنا جوانیێ‌ و كولتۆرا لۆكالی.

* مامۆستایێ هاریكار ل كۆلیژا كارگێری و ئابوری