مووسا خالد

هەرێما كوردستانێ ژ لایێ جوگرافی و سیاسی ڤە كەڤتییە د ناڤەندا ململانێیەكا ئالۆز یا هەرێمایەتی و نێڤدەولەتی دا، بتایبەت د ناڤبەرا سێگۆشەیا (ئەمریكا، ئیران، ئیسرائیل). دیپلۆماسی بۆ هەرێمێ نە بتنێ بژاردەیە، بەلكو ئامرازەكێ سەرەكی یێ مان و پاراستنا سەقامگیریێ یە.
ل خوارێ هندەك خالێن سەرەكی ل دۆر گرنگی و رۆلێ دیپلۆماسی یێ هەرێمێ د ڤی بیاڤی دا دیار دكەین:
1- گرنگییا دیپلۆماسییا هەرێمێ د ناڤبەرا ڤان هێزان دا:
-پاراستنا سەقامگیرییێ؛ هەرێم نەكەڤیت و ببیتە مەیدانەكا ڕاستەوخوە بۆ تۆلڤەكرنێ د ناڤبەرا ئیران و ئیسرائیل، یان ئیران و ئەمریكا دا.
– دووركەڤتن ژ جەمسەربەندییێ؛ هەرێم هەولددەت پەیوەندییێن خوە دگەل ئەمریكا (وەك هەڤپەیمانەك ستراتیژی) و ئیران (وەك جیرانەك بهێز) دهەڤسەنگییەكێ دا بهێلیت.
– پاراستنا شەرعییەتا نێڤدەولەتی، ب رێیا دیپلۆماسییێ، هەرێم د دەمێ روی ب ڕویبوونا هێرشێن دەرەكی دا دشێت پشتەڤانییا جیهانێ بدەستبێخیت.
2- هەرێما كوردستانێ چەوا دشێت رۆلێ خۆە بگێڕیت؟
دا هەرێم بشێت ب سەركەڤتیانە ڤی رۆلی بگێڕیت، پێدڤییە لسەر ڤان تەوەران كار بكەت:
– دیپلۆماسییا پەیاما ڕۆهن؛ گەهاندنا ڤێ پەیامێ بۆ هەموو لایەنان كو ئاخا هەرێمێ نابیتە مەترسی بۆ سەر چ وەلاتان و نە ژی دبیتە بنگەهەك بۆ هێرشكرنە سەر جیرانان.
– كاركرن دگەل بەغدا، ب هێزكرنا هەماهەنگییێ ل گەل حوكمەتا فیدرال یا ئێراقێ، چۆنكو هەر هێرشەك بۆ سەر هەرێمێ وەك هێرش بۆ سەر سەروەرییا ئێراقێ دهێتە ژمارتن و ئەڤە پێگەهێ یاسایی یێ هەرێمێ بهێزتر لێدكەت.
– كارتێكرنا ل سەر بڕیارا نێڤدەولەتی؛ ب رێیا نوونەراتییێن خوە ل دەرڤە و پەیوەندی ل گەل نەتەوەیێن ئێكگرتی (UN) و وەلاتێن زلهێز دا كو گڤاشتنان بێخنە سەر لایەنێن شەڕكەر كو كێشەیێن خوە ژ ئاخا هەرێمێ دوور بێخن.
– ئێكگرتنا ناڤخوەیی؛ هەرێم چەند ل ناڤخوە دا د ئێكگرتی بیت، دشێت ب دەنگەكێ ب هێزتر و وەك قەوارەیەكێ سیاسی یێ سەقامگیر ل سەر ئاستێ نێڤدەولەتی باخڤیت.
كورتییا ڤێ ئاریشا شەڕی:
1- هەرێما كوردستانێ د رەوشەكا هەستییار دایە، ژ لایەكیڤە گڤاشتنێن ئیرانێ هەنە ب بهانەیا هەبوونا بنگەهێن ئیسرائیلی و ژلایێ دیڤە هێرشێن ئەمریكا بۆ سەر گرۆپێن چەكدار یێن نێزیك ل ئیرانێ كارتێكرنێ لسەر ئاسایشا هەرێمێ دكەن.
2- سەركەڤتنا دیپلۆماسییا هەرێمێ گرێدای «بێلایەنییا ئەرێنی» یە واتە نەبوونا لایەنگر د شەڕێن هەرێمایەتی دا و دهەمان دەم دا پاراستنا بەرژەوەندییێن نەتەوەیی یێن گشتی ێن هەرێما كوردستانێ.

