هیلین سالم

د جیهانا پێشکەفتی یا ئەڤرۆ دا، تێگەهێ «باژێرێ زیرەک» (Smart City) ئێدی خەیالەکا زانستی نینە، بەلکو بوویە پێدڤییەکا فەر بۆ باشترکرنا کوالیتیا ژیانا هاوڵاتییان. باژێرێ زیرەک ئانکو بکارئینانا تەکنەلۆژیایێ و داتایان بۆ رێڤەبرنا خزمەتگوزارییان ب شێوەیەکێ بلەز و ئەرزانتر. ل هەرێما کوردستانێ و ب تایبەت ل باژێرێ دهۆکێ، ئەم دشێین ڤێ ئەزموونێ بکاربینین بۆ چارەسەرکرنا کێشەیێن کو سالانە تووشی مە دبن، ب تایبەت د بیاڤێن هاتنوچوون و کارەبێ دا.
چارەسەریا قەرەبالغیا هاتنوچوونێ
ئێک ژ مەزنترین ئالۆزیێن باژێرێن مە، قەرەبالغیا جادەیانە کو دەم و پترۆلەکا زێدە ب هەدەر دبەت. د سیستەمێ باژێرێ زیرەک دا، «ترافیک لایتێن زیرەک» دهێنە بکارئینان کو ب رێکا راداران دزانن کا کیژ جادە یا قەرەبالغە و ل دویڤ وێ چەندێ دەمێ رۆناهیا کەسک و سۆر رێک دئێخن. هەروەسا، ئەپلیکەیشنێن مۆبایلێ دشێن شۆفێران ئاگەهدار بکەن کا کیژ جادە یا گرتی یە یان قەرەبالغە و رێیێن جێگر نیشا وان بدەن. ئەڤە دێ بیتە ئەگەرێ کێمبوونا روودانێن هاتنوچوونێ و کێمکرنا پیسبوونا ژینگێ.
رێکخستنا کارەبێ ب شێوەیەکێ زیرەک
کێشەیا کارەبێ ل کوردستانێ پێدڤی ب چارەسەریێن تەکنەلۆژی هەیە. سیستەمێ «پێوەرێن زیرەک» (Smart Meters) یێ کو نها حکومەتێ دەستپێکری، پێنگاڤەکا گرنگە بەر ب باژێرێ زیرەک ڤە. ئەڤ سیستەمە دشێت ب شێوەیەکێ ئۆتۆماتیکی داتایێن بکارهاتی ب هنێریت و رێگریێ ل زێدەگاڤیان بگریت. هەروەسا، د باژێرێن زیرەک دا، رۆناهیێن جادەیان ب تنێ دەمێ پێدڤی (دەمێ تڕۆمبێل یان مرووڤ ل بن بن) دهێنە هەلکرن، ئەڤە ژی دێ ب سەدان مێگاواتێن کارەبێ بۆ باژێری دابین کەت.
ژینگەهـ و خزمەتگوزاریێن گشتی
باژێرێ زیرەک ب تنێ کارەب و ترافیک نینە، بەلکو کۆمکرنا گلێش و بەرمایک ژی ب تەکنەلۆژیایێ دهێتە رێکخستن. کانتینەرێن زیرەک یێن بەرمایک و گلێشی دشێن ئاماژێ بدەنە کۆمپانیا پاقژکرنێ کو یێن پڕ بووین، دا کو تڕۆمبێلێن پاقژکرنێ ب تنێ بچنە سەر وان جهێن پێدڤی، ئەڤە ژی مەزاختنا گازێ و دەمی کێم دکەت. زێدەباری ڤێ چەندێ، ئەلیکترۆنییکردنا مامەلەیێن میری دێ قەرەبالغیا سەر فەرمانگەهان کێم کەت و ناهێلیت هاوەڵاتی د رێزێن درێژ دا ب راوەستن.
ئەنجام
ئاڤاکرنا باژێرەکێ زیرەک پێدڤی ب بودجەیەکا مەزن و پلانەکا درێژخایەن هەیە، لێ قازانجێن وێ بۆ پاشەڕۆژێ گەلەک ژ تێچوویێ وێ مەزنترن. دهۆک وەک باژێرەکێ گەشتیاری و زانستی، هەمی مەرجێن وێ تێدا نە ببیتە نموونەیا ئێکێ یا باژێرێ زیرەک ل سەر ئاستێ عێراقێ. ئەڤە نەب تنێ ئاسانکارییە بۆ ژیانێ، بەلکو نیشانا پێشکەفتنا شارستانی و تەکنەلۆژیا مللەتێ مە یە.

هێلین سالم

دابونەریت و نووبوون دو هزرن كو هەردەم د ژیانا رۆژانە دا مرۆڤ تووش دبیتێ. نەریت ژ ئەوان هزر و نەریتێن جڤاكی پێكدهێت كو ژ باب و باپیران بۆ مە ماینە و رۆلەكێ گرنگ بۆ پاراستنا ناسناما مللەتان و ئەخلاقێ ئێكگرتی یێ جڤاكێ هەیە، د بەرامبەر دا نووبوون ئانكو گوهۆرینا هزرێن كەڤن و هەبوونا هندەك هزرێن نوی بۆ باشتركرنا ژیانا سەردەم.
د گەلەك جڤاكان دا ب تایبەت یێن كوردی، ئاریشە د ناڤبەرا دابونەریت و نووبوونێ دا ب شێوەكێ بەرچاڤ دهێنە دیتن. گەلەك جاران گەنج حەزدكەن ژیانەكا ئازادتر و نویتر هەبیت، د دەمەكی دا مالێن وان هەولددەن نەریتێن خۆ بپارێزن، ئەڤ جیاوازیا هزری دبیتە ئەگەرێ تێكچوون و ئاریشەیا د ناڤ خێزان و جڤاكێ دا.
هەروەسا تەكنولۆجیا نوو رۆلەكێ گرنگ بۆ مەزنبوونا ئەڤان ئاریشەیان دا هەیە، تۆرێن جڤاكی و میدیایا دیجیتالی شێوازێ ژیانێ و هزرێن مرۆڤان یێن گوهارتین و بووینە ئەگەر كو گەلەك نەریت بكەڤنە بەرپسیارێ و هندەك خێزان و جڤاك وەسا هزر دكەن كو هەرەشە ل سەر بیروباوەرێن كەڤن دروست دبن.
نووبوون ب رامانا ڕەتكرنا نەریتان نینە. گەلەك نەریت هەنە كو بنەمایێ ئەخلاق و رێزگرتن و هەڤپشكی و هاریكاریا هەڤدویە. ئەڤ جۆرە نەریتە دبنە ئەگەرێ بهێزبوونا مللەتان و دڤێت بهێنە پاراستن. د هەمان دەمی دا؛ هندەك نەریت هەنە ل گەل ژیانا سەردەم ناگونجن و دبنە ئەگەرێ سنوورداركرنا ژیانا مرۆڤان، ب تایبەتی ژن و گەنجان، ئەڤە دپێدڤینە ب هشیاری و تێگەهشتن بهێنە گوهۆرین.
جڤاكا پێشكەفتی ئەوە یاكو بكاریت هەڤسەنگیێ د ناڤبەرا دابونەریت و نووبوونێ دا بكەت، نەریت دڤێت وەك ڕەگەز و بنەمایێ مللەتی بهێتە پاراستن، بەلێ نووبوون دڤێت وەك ئامرازەك بۆ چارەسەركرنا ئاریشەیێن نوی و بەر ب پیشڤەچوونێ بهێتە وەرگرتن. ئەگەر هەڤسەنگی نەبوو، دێ جڤاك یا پاشڤەمای بیت یان دێ ب شێوەكێ بلەز ناسنامەیا خۆ ژدەستدەت.
هندەك نموونەیێن رۆهن یێن هەین؛ كو نەریتێن خراببوون و ل گەل ژیانا نوی دا نەماینە؛ یانژی گەلەك یێن كێم بووین وەك بێبەهركرنا كچان ژ خواندنێ كو ل سەردەمێن كەڤن دا گرنگی ب خواندنا كچان نەدهاتەدان، بەلێ د نوكە دا گەلەك ژن وەكی زەلامان یێن بووینە نۆژدار و مامۆستا رێبەرێن گەلەك كاران.
هەروەسا نەریتێ هەڤژینیا ب زوری گەلەك كێم بوویە و نوكە ماف ب كچ و كۆڕان دهێتەدان؛ هەڤژینان بۆ خۆ بهەلبژێرن. د سەردەمێن كەڤن دا نەدبوو گەنج بریارا خۆ بێژن ل دیوانەكا كەسێن مەزن لێ بن؛ بەلێ د نوكە دا گفتوگۆ و دەربرین و بۆچوون ب پشكەكا گرنگ دهێتەدانان د ناڤ جڤاكی دا. ل سەردەمەكی دا توندوتیژی ب تەربیەتەكا باش دهاتە زانین، بەلێ د نوكە دا توندوتیژی ب تاوان دهێتە نیاسین.
ل داهاتی دا جڤاك دێ كەڤیتە دەستێ وان یێ بشێت د ناڤبەرا دابونەریت و نووبوونێ دا رێیەكا ناڤەندی بهەلبژێریت. پاراستنا بهایێن مرۆڤایەتی ل گەل وەرگرتنا هزرێن شێوازی نوی دشێن ژیانەكا باشتر و جڤاكەكێ هەڤسەنگتر دروست بكەت.

هێلین سالم

مرۆڤ دشێت هەموو دەمان فێر ببیت، بەلێ ل دووف ڤەكۆلینان هندەك دەم هەنە ژ دەمێن دی باشترن بۆ فێربوونێ و خواندنێ، ژوانا:
سپێدە/ دەمێ زێڕین بۆ فێربوونێ.
سپێدە باشترین دەمە بۆ خواندنێ و فێربوونێ، پشتی خەوەكا باش، مێشك گەشە و چالاكە، ئەنجامێن ڤەكۆلینان دیار دكەن كو سێ هەتا چوار دەمژمێران پشتی رابوونێ ژ خەوێ، مێشك د باشترین بارودۆخێ خۆدایە بۆ وەرگرتن و تێگەهشتنا زانیاریان، گەلەك ژ زانایان دبێژن سپێدەیان زوو باشترین دەمە بۆ خواندنا بابەتێن گران و بەرپرسیارێن هزری یێن گرنگ، چنكو د ئەڤی دەمیدا، مێشكی پتر شیانا تێگەهشتن و بیرئینانێ هەیە و كێمتر هەست ب وەستیانێ دكەت.
نیڤرۆ/ قۆناغا سستبوونێ.
پشتی فراڤینێ، ژ نیڤرۆ هەتا دەمژمێرێن ئێڤارێ، مێشك كێمتر چالاكە، بارودۆخەكێ سست و وەستیایی دروست دبیت و هندەك كەس هەست ب خەوێ دكەن. ئەڤ دەمە گەلەك گونجای نینە بۆ بابەتێن گران.
ئێڤاری/ دەمێ ئافراندن و داهێنانێ.
پشتی نیڤرۆیا درەنگ و د ئێڤاریدا، هشیاریا مێشكی دەست ب گەرمبوونێ دكەت، ئەڤ قۆناغە یا گونجایە بۆ چالاكیێن داهێنەرانە و ئافراندنێ وەك نڤیسین، ژبەر هندێ د وی دەمیدا مێشك دگەهیتە ئاستەكی چالاك و ڤەكری كو رێكا هزرێن نوو ڤەدكەت.
شەڤ/ دەمێ تێكەلكرن و لێكدانێ.
شەڤ یاگونجایە بۆ خواندنا هندەك جۆرێن زانیاریان، بەری نڤستنێ، مێشك یێ ئامادەیە بۆ تێكەلكرنا زانیاریان و دروستكرنا پەیوەندیان دناڤبەرا تشتێن فێربووی دا، ڤەكۆلینان دیار كریە كو خواندن بەری نڤستنێ هاریكاریا مە دكەت باشتر فێرببین تایبەت خواندنا ٣٠ خولەكان بەری نڤستنێ دشێت كارتێكرنەكا ئەرێنی هەبیت لسەر هزركرنێ.
-رێكێن باشتركرنا فێربوونێ د هەر دەمەكیدا.
١ـ بەرنامەیەكێ پەیرەو بكە، پەیرەویكرنا خشتەیەكێ رۆژانە هاریكاریا مێشكی دكەت خۆ ئامادە بكەت بۆ فێربوونێ د دەمێن دیاریكری دا.
٢ـ دەمێن كورت و بەردەوام، باشترە دەمێن كورت و بەردەوام بۆ فێربوونێ بكاربینی، وەك ٢٥-٣٠ خولەك خواندن و ٥ خولەك بهێنڤەدان، ژ بەركو چەندین دەمژمێران بێ بهێنڤەدان بخوینی.
٣ـ مفای ژ باشترین دەمێن خۆ وەربگرە، هەر كەسەكی دەمێن تایبەت هەنە كو تێدا باشتر فێر دبیت، گرنگە تو ڤان دەمان بزانی و پشت بەستنێ ل سەر وان بكەی.
4ـ خوارن و ڤەخوارنا ساخلەم، خوارنەكا ساخلەم و ڤەخوارنا ئاڤێ كارتێكرنەكا مەزن لسەر هزركرن و فێربوونێ هەیە، خۆ دوور بێخە ژ خوارنێن قەلە و و شەكرێ زێدە بەری دەمێن خواندنێ.
٥ـ ژینگەهەكا گونجای، ژینگەها فێربوونێ گەلەك گرنگە، بشێوەیەكی گشتی، جهێن بێدەنگ و ئارام، ب رۆناهیەكا باش و پاقژ، باشترین جهن بۆ فێربوونێ.
ب كورتی، باشترین دەم بۆ خواندن و فێربوونێ ددەستپێكا رۆژێ دایە، بەلێ هەر كەسەكی تایبەتمەندیێن خۆ هەنە، گرنگ ئەوە مرۆڤ دەمێن خۆ یێن باشتر بۆ فێربوونێ بزانیت و بەرنامەیێ خۆ یێ رۆژانە ل دووف وێ دانیت.