مـووسا خـالـد

بۆرینا 42 سالان ل سەر جینۆسایدكرنا 8000 هەشت هزار بارزانیێن بێتاوان ژلایێ رژێما بەعس ڤە، هەر ژ كەڤن دا و هەتا نوكە پتریا جاران كورد و كوردستان ل گەل ئیراقا شۆڤێنێ نینە، نموونە ژی ئەنفال و كیمیاباران و جینۆسایدكرن و عەرەبكرن یا سەلماندی و جینۆسایدكرنا هەشت هزار بارزانییان و بێ جیاوازی د ناڤبەرا پیران، جوانان، ساخ و نەخۆشان، پەككەفتی، گەنج، زەلام و ئافرەتان دا ئێك ژ مەزنترین كارەساتا و تراژیدیك و هێرشێن هۆڤانە یێن مرۆڤایەتی بوویە، بۆ مە دیرۆكەكا هەڤچەرخ بوو كو بەرانبەر مللەتێ كورد ب گشتی و بارزانیان ب تایبەتی هاتیەكرن، ئەو ژی ژ بەر هندێ كو بارزانی و كوردبوون، ‌ئەڤ جینۆسـایدا هۆڤانە یا رژێما بەعس و بەرزەكرن و زیندانكرن و كوشتنا ب كۆم، هەنبەری كەسێن بێگونەه و بێ دەستهەلات یێن بارزانییان ئەنجامدای، برینەكا كویرە و هەر وەكی سەرۆك مسعود بارزانی گۆتی « ئەڤە زنجیرەیەك بوو ژ زنجیرەیەكا تاوانێن مەزن هەمبەری گەلێ كوردستانێ. هەروەسا وەك بێ سەروشوینكرنا 12000 كوردێن فەیلی، كێمیا بارانكرنا حەلەبجە و چەندیین جهێن دی یێن كوردستانێ زیندانكرن و بەرزەكرنا زۆر كوردان، دیسا ژی شەهیدێن كورد و بارزانی ناسنامەیا خەبات و ماندوونەناسن و قۆربانیێن وان بەرێ بنیاتێ رێكا بەر ب سەرخوەبوونێ یە و موكمكرنا ئیرادە و هێزێ بۆ بەردەوامیدانێ ب خەبات و رێبازا پیرۆز. ئەنفالا بارزانیان برینەكا كویرە كو چ جاران ناهێتە ژبیركرن و چونكی كارەساتەكا دژی مرۆڤایەتیێ هاتە ئەنجامدان
و نها دا ئەڤا كو نوكە ل هەرێما كوردستانێ ب دەستڤەهاتی، ب هەبوونا خۆڕاگریێ و ماندیبوونا خەلكێ ئەڤێ هەرێمێ یە كو سەدەهان سالان، خوە نەداینە پاش و ب درێژیا دیرۆكێ دوژمنێن گەلێ كورد هەمی رێك بكارئیناینە ژ بۆ ژناڤبرنا نفشێ مللەتێ كورد و ئەنفالا بارزان ئێك ژ وان نموونەیانە، بیركرن د رویدانەكا ب ئەڤی شێوەیێ هۆڤانە دا ناخێ مرۆڤایەتیێ دهەژینیت، گەلێ كورد قوربانیێن كورد و ئەقلیەتا چەپەل یا رژێما بەعسی و ئەنفالا بارزانیان وەكو وان تاوانێن دژی هەموو گەلێ كوردبوون، كو هزر و ئەقلی رژێما چەپەل یا ئیراقێ دڤیان كورد و گەلێ كورد هەر نەمینن و ب ئێكجاری بهێنە ژناڤببەن. بەلێ گەلێ كورد ب هێز و ئیرادەیەكا خۆڕاگر شیاینە، دیسا ل بەرانبەری داگیركەران و رژێما بەعس د خۆڕاگر بن، ئەڤ خۆراگریا خوە پاراستی یە و ل دوماهیێ ماندووبوون و قوربانیێن زۆر خەلكێ كوردستانێ ب گیان و خوینێ ئەڤ هەرێمە هاتیە پاراستیە، و نوكە ژی ب زۆر هەول و پلانێن دوژمنان و هەر ژیان و ل ڤێ هەرێما كوردستانێ یا بەردەوامە بەر ب ئەزموون و دەستكەفتێن باشتر ڤە دچیت.

مووسا خالد

باوەری ب خوە بوون رەفتارەكە و جۆرەكە بەرپڕسایەتێ ئەگەر مرۆڤان یان هەر تاكەكێ جڤاكی دا هێزو ئیرادە و باوەری هەبیت د ژیانێ دا یێ بەردەوام بیت دێ گوهۆڕینا باش د ئارمانجێن وی دا پەیدا بن و باوەری ب خوە بوون دگەل ئەركێن ژێ بەرپڕس بیت ئەوە كۆ مرۆڤ بەرمبەر هەر كاودانەكێ یان ئاستەنگێن ژیانێ ڕاوەستێت و دەستان نە دا هێلێت، دیسان پشبەستنی ب خوە بكەن پاشان ب پشتبەستا جڤاكی بكەن چونكێ ئەم مرۆڤ هەر تاكەك د بازنەیەكێ دا دژین جاران پێدڤی خوە كەسانێن دەوروبەر دبین ژ بۆ هەموو كاودانێن ژیانێ، مرۆڤ دێ شێت هێز ۆ وزەیا خوە ژ دەوبەرێن خۆە ژی وەربگریت، باوەری ب خوە بوون زۆرا فەرە چونكی ژیان ب خوە یا قورسە، بەرۆڤاژی ڤێ چەندێ ئەگەر كەسەكێ باوەری ب خوە نەبیت دێ زوو كەڤیت و نەشیت خوە لبەر ئاستەنگێن ژیانێ بگریت رەشبینی دێ لێ كۆم بیت و نەشێت بەردەوام بیت و رێكا خوە بەتە سەری بۆ سەركەفتنێ، ئانكو ئەم دشێن بێژین ێن ئەڕینی ‌جاران رەنگە كەفتن و شەپرزەی یان هلنگفتن دەف پەیدا ببیت، لێ ئەڤە دێ بیتە ئەگەرێ هندێ كۆ مفای ژ ڤان شكەستنان وەربگریت و دوبارە رابیت سەر پێن خوە بزاڤێ بۆ سەركەفتێ بكەت، یان دەمێ كەسەك ئارمانجا خوە دانیت یا فەرە پاشڤە نەزڤڕیت د هەبوونا كەسایەتیا خوە دا وێ بەرپڕسایەتێ بدەت خوە كۆ بۆ پێشڤە بچیت و ئارمانجا خوە دیار بكەت تایبەت باوەری ب خوە بوون و گرنگیا پلانێ د ژیانێ دا وەك ئاڤاكرنا كەسایەتیا بەر پرسیار، یان هەر سێكتەرەكێ ئەو مرۆڤێن نوكە تێدا كاردكەن ل دامۆدەزگەهێن حكومی میری و حزبی فەرە خوە بەرپرسار بدانیت ژبۆ خزمەتكرنا جڤاكی و دیسان پرسیار ژ ناپلیۆنی كرن چاوا تە شیا باوەریێ بۆ سەربازان دروست بكەی د شەریدا؟ گۆت: بەرسڤا سێ پەیڤان ب سێ پەیڤێن دی دهێتە دان:
١- كێ گۆتی ئەز نەشێم، من گۆتێ هەول بۆ بدە.
2ـ كێ گۆتی ئەز نۆزانم، من گۆتێ فێر ببە.
٣- كێ گۆتێ مستەحیلە، من گۆتێ ، فێرببە ئەڤ پەیڤە گەلەك د سادە و ب ساناهینە بەلێ كاریگەریەكا مەزن یاهەی ب مرۆڤی،
بەرپڕسایەتیا باوەریێ د كاركرنا راستەقینەدا یا فەرە د هێز ۆ هەبوونا مرۆڤی دا بەرپڕسایەتی د باوەری ب خوبوونێ دا ئەوە كو مرۆڤ دروست بشێت روو روو ژیانێ بیت.