هێلین سالم

دروستکرنا سترانێن سیاسی و نیشتمانی ل دەمێ بانگەشەیا هەلبژارتن و دەنگدانێ دا گەلەک گرنگیەکا مەزن هەیە، چونکو مۆزیکێ شیانێن ب هێز هەنە کو کارتێکرنێ ل سەر هەست و هزرێن خەلکی بکەت.

ئەڤە گرنگترین خالێن رۆلێ سترانێن سیاسی و نیشتمانی یە ل دەمێ دەنگدانێ:
١- ب هێزکرنا هەست و سۆزا و کارتێکرنا سۆزداری:
مۆزیک دگەل هەستێ مرۆڤی ڕاستەوخوە د ئاخڤیت. سترانەکا ب ئاوازەکا بێهنفرەهـ یان تژی جوش و خروش و شیان هەنە کو هەستێن نیشتمانپەروەری، هیڤی و باوەریێ د دلێ دەنگدەران دا ب هێز بکەت و وان ل دۆر پارتێ کۆم بکەت، ئاوازێن نوی و بلەز، ب تایبەتی د گەل پەیڤێن کو بەحسێ سەربلندیێ و تێکۆشانێ دکەن، دەنگدەران ب هێز دکەن و پتر هانددەن بۆ چوونە سەر سندوقێن دەنگدانێ.

٢- گەهاندنا پەیامان ب شێوەکێ بلەز و سانەهی:
ستران زووی تر ژ گۆتار و دیدارێن درێژ ل ناڤ خەلکی دا بەلاڤ دبن. دەنگدەر ب سانەهی پەیڤ و دروشمێن سترانێ ژبەر دکەن و ڤەدگێڕن هەروسا ستران دروشم و ئارمانجێن پارتێ د ناڤ مێشکێ خەلکی دا ب شێوەکێ دووبارە د چەسپن، و ب ڤی شێوەیی ناسناما پارتێ ب هێز دکەن.

٣- ئێکگرتنا جڤاکی و نیشتمانی:
سترانێن سیاسی و نیشتمانی دبنە هێمایەکێ هەڤپشک بۆ هەمی لایەنگرێن پارتێ. دەمێ گەلەک کەس پێکڤە سترانەکێ د بێژن، هەستێ گرێدان و ئێکبوونێ ل دەڤ وان پەیدا دبیت، هەروەسا ب هێزکرنا ناسناما کوردی سترانێن کو ل سەر ئاواز و دەنگ و ڕەنگێ فۆلکلۆری و نیشتمانی یێ کوردی (ب تایبەتی یێ بەهدینی) هاتبنە دروستکرن، هەستێ نەتەوەیی ب هێز دکەن و نیشا ددەن کو پارت پشتەڤانیا کەلتۆرێ خۆ دکەت.

٤- کێمکرنا مەترسیا سیاسی:
د ئالۆزی و گرژیێن سیاسی دا، سترانێ شیان هەنە کو هەستێ ئارامی و چاڤەریێ ل دەڤ خەلکی دروست بکەن و گرژی و ئالوزیان کێم بکەن هەروسا هێمایێن ئاشتیێ د ئاوازێن خۆش و ئارام دا، د شێت پەیاما ئاشتی، پێکڤەژیان، و دوویرکەفتن ژ توندوتیژیێ بگەهینیت.
ب کورتی، سترانێن سیاسی و نیشتمانی نە بتنێ هێمایێ بانگەشەیێ نە، بەلکو ئامیرەیێن دروستکرنا هەست و باوەریێ نە کو شیانێن مەزن هەنە ل دەمێ دەنگدانێ دا و کارتێکرنێ ل سەر بڕیارا دەنگدەری دکەن.