مووسا خالد

پرۆسەیا ئاشتییێ د دەمەكێ دایە كو رۆژهەلاتا ناڤین د قۆناغەكا هەستیار دا دەربازدبیت، هەبوونا شەرێ 12 رۆژی د ناڤبەرا وەلاتێ ئێسرائیل و ئێرانێ دا، رۆژهەلاتا ناڤین د گوهۆڕینان دایە و هەلبەت تركیا ژی پارچەكە ژ ڤێ پرۆسەیێ تایبەت ل بەرانبەری كوردێن باكور و تركیا ژ هەمی ئالییان ڤە دخوازیت هەمی بزاڤان بۆ سەرخستنا ئاشتییێ بكەت. ئەڤ و سەركەڤتنا ئاشتییێ دێ خزمەتا توركیا و هەمی دەڤەرێ و ئالییان بكەت.
ل دووڤ بانگەوازا عەبدوللا ئۆجالانی و بجهئینانا بڕیارێن كۆنگرەیێ 12 یێ پارتییا كاركەرێن كوردستانێ ( پەكەكە)، پرۆسەیا چەكدانانا ئێكەم گرۆپێ پەكەكێ ل شكەفتا جاسەنە ل سنۆرێ پارێزگەها سلێمانییێ كو، جۆرێ چەكێ وان ژ كلاشنیكۆف، بی كەی سی، ئارپێچی و نیشانشكێنان پێكدهات، سۆتن وەك نیازپاقژیەك بۆ پرۆسەیا ئاشتییێ بەرامبەر تركیا، ئەڤ چەكدانانە گاڤەكا دیرۆكییە بۆ دەستپێكرنا قویناغەكا نوو ل باكورێ كوردستانێ و توركیا.
فەرە ئەڤ پێنگاڤە ببیتە دەستپێكا قۆناغەكا نوو ژ بۆ ئاساییكرنا پەیوەندییێن د ناڤبەرا هەمی ئالییان دا و ژ روویێ ئەمنی و ئابۆری ڤە كارتێكرنەكا ئێكسەر ل سەر بهێزكرنا سەقامگیرییا دەڤەرێ هەبیت بۆ ئاسویەكێ نوو و كێمكرنا شەڕ و ئالۆزییان و ڤەكرنا لاپەرەیەكێ نوو. چەكدانانا پەكەكێ پێشهاتەكا گرنگە و پشكداربوون د دویماهیئینانا توندوتیژی و ڤەكرنا ئاسۆیەكێ نوو بۆ گیانێ لێكتێگەهشتن و پێكڤەژیانا ئاشتییانە ل دەڤەرێ و تركیا بەرقەرار كەت.
ئەز وەسا نابینم پەكەكە ب دانانا 30 كلاشنیكۆفان سەردا بچیت، ئێكەم مەرجێ پەكەكێ ئازادكرنا رێبەرێ وێ عەبدوللا ئۆجەلانە و پەكەكێ بڕیاردایە ب رێكا سیاسەتێ و دیالۆگێ پڕسا كورد ل تركیا چارەسەر بكەت ل دووڤ دا پەكەكە دێ پێنگاڤێن دی جێبەجێكەت. ئۆجەلان دێ شێت بڕیارا چارەنڤێسێ پەكەكێ بدەت چونكو ژ هەمی كەسێن دی زێدەتر گەلێ تركیا ناسدكەت و گەلەك ب عەقلانە پێنگاڤان بۆ ڤێ پرۆسەیا ئاشتییێ دگەل تركیا دهاڤێژیت.
ژ بۆنا كو پرسا كوردی ب ڕێكێن ئاشتییێ بەرەڤ پێشڤە بچیت باشترین رێك بۆ وەلاتێ تركیا سیاسەتەكا دیموكراسی بەرامبەری كوردان جێبەجێ بكەت، وەك:
1-تركیا یا دەستپێشخەر بت و بەرسڤا ئۆجەلان بدەت و ب ئاشكرایی وی ژ زیندانێ ئازاد بكەت و دانوستاندنان ل گەل دەستپێبكەت.
2- تركیا لێبۆرینا گشتی بۆ پەكەكێ دەربخیت و لایەنێن سیاسی یێن كورد و غەیری كورد، دیالۆگا نیشتیمانی فراوانتر دەستپێبكەت و دانپێدانێ ب مافێ گەلی كورد بكەت و نەتەوەیێ كورد ل تركیا وەك دوەم نەتەوە بهێتە قەبوولكرن.
3- چەسپاندنا ئاشتییێ و بنەمایێن دیموكراتیێ ل تركیا، پێدڤیە تركیا ب رێكا پەرلەمانی و ب دانوستاندن ل گەل لایەنێن سیاسی یێن ئۆپۆزسیۆنێ و لایەنێ سیاسی یێ كوردی، بۆ گوهۆڕینا دەستووری و پرۆژەی چارەسەریێ و دەستەڤەئینانا مافێن مەدەنی و سیاسی ل تركیا پێنگاڤین ژدل بهاڤێژیت.
4-ئەڤ پێنگاڤە ژ روویێ سیاسی، ئابووری، جڤاكی، سەربازی و ئەمنی ڤە دێ مفایی گەهینینتە تركیا و دێ بیتە ئەگەرێ سەقامگیریا ناڤچەیێ و ئاشتیا هەرێمی.
جارێ ئەڤە دەستپێكە ئەگەر ئەنجام نەبوون و تركیا پێشێلكاری كر ئەڤە دێ بۆ پەكەكێ بیتە جۆرە دەستكەفتەك و رەنگە ناڤێ وێ ژ لیستا تیرۆرێ بهێتە دەرخستن و دێ تركیا بەرامبەری وەلاتێن ناڤدەولەتی و جیهانێ شەرمزار بیت و ئاڵۆزیێن وێ دێ زێدەتر بن.
تایبەتی سەرۆك بارزانی ژ بۆنا دەستپێكرنا پروسەیا ئاشتییێ ل تركیا و باكورێ كوردستانێ رۆلەك مەزن گێرایە. پەكەكە و ئالییێن پەیوندیدار رۆلا سەرۆك بارزانی بۆ چارەسەركرنا پرسا كوردی ل باكورێ كوردستانێ ب باشی دنرخینن كو خزمەتەكا مەزن یا ئەنجام دای، ئۆجەلان ژی گەهشتیە ئەوێ باوەڕەیێ كو شەڕێ چەكداری یێ چەند سالانە د ناڤبەرا پەكەكێ و تركیا دا هەیە مفا بۆ هیچ لایەكێ نەبوویە و نابیت.
چاڤێ جیهانێ هەمیێ ل ئەردۆگانی یە و ” تەپە” د مەیدانا توركیا دایە. د سیاسەتێ دا هەر تشتەك قابلی گوهۆرینێ یە، هێڤیدارین پرسا كوردی ل توركیا ب ڕێكا دیالۆگێ بهێتە چارەسەكرن و هەردولا ب مافێن خوە شاد ببن. ئەڤا چەند رۆژان ڕوودایی پێنگەڤەكا مەزن بوو، لێ ئاشتی ب تنێ ئێك لایەنێ ناهێتە ئاڤاكرن بەلكۆ یا پێدڤیە هەردو لایەن كاری ل سەر بكەن.