هێلین سالم

گەلێ كوردستانێ یێ ل بەرامبەر قووناغەكا گرنگ یا سیاسی دا، بریارا ئێك ب ئێك د ڤان هەلبژارتنان دا كارتێكرنەكا ئێكسەر دێ ل سەر پێشەرۆژ و ئێمناهی و ژیانا نەتەوی یا هەرێمێ كەی. د دەمەكی دا هەمی پارتێن سیاسی بانگەشەیا خزمەتێ دكەن، بەلێ بتنێ ئێك هێز هەیە كو دیرۆك و پێشەرۆژ و بنەمایێن خۆ ب خوین و خەبات و قوربانیێن مەزن داینە ئەوژی پارتی دیموكراتی كوردستانە.
پارتی دیموكراتی كوردستان نە بتنێ پارتەكا سیاسی یە بەلكوە قوتابخانەكا نیشتمانییە كو رێبازا پیرۆزا بارزانیێ نەمرە. لەوما دەنگدان ب پارتی، دەنگدانە ب ڤان بنەمایێن گرنگ:
١- پاراستنا ئێمناهی و دەستكەفتێن نیشتمانیی،
پارتی هێزەكا سەرەكی بوویە ل دەمێ پاراستنا قەوارێ هەرێمێ ل قووناغێن ب زەحمەت دا، ژ دابینكرنا ئێمناهیا پشتی راپەرینێ تا رووی ب روویبوونا داعشێ‌. پارتی ب شیانێن خۆ شیا پێشمەرگێ كوردستانێ بكەتە چەپەر بۆ پارستنا خاك و نیشتمانی، لەوما دەنگدان ب پارتی پشتەڤانییە ل ئاسایشا دەڤەرێ و پاراستنا داهاتوی ژ هەمی مەترسییا.
٢- گەشەپێدان و بنیاتنانا ژێرخانا ئابووری،
ل سەردەستێ پارتی، هەولێرا پایتەخت و دەڤەرێن دی یێن ل بن كونترۆلا پارتی یێن بووینە نموونەیا گەشەپێدان و پێشكەفتنێ ل ئیراقێ. پارتی هەمی گاڤا بزاڤ كرینە ژێرخانا ئابووری و وەبەرهێنانێ بهێز بكەت، ب تایبەتی د بیاڤێ نەفت و گازا هەرێمێ دا كو وەك كلیلەكا سەربەخۆیا ئابۆریا هەرێمێ دهێتە دیتن، پارتی ب بەردەوامی ب پرۆژەیێن چاكسازی و دابینكرنا ژیانەكا باشترە بۆ هاەڤوەلاتیان ددەت.
٣- خەبات بۆ سەربەخۆی و مافێ چارەنڤیسێ، پارتی نیشتمان پەروەرترین پارتە ل هەرێمێ، رابەرێ پارتی دیموكراتی كوردستان مەسعود بارزانی، پێنگاڤێن ب هێز و وێرەك بۆ سەربەخۆیا كوردستانێ هاڤێتن ئەو ژی ئانجامدانا ڕیفراندۆمێ بۆ كو هیڤی و ئیرادەیا گەلێ كوردستانێ بۆ جیهانێ دیاركر، لەوما دەنگدان ب پارتی نویكرنا سۆز و پەیمانا یە دگەل ئارمانجا مللەتێ كورد.
٤- ململانێیەكا ب هێز ل گەل بەغدا و گۆرەپانا نێڤدەۆلەتی، د سیاسەتا ئیراقێ دا، پارتی وەك هێزەكا ب دروستی نوونەراتیا بەرژەوەندیێن كوردان دكەت، د گفتوگۆیێن دگەل بەغدا دەربارەی بودجە و مووچە و بجهئینانا ماددێ ١٤٠، پارتی وەك بەرەڤانەكێ بهێز دهێتە نیاسین. ل سەرانسەری جیهانێ ژی پارتی دیموكراتی كوردستان پەیوەندیێن دیپلۆماسی یێن ب هێز ل گەل گەلەك وەلاتێن مەزن هەنە كو دبنە ئەگەرێ پاراستنا هەرێمێ ل سەر نەخشێ سیاسی یێ جیهانێ.
ل دووماهیێ، دەنگدان ب پارتی دەنگدانە ب ڕابەراتیەكا ژ هەژی و خەباتەكا مێژوویی و ئەزموونەكا تژی دەستكەفت، د ئەڤان هەلبژارتنان دا بلا ئەم هەمی د ئێكگرتی بین و دەنگ بدەینە وێ پارتا هەردەم ئالایێ كوردستانێ بەرز و بلند كری و هەردەم بەرەڤانی ژ هەرێمێ كریە.