مووسا خالد

پشتی بۆرینا «٤٠» سالان ژ خەباتا چەكداری، پارتا كاركەرێن كوردستانێ دوهی، رێككەفتی (12/5/2025)«پەكەكە» خۆ هەلوەشاند و پەكەكە د بەیانا خۆ یا كۆنگرەیێ دوازدێ دا دیاركر كو ئەو دێ دەست ب خەباتا خۆ یا ئاشتیێ و دیمۆكراسیێ كەن و دێ دوبارە پەیوەندیێن كوردی توركی رێكئێخن چەكێن خۆ دانن و بۆرینا «40» سالانە خەباتا خۆ یا چەكداری بێ ئەنجامدا، دیسا ئەڤ خۆ هەلوەشاندنا پەكەكێ ل گەل رێبەرێ چەكدارێن پەكەكێ رەنگە بیتە ئەگەرێ سازانا دیموكراسی و جڤاكی و دەولەت.
پتریا وەلاتێن نیڤدەلەتی چاڤەرێ ڤێ خۆ هەلوەشاندنا پەكەكێ بوون و توركیا ژی دخوازیت گرێدانەك و سیاسەتەكا باشتر ئاڤا بكەت بەرامبەرێ كوردان ل توركیا هەم ل باشور و توركیا و سووریا سیاسەتەكا نەرمتر بكاربینت و برێڤەبەت، ئەڤە چەندین سالە توركیا هەمبەرێ كوردین توركیا سیاسەتەكا توند برێڤەدبر، چونكێ زۆرتر ژ» 100 « سالانە كێشا كورد و توركیا چاڕەسەرنەبوونە، چونكو ئەڤ ئالۆزیە بووینە ئەگەرێ قوربانیدانێ بۆ هەردولا د نوكە دا پرۆسێسا ئاشتیێ و دیموكراسیێ باشترین چارەسەری یە.
پێشتر پڕانیا وەلاتێن جیهانی پێشوازیێ ل نامەیا ئۆجەلانی كرن، چونكی دبیت ئەڤ پەیامە بیتە ئەگەرێ چاڕەسەركرنا زۆر كێشەێن.
ڤان گۆتارێن دوماهیێ دا ئۆجەلان دیاركر ژی كورد و تورك برانە ئەم دشێن ب رێكا ئاشتیێ كێشەێن خۆ چاڕەسەربكن، دبیت هندەك پێنگاڤێن ئەرینی بهێنە هاڤێتن خۆ هەلوەشاندن و چەكدانانا پەكەكێ رەنگە توركیا ئەو كێشەێن مەزن هەمبەری كوردان بكەتە خالێن چارەسەریێ و ئەردوگان سەرۆكێ توركیا مانا خۆ موكمتر لێ بكەت.
دیسا بلا ل بیرا مە بیت پیڤاژۆیا ئاشتیێ سەر دەستێ مەرجەعێ كورد «مەسعوود بارزانی»، هاتیەدانان ل نەورۆزێ‌ و نیسانا سالا 2013 پێڤاژۆیا ئاشتیێ د ناڤبەرا مەرجەعێ كوردان سەرۆك « مەسعود بارزانی» و سەرۆكی توركیا «ئەردۆگان»، هاتە پێش و پشتی ڤێ قووناغا چەكدانانا پەكەكێ ئەزدبینم، ئەردۆگان دێ مەرجێن نەرمتر هەبن، هەمبەری پەكەكێ د ئاڤاكرنا پرسا ئاشتیێ دا، توركیا دخوازیت ئەو قووناغا نوكە ل سووریا دەرباز دبیت، مفای ژێ وەرگریت و نەرماتیەك باشتر ل توركیا ئاڤا بكەت، یا هەرە گرنگ د ئاشتیێ دا گەرەنتیا دەولی و نەتەوەیێن ئێكگرتی هەبیت و تورك دانپێدانێ بكەت كو كورد نەتەوەیەكە و پارچەكا گرنگە ل رۆژهەلاتا ناڤەڕاست و تایبەت د وەلاتێ توركیا دا.
رۆژهەلاتی ناڤەڕاست و پرسا رۆژئاڤایێ كوردستانێ د گوهۆرینا نە چاڤەڕێكریدایە رەنگە ئەڤ خۆ هەلوەشاندنە ئەقلانە بیت، چونكو «پرسا كوردان ل رۆژهەلاتا ناڤەڕاست د نوكە پرسەكا ژدلە». هەرچەندە رەگەزپەرستیا توركیا یا بەردەوام رێك نەدایە كورد بگەهن ئارمانجا خوە، یاریكرنا سیاسی یا نوكە ل گۆرەپانا رۆژهەلات ناڤەڕاست دایە و فەرە كورد باشتڕ ئێكگرتی بن.