هیلین سالم

هونەرێ بێدەنگبوونێ ئەو شیانن كو مرۆڤی دبەنە ئاستەكێ دەروونی یێ كویر و بێ ئاگەهـ و بێ دەنگ و ئاخفتن و بتنێ دل هەستان دكەت، رامانا بێدەنگ بوونێ نە ئاخفتن بتنێ نینە بەلكو هونەرەكێ ژیانێ یە كو برێكا وی مرۆڤ دشێت هەستێت خۆ بهێز بێخیت و هزرێن خۆ بەرچاڤ بكەت و دناڤ قەرەبالغیا جیهانێ دا بۆ خۆ جهەكێ ئارام دبینیت.
بێدەنگی هونەرەكێ گەلەك گرنگە كو دناڤ جیهانا مەیا ئەڤرۆ دا گەلەك جاران بهایێ وێ ناهێتە دیتن، د ڤێ جیهانا قەرەبالغ و پڕ دەنگ دا، بێدەنگی دبیتە كانییەكا هێزێ و بەرهەمدارییێ كو گەلەك ژ مە ژێ بێ بەهر بووینە، بێدەنگی هونەرەكە كو مرۆڤ دشێت پێ ژیانا خۆ دەولەمەند بكەت، دەمێ مرۆڤ فێر دبیت چاوا دێ بێدەنگییێ قەبوول كەت، دێ هەست ب ئارامی و ئاشتییا ناڤخۆیی كەت كو دناڤ قەرەبالغییا رۆژانە دا زەحمەتە بهێتە دیتن. مەزن دبێژن (ئەگەر ئاخفتێن زیڤ بیت نە ئاخفتن زێڕە) ئانكو هندەك جاران و ل هندەك دیوان و روینشتنان دەمێ مرۆڤ بزانیت دئ ئاخڤیت دڤێت گەلەك هزرا خۆ دوێ ئاخفتنێ دا بكەت بەری بێژیت چونكە گەلەك جاران ئەزمان درێژی و پیربێژی بەلانە بۆ خۆدانی، لەوما گەلەك جاران نە ئاخفتن و بێدەنگی زێڕن، بێدەنگی هونەرە چونكە پێدڤی ب راهێنان و هشیارییێ هەیە.
گەلەك ژ مە د ژیانا رۆژانە دا هەست ب نەرەحەتییێ دكەین گاڤا بێدەنگی دهێتە ناڤبەرا مە و كەسەكێ دی، و لەزێ دكەین دا ڤێ بێدەنگییێ تژی بكەین ب ئاخڤتنێن بێ مفا، لێ ئەو كەسێن كو هونەرێ بێدەنگییێ فێر بووینە، دزانن كو بێدەنگی نە تشتەكێ خرابە، بەلكو دەرفەتەكە دا مرۆڤ گوهدارییا دەنگێن ناڤخۆیی و ئەو تشتێن دوروبەرێن خۆ بكەت كو جاران نابینیت یان نابهیسیت.
گەلەك ڤەكۆلینان دیاركریە كو بێدەنگیێ مفایێن ساخلەمی و دەروونی یێن هەین، د چەند خولەكێن بێدەنگییێ دا هەر رۆژ، مرۆڤ دشێت ئاستێ سترێسێ كێم بكەت، فشارا خوینێ نزم بكەت، و باشتر هزرا خۆ بكەت، زێدەباری ڤێ چەندێ بێدەنگی دبیتە ئەگەرێ زێدەبوونا ئافراندنێ و چارەسەركرنا ئاریشەیان ب رێكێن نوو و داهێنەرانە.
بێدەنگی رۆلەكێ گرنگ د پەیوەندیێن مرۆڤان دا دگێریت، گاڤا مرۆڤ د بێدەنگییێ دا گوهدارییا یێ بەرامبەر دكەت، نە بتنێ پەیامان باشتر تێ دگەهیت، بەلكو كەسێ بەرامبەر هەست پێ دكەت كو ئەو بقیمەتن و رێز لێ دهێتە گرتن.
بێدەنگی د پەیوەندیان دا دبیتە نیشانا ژیری و رێزگرتنێ، ئەم دشێین رۆژانە هونەرێ بێدەنگ بوونێ بجهـبینین ب رێكا دەستپێكرنا رۆژانە چەند خولەكان و بێ گوهداریا مۆبایلێ یان تیڤی یێ یان هەر دەنگەكێ دی بكەی دێ پێنگاڤ و دەستپێكەكا باشبیت.

هێلین سالم

ل هەرێما كوردستانێ قەیرانا مووچەی ل سالا ٢٠١٤ سەرهلدایە، بەلێ د ئەڤ سالەدا ئەڤ قەیرانە پتر لێ هات ب تایبەتی پشتی قەیرانا ئابووری و كێمبوونا نەفتا هەرێم رەوانەی بەغدا دكەت و مەرجێن بەغدا و نەدان و گیرۆكرنا مووچەین فەرمانبەرێن هەرێمێ، كو گەلەك ژ خەلكێ هەرێمێ ژیان و داهاتێ وان مووچەیە و ئەڤێ قەیرانێ كارتێكرنەكا مەزن ل سەر ئابوور و ژیانا خەلكی كریە. دەمێ مووچە گیرۆ دبیت یان نەهێنەدان، خەلك نەشێن پێدڤیێن خۆ یێن سەرەكی دابین بكەن ئەڤە ژی بوویە ئەگەر كو خێزان نەشێن خوارن و ڤەخوارنێن گونجای بۆ زارۆكێن خوە پەیدا بكەن و نەشێن دەرمان و چارەسەریێن پزیشكی یێن پێدڤی دابین بكەن ل گەلەك جهان، خەلكی دەست ب فرۆتنا مولك و مالێن خۆ كریە دا بشێن بەردەوامیێ بدەنە ژیانا خۆ. ئەڤ قەیرانە بوویە ئەگەر گەلەك كۆمپانی و كارگەهـ و خوارنگەه و هۆتێل و مۆتێل بهێنە داخستن و كو داهاتێ وان ل سەر مووچەخۆرێن هەرێمێ بۆ د ئەنجام دا گەلەك گەنج و كرێكار ژ كارێن وان هاتینە دویرئێخستن و رەوشا بازاری خراب بوویە و كەلوپەل و بهایێ دۆلاری گران بووینە و ئەگەر ڕەوش ب ڤی رەنگی یا بەردەوام بیت دێ رێژەیا بێكاریێ ل هەرێمێ زۆر بیت كو ل سالا ٢٠٢٤ رێژەیا بێكاریێ ل هەرێمێ نێزیكی ٢٥٪ بوو.
ژ لایەكی دی ڤە قەیرانا دارایی و گیرۆبوونا مووچەی كارتێكرن ل دەروونێ خەلكی كریە و گەلەك كەس تووشی نەخۆشیێن دەروونی بووینە وەك خەمۆكیێ. حەتا ئاریشە د ناڤبەرا ژن و مێران ژی دا دروست بووینە و زێدەبوونا ترس و دودلیێ و حەزا كۆچكرنا گەنجان بۆ ژدەرڤەی وەلاتی پتر لێ هاتیە دا بشێن داهاتەكی ل ژدەرڤەی وەلاتی بدەستخۆڤە بینن. ئانكو ب كورتی قەیرانا گیرۆبوونا مووچەی دبیتە ئەگەرێ بلندبوونا رێژەیا بێكاریێ و بلندبوونا بهایێ كەلوپەلان و كێمبوونا خزمەتگوزاریێن گشتی و پەیدابوونا نەخۆشیێن دەروونی كو ب شێوەكێ ئێكسەر كوالێتیا ژیانێ ل دەف خەلكی كێم ببیت. بنچینەیا ئەڤی قەیرانێ بۆ رێكنەكەفتنا هەرێمێ‌ و بەغدا ڤەدگەریت. بەغدا دبێژیت هەرێم داهاتێ نەفتێ ب تمامی نافرێكەت و مەرجێن توند داناینە بەر هەرێمێ. بەلێ پێدڤیە كورد د خۆراگر بن هەتا ئەڤ قەیرانە چارەسەر دبیت و پلانێن باشتر دابنن بۆ مەزاختنا پارێ خۆ و بتنێ كەرەستێن پێدڤیێن سەرەكی بكڕن و هاریكاریا ئێكودو بكەن دەستێ فەقیر و هەژاران بگرن ئەگەر د شیان دابیت، ب شارەزای و رەوشەنبیری و هاریكاریا خەلكی و فێربوونا بازاركرنا نوی و پلان دانان بۆ مەزاختنا پارەی، خەلكێ هەرێمێ دێ شێن ب شێوەكێ باشتر بەرامبەر قەیرانا مووچەی خۆ پارێزن.