مووسا خالد

ئازادیا ڕادەربڕینێ و مافێ مرۆڤ و یان ئازادیا بیروڕا ئانكو پرانیا جاران؛ بۆچوون مافەكێ سیاسییە د ڕێكا ئاخفتنا بیروڕایا زاراڤێن ئازادیا ڕادەربڕینێ هندەك جاران بۆ دویڤچوون لێگەڕایان و وەرگرتن و ڤەگوهاستنا زانیاریان ژ بۆ دروستكرنا بیروكەیەكێ بكاردئێت. مافێ مرۆڤی و ئازادیا رادەربرینێ بەریا هەر تشتەكی گرێدای ئازادیا سیاسی ڤەیە، گرنگە پیڤەرا ئازادیێ سنووردار بیت و رێز ل تایبەتمەندیێن كولتوورێن مللەتێن جودا بگریت، د پراكتیكێ دا مافێ ئازادیا ڕادەربڕینێ ل هیچ وەلاتەكی دا هەبوونا خوە یا دروست نینە، جاران دكەڤیتە بەر رەخنێ و ب كارەك نە دروست دهێتە وەسفكرن، وەك حالەتەكێ نەگوهداریكرن یان هاندان بۆ ئەنجامدانا تاوانەكێ. مافێ مرۆڤ و ئازادیا بیروڕا و دەربڕین زۆر جاران دگەل هندەك جورێ مافان و سنوورداری هەیە، وەك مافێ مرۆڤ و ئازادی پەرستن و ئازادی ڕۆژنامەگەری و ئازادیا خۆنیشادانێ یان ئازادیا ئاشتیخوازانە مافێ ئازادیا ڕادەربڕین ل دویڤ ماددەیا « 19 « یا جاڕنامەیا جیهانی مافێن مرۆڤ وەك مافەكێ بنەڕەتی یێ مرۆڤ دهێتە ناسین و ل یاسایا نێڤدەولەتی یا مافێ مرۆڤی دا ل پەیمانا نێڤدەولەتی مافێ مەدەنی و سیاسی دا هاتیە ناسین ل ماددەیا « 19 «یا ICCPR دا یا هاتی: «هەموو كەسەكێ مافێ ئەوێ چەندێ هەیە دویڤچوونا خوە و ڕاوبۆچوونا خوە بێژیت هەلبگریت « و «هەموو كەسەكێ مافێ ئازادیا ڕادەربڕینێ هەیە وەكو ماف، ئەڤ مافە ئازادی دویڤدا دهێتە وەرگرتن و وەرگرتن و بێلایەنی زانیاری و بیرو بۆچوونان هەموو جوران بخوەڤە دگریت.
بەرپرسارەتیا تایبەت ب ستویێ خوەڤە دگرێت و «دبیت یان رەنگە ئەڤە دەمێ پێدڤی بۆ ڕێزگرتن ل ماف یان هندەك كەسێن دیتر یان بو پاراستنا ئاسایشا نەتەوەیی، ڕێكخستن گشتی و ساخلەكی بو ڕایا گشتی یان قووناغەكا پێشڤەچوونێ دابیت دیسا ((ئازادیا رادەڕبرینێ دا دڤێت تاكێ جڤاكێ پشكداریێ د پێشكەفتنا مەعریفەتی ناڤا جڤاكێ دا بكەت ))
یا فەرو پێدڤیە ئازادیا رادەربرینێ چو جاران نەكەڤیتە ژێر چ گەفێن پارتێن سیاسی ژبەركو مللەتێ مە و تایبەتی وەكی جڤاكێ مەدەنی ئەم بەردەوام پێدڤی ب تاكەكێ هۆشیارن و بابەتێن ئاڤاكرنا و هزری و هشیاركرنێ و پێگەهاندنا مرۆڤێن ساخلەمن ، بەرۆڤاژی ئەگەر ب ئازادانە و ب وێرەكانە بابەت نەهێنە گەنگەشەكرن دێ كەڤیتە ژێر رەخنەیا نە راستەوخۆ، دیسان ((ئازادیا رادەربڕینێ بەشەكێ گرنگە ژ چەمكێ خۆرتكرنا دیمۆكراسیدا)). ئازادیا بیروڕا و دەربڕین ل دەستپێكا چەمكێ مۆدێرن ئازادیا مافێ مرۆڤی و بیرو بوچوونان و دەربڕین ڤەدگەڕێت بۆ سەدەیێن ناڤەڕاست ل چەرخێ كەڤن یێ مەلیكە و پاشایەتی ئانكو مەزن و ئێكگرتوویا ل دویڤ شۆڕشا ل سالا 1688 دا سەردەمێ پاشایێ ئینگلترا.
مافێ مرۆڤی وەكو خزمەتكرن بو ((ئازادیا ئەرینی ب شێوەیەكی سەرەكی پێدڤیە ئەم باشتر لایەنێ ئازادیا لایەنێن رەوشتی بەرچاڤ وەرگرین)) دەستكەفتێ هێزو گەشەپێدان بو سەرچاوەێن پێدڤی ین مرۆڤی بۆ دیاركرنا شیانێن تاكی.