هێلین سالم

ڕاستگۆیی ب ڕامانا گۆتنا راستیێ و دوور بوون ژ درەوان دهێت، كەسێ راستگۆ هەردەم وێ چەندێ دێ دبێژیت یا كو دبینیت و باوەر پێ دكەت، بێ گوهۆڕین یان ڤەشارتن، ڕاستگۆیی گەلەكا گرنگە ژبەر چەند ئەگەران:
ڕاستگۆیی باوەریێ دناڤبەرا كەسان دا دروست دكەت، كەسێ ڕاستگۆ هەردەم د سنورێ ئارامیێ دا دژیت، ڕاستگۆیی ئاستێ تێگەهشتنێ دناڤ جڤاكی دا بلند دكەت،
ڕاستگۆیی رێزێ بۆ كەسی پەیدا دكەت.
د ئایینێ ئیسلامێ دا ژی راستگۆیی ئێكە ژ رەوشتێن هەرە بلند، پێغەمبەرێ‌ مە (محەمەد) سلاڤێن خودێ‌ ل سەر بن گۆتیە: ڕاستگۆیی مرۆڤی دگەهینیتە چاكیێ، و چاكی مرۆڤی دگەهینیتە بەهەشتێ.
دگەل ڕاسگۆیێ دڤێت مروڤ یێ دەست پاقژ بیت، دەست پاقژی ئانكو نەگرتنا تشتێن نە یێن تە و رێزگرتن ل مافێن خەلكی، كەسێ دەست پاقژ ئەوە یێ كو پارە و سامانێ گشتی بكار نائینیت بۆ بەرژەوەندیێن كەسایەتی، و خوە دوور دگریت ژ گەندەلیێ، راستگۆیی كلیلا باوەریێ یە دناڤبەرا مرۆڤان دا رێكە كە بۆ ئاڤاكرنا بنەمایێن بهێز د جڤاكی دا.
هەر كەسەك كو ڕاستگۆ بیت، بهایەكێ مەزن بۆ خوە دروست دكەت دناڤ خەلكی دا و باوەریێ پێ دئینن و دبنە جهێ باوەریێ، ڕاستگۆیی ئەڤە یە كو هەردەم راستیێ بێژی، حەتا ئەگەر ئەو راستی یا گران ژی بیت ، ژلایەكێ دی ڤە، درەو هەموو دەمان زیانێ دگەهینە پەیوەندیان، دەمێ كەسەك دزانیت كو تە درەوا دگەل كری دێ ب تەمامی باوەری ژناڤ چیت، لەورا هەر درەوەكا بچووك بیت ژی، دێ كاریگەریێ لسەر باوەریێ كەت و پەیوەندیێن تە خراب كەت.
د پەروەردەكرنا زارۆكان دا، پێدڤیە ئەم ڕاستگۆییێ فێری وان بكەین دا كو ئەو ژی كەسێن ڕاستگۆ بن دپاشەرۆژێ دا، زارۆكێن كو فێری درەوان دبن، دێ مەترسی دروستبیت ل سەر كەسایەتیا وان د پاشەرۆژێ دا، ڕاستگۆیی و دەست پاكی دوو رەوشتێن پێدڤی نە بۆ دروستكرنا كەسایەتیەكا باش و جڤاكەكێ ساخلەم، هەكە
مە بڤێت جڤاكەكێ پێشكەفتی و ئارام ئاڤا بكەین دڤێت ئەم گرنگیێ بدەینە ڤان هەردوو رەوشتان و هەول بدەین كو ئەم ببینە نموونە بۆ خەلكێ دی و نەڤیێن خوە، ب كورتی ڕاستگۆیی ستوونەكا گرنگە ژ بۆ دروستكرنا كەسایەتیەكا بهێز و جڤاكەكێ ساخلەم، ئەو كەسێ كو ژیانا خوە ل سەر ڕاستگۆییێ ئاڤادكەت، دێ هەردەم رێزگرتن و باوەریێ‌ ب دەست خوەڤە ئینن ژلایێ خەلكی ڤە.

هیلین سالم

د ڤێ سەردەمێ تەکنۆلۆژیا دیجیتالی دا، مۆبایل و کومپیوتەر بووینە دو ئامێرێن سەرەکی و پشكه‌ك ژ ژیانا مە. هەردو ئامێر د ژیانا مە دا جهەکێ گرنگ دگرن، بەلێ پرسیارەکا سەرەکی هەیە، ئەرێ مۆبایل دێ جهێ کومپیوتەری گریت د داهاتوویێ دا؟
ساخلەتێن ب هێز یێن مۆبایلێ
– بەردەست بوون:
مۆبایل هەموو دەما یا د گەل مە. د بەریکا مە دا یان د دەستێ مە دا یە. ئەڤە دبیتە ئەگەر کو ئەم هەر دەم بشێین بکاربینین سەرەرایی قەبارێ وێ یێ بچووک و کێشا وێ یا کێم.
– ساناهی د بکارئینانێ دا:
ب ره‌نگه‌كێ وه‌سان سادە هاتیه دروستكرن كو هەموو کەس دشێن بکار بینن.
– ئینتەرنێتا هە‌ردەم:
ژ به‌ر هه‌بوونا ئه‌نترنێتا هه‌رده‌می، دشیان دایه به‌رده‌وام ده‌نگوباسێن هه‌موو دنیایێ بزانی.
– کامیرە:
مۆبایلێن نها کامێرایێن پێشکەفتی و گەلەک سێنسەر تێدا هەنە بۆ گەلەک کارا دهێنە بکارئینان.
– ئەپلیکەیشن:
ب ملیۆنان ئەپ هەنە کو دهێلن مۆبایل بۆ هەر تشتەکی بهێتە بکارئینان.
ساخلەتێن بهێز یێن کومپیوتەری
هێزا پرۆسێسکرنێ، کومپیوتەری هێزەکا زۆرتر هەیە بۆ کارێن گران وەک ئیدیتکرنا ڤیدیۆ و گرافیکێن پێشکەفتی.
سكرینا مەزن، ب سكرینێن مەزنتر دشێت چەند پەنجەرە و پرۆگرام پێکڤە بهێنە بکارئینان.
کیبۆرد و ماوس، ئەڤ ئامیرە بۆ نڤیسینێن درێژ و کارێن پێشکەفتی باشترن.
بەرفرەهی و گونجاندن، کومپیوتەر دهێلیت کو بەشێن وی بهێنە گۆهۆرین و باشترکرن ل دووڤ پێدڤیان بۆ نمونە دشێن سكرینه‌كا مەزنتر یان بلنگویێن ده‌نگی یێن باشتر بهێنە گرێدان یان گرێدانا هندەک ئامیرێن وەکو چاپێ.
بەرنامەیێن پیشەیی، گەلەک سۆفتوێرێن پیشەیی هەنە کو ب تنێ ل سەر کومپیوتەری بکار دهێن.
کی دێ پێش کەڤیت د داهاتوویێ دا؟
ل دووڤ پێشکەفتنێن دەمێ نها، ئەم دشێین چەند پێشبینیان بکەین:
مۆبایل دێ بەردەوام بیت د پێشکەفتنێ دا، ب تایبەت ب:
– هێزا پرۆسێسکرنێ زێدەتر.
– تەکنۆلۆژیا ئەی ئای (زیرەکیا دەستکرد) یا پێشکەفتی.
– سکرینێن باشتر و فلێکسبل.
– کامێرایێن پێشکەفتی تر.
– تەکنۆلۆژیا 5G و پاشی 6G کو دێ هێشتا ب لەز تر بیت.
کومپیوتەرژی دێ پێشکەڤیت ب:
– پرۆسێسەرێن ب لەزتر و ب هێزتر.
– گرافیکێن پێشکەفتی یێن ژیواری و وارێ یاریان.
– سیستەمێن كاركرنێ یێن ب ساناهی تر
– گرێدان دگەل ئامێرێن دی
– تەکنۆلۆژیا ده‌ستكرنا ده‌نگی یێن پێشکەفتی تر
ئەرێ مۆبایل دێ جهێ کومپیوتەری گریت؟
نەخێر، ب تەمامی جهی نا گریت، بەلێ دێ گەلەک ئەرکێن کومپیوتەری ب خوه ڤه گریت. بۆ گەلەک کەسان، مۆبایل دێ بیتە ئامێرێ سەرەکی بۆ:
– گەڕیان ل سەر ئینتەرنێتێ
– سۆشیال میدیا
– ئیمەیل و پەیوەندی
– ڤیدیۆ و موزیک
– کارێن رۆژانە و بانک
بەلێ کومپیوتەر دێ هێشتا یێ پێدڤی بیت بۆ:
– کارێن دیزاینێ و ئیدیتکرنا ڤیدیۆیێن پێشکەفتی
– پێشخستنا سۆفتوێری
– یاریێن پێشكه‌فتی
– کارێن ناڤ نڤیسینگه‌هێ یێن دوور و درێژ
– دابەزاندنا داتایێن مەزن
یا گرنگ ئەوە کو بکارئینەر بزانیت کیژ ئامێر بۆ کیژ کاری باشترە. مۆبایل دێ زێدەتر بۆ کارێن رۆژانە و بەردەست بیت، کومپیوتەر دێ بۆ کارێن پێشکەفتی و پیشەیی مینیت.
ئەڤە نە بەریکانەیە کو دێ ئێک ب سەرکەڤیێت و دێ یێ دی برینیت، بەلکو هەردو دێ پێکڤە پێشکەڤن دا خزمەتا پێدڤیێن جۆدا یێن بکارئینەرا بکەن.