مووسا خالد

دەربازبوونا « ۱۲۷ « سالان سەر ئێكەم ڕۆژنامەیا كوردی، ل سالا « ۱٨۹٨ « ئێکەم ڕۆژنامەیا کوردی ب ناڤێ ڕۆژنامەیا (كوردستان) ژلایێ « میقداد مەدحەت بەدرخانیڤە « ل قاهیرە پایتەختێ مێسری هاتە بەلاڤکرن.
ئەڤ ڕۆژنامە كوردستان ب زاراڤێ كرمانجیا سەری، ب تایبەت ئاخفتنا شێوازێ ناوچەیێن جەزیرە و بۆتان هاتبوو بەلاڤکرن هەروەسا ئەڤ ڕۆژنامە نزیکی دوو حەفتیان جارەکێ یان درەنگیتر دهاتە بەلاڤکرن .
ڕۆژناما كوردستان هەتا دەرکەتنا ژمارا پێنجێ « میقداد مەدحەت بەدرخان» سەرنڤێسەرێ وێ بوو، پاشێ لدویڤدا دەرکەتنا ژمارەێن دی ێن ڕۆژنامێ « عەبدولڕەحمان بەدرخانی‌« برایێ وی ئەڤ ئەركە وەرگرت بەردەوامێ پێدا .
ڕۆژنامەیا كوردستان ب گشتی « ٣١ « ژمارە ژێ دەرچوون، ژمارا ئیکێ هەتا پێنجێ ل قاهیرە، ژمارە شەش تا « ۱۹ « ل جنێڤ، ژ ۲۰ هەتا ۲۳ دیسا ل قاهیرە دەرچوو. هەروەسا ژمارە « ۲٤ « ل لەندەن، ژمارە ۲٥ هەتا ۲۹ ل ڤۆڵكستۆن، ژمارە ۳۰ و ۳۱ ل جنێڤ دەرچوون.
پشتی ژمارا ڕۆژنامَ ل ۱٤ ی‌ نیسانا سالا ۱۹۰۲ بەلاڤبووی. ناڤەڕاستا سالێن شێستا ژ سەدەیا بۆریدا، چەند ژمارەیەکێن ڕۆژنامێ ژ لایەن « د-مارف خەزنەدارە» هاتنە دیتن و چاپکرن. بەری هینگێ هەموو ژمارەێن ڕۆژنامێ، بتنێ ژمارە ۱۹ تا نوکە نەهاتیە دیتن.
ڕۆژنامەیا كوردستان ڕۆلەکێ گرنگ ب خۆڤە دیت ژ بۆ داكۆكیكرن و بەرزکرنا و گەشەكردنا هەستی نەتەوایەتی‌ و خەباتكرن بۆ ب دەستڤەئینانا مافێن گەلێ كورد.
ئەڤ ڕۆژا ڕۆژنامەگەریێ پیرۆزبێت ل ڕۆژنامەڤانێن جیهانێ ب گشتی و کوردستانێ بەتایبەتی، ڕۆژنامەڤانێن کوردستانێ بوونە پرەك بۆ گەهاندنا ڕاستیان و دروستکرنا پەیوەندیێن مەدەنی ناڤبەرا جڤاك و حکومەتێدا، هەروەسا زۆر ب بوێرەکی و گشتی د کاروانێن ژیانێدا شیانە ڕۆلەکێ برچاڤبگێڕن د گەهاندنا دەنگ و رەنگ و دیمەنێن جیاواز ێن جڤاکی بتایبەتی د ڕوماڵکرنێدا ل سەنگەرێن پێشیێ نە بۆ بەرگریکرنا ژ ئاخا کوردستانێ.

مـووسا خـالـد

پشتی رسەرهلدانا خەلكێ هەرێما كوردستانێ ل سالا 1991 هەبوونا هێزێن