هێلین سـالـم

خۆیایە كو كوردستان وەكو دەڤەرەكا ستراتیژی ل ناڤەراستا رۆژهەلاتا ناڤین، پەیوەندیێن وێ ل گەل وەلاتێن دەوروبەر گەلەك دگرنگن. ئەڤ پەیوەندیە كارتێكرنەكا مەزن ل سەر ئارامی، ئابووری و گەشەكرنا هەرێما كوردستانێ هەیە. د ڤێ گۆتارێ دا، ئەم دێ بەحسێ پەیوەندیێن كوردستانێ ل گەل وەلاتێن هەڤسوی كەین، ژ لایێ دیرۆكی، سیاسی، ئابووری و كولتووری ڤە، ئەڤ بەلانسە كو ب ڤی سروشتێ‌ هندێ‌ ئالۆز تو بكاری پەیوەندیێن خۆ ل گەل وەلاتێن دەوروبەر بپارێزی، نەك تشتەكێ‌ ساناهی یە و هەمی سیاسەتمەداران پێ‌ چێببیت، لێ‌ دەستهەلاتا هەرێمێ‌ ئەڤ چەندە بەلانسكریە و شیایە بكەتە دەستكەفتەك ب خێرا وێ‌ سیاسەتا ب زانابوون. ئەم بەرێ‌ خۆ بدەینێ‌ ب پۆلینكرنا ڤان وەلاتێن هەڤسوی كو ب ڤی رەنگینە:
پـەیـوەنـدی ل گــەل تـوركـیا
توركیا وەكو وەلاتەكێ هەڤسوی، پەیوەندیێن وێ ل گەل هەرێما كوردستانێ سەرەرای هەڤراز و نشێڤیان كو گەلەك تێدا دیتینە. ژ لایێ ئابووری ڤە، توركیا ئێك ژ مەزنترین هەڤپشكێن بازرگانی یێن هەرێما كوردستانێ یە. بۆرییا نەفتێ یا د ناڤبەرا هەرێما كوردستانێ و توركیا گرنگیەكا مەزن هەیە بۆ ئابوورییا هەردو لایەنان. هەروەسا، گەلەك كۆمپانیێن توركی ل هەرێما كوردستانێ كاردكەن، تایبەت د بیاڤێ ئاڤاكرنێ دا. ژ لایێ سیاسی ڤە، توركیا هەلوەستەكێ دژوار ل بەرامبەر پرسا كوردی ل وەلاتێ خۆ هەیە، ئەڤە جارجار كارتێكرنێ دكەتە سەر پەیوەندیێن وێ ل گەل هەرێما كوردستانێ. لێ د دەمێن دوماهیێ دا، ئەم دبینین كو پەیوەندیێن ئابووری بوونە فاكتەرەكێ ئێكلاكەر بۆ باشتركرنا پەیوەندیان د ناڤبەرا هەردو لایەنان دا.

پـەیـوەنـدی ل گــەل ئیـرانێ
ئیران پەیوەندیێن دیرۆكی یێن كویر ل گەل كوردستانێ هەنە. ژ لایێ بازرگانی ڤە، سنوورێن درێژ یێن د ناڤبەرا هەرێما كوردستانێ و ئیرانێ دا دبنە ئەگەرەكێ گرنگ بۆ ئالوگۆركرنا كەلوپەلان. گەلەك دەرگەهێن سنووری هەنە كو رۆژانە هزارەها كەس و بارهەلگر دبۆرن و ئەڤە دبیتە ئەگەرێ گەشەكرنا ئابووری ل سەر هەردو لایەنان. ژ لایێ سیاسی ڤە، ئیرانێ هەلوەستەكێ نەگونجای هەیە ل بەرامبەر سەربەخۆیا كوردستانێ، ژبەر هەبوونا نەتەوەیا كورد ل ئیرانێ ژی. لێ ل گەل ڤێ چەندێ، ئیران گرنگیەكا مەزن ددەتە پەیوەندیێن خۆ ل گەل هەرێما كوردستانێ، نەخاسمە ژبۆ پاراستنا بەرژەوەندیێن ستراتیژی و ئابووری یێن خۆ ژ بەر سیاسەتا هەرێمێ‌ یا ئەكیتڤ و گونجای.

پـەیـوەنـدی ل گــەل ئیراقـێ
پەیوەندیێن هەرێما كوردستانێ ل گەل حوكمەتا ناڤەندی یا ئیراقێ ئالۆزن. ژ لایێ دەستووری ڤە، كوردستان بەشەكە ژ ئیراقێ، لێ هەرێمەكە كو گەلەك ئۆتۆنۆمی و دەستهەلاتێن تایبەت هەنە. پرسێن وەكی بودجە، نەفت و گاز و دەڤەرێن كوردستانی یێن دەرڤەی هەرێمێ، بەردەوام دبنە ئەگەرێ كێشە و ئالۆزیان. ژ لایێ ئابووری ڤە، ئیراق بازارەكێ گرنگە بۆ بەرهەمێن كوردستانێ. هەروەسا پشكەكا مەزن ژ بودجەیا هەرێما كوردستانێ ژ حوكمەتا ناڤەندی یا ئیراقێ دئێت، ئەگەر چەند سالێن دوماهیێ دا گەلەك گوهۆرین د ڤی واری دا چێبووینە. لێ‌ ب گشتی پێشەرۆژ دێ‌ یا گەرەنتی بیت هەكە جڤاك نیڤدەولی و رایا گشتی ل سەر ڤێ‌ پرسێ‌ د زال بن.

پـەیـوەنـدی ل گــەل سـووریـا
پەیوەندیێن هەرێما كوردستانێ دگەل سووریا ژی د جهگیرن سەرەرای ڤان ئالۆزیێن داویێ‌، نەخاسمە پشتی دەستپێكرنا شەڕێ ناڤخۆیی ل سووریا. هەبوونا كوردێن سووریا و پرسا ئۆتۆنۆمیا وان، كارتێكرنەكا راستەوخۆ ل سەر پەیوەندیێن هەرێما كوردستانێ ل گەل سووریا هەیە. ژ لایێ مرۆڤی ڤە، هەرێما كوردستانێ بوویە پەناگەهـ بۆ گەلەك پەنابەرێن سووری، ب تایبەت كوردێن سووری، پشتی دەستپێكرنا شەرێ ناڤخۆیی. ئەڤە بوویە ئەگەرێ پەیداكرنا پەیوەندیێن كولتووری و جڤاكی یێن كویرتر.
هەرێما كوردستانێ دشێت ببیتە پرەك بۆ پەیوەندیێن د ناڤبەرا وەلاتێن رۆژهەلاتا ناڤین و رۆلەكێ گرنگ بگێریت د ئارامی و گەشەكرنا دەڤەرێ دا. لێ ئەڤە پێدڤی ب ستراتیژیەكا دیپلۆماسی یا باش و بەرفرەه هەیە، دا بشێت بەرژەوەندیێن خۆ بپارێزیت و پەیوەندیێن خۆ ل گەل وەلاتێن جیران بهێزتر بكەت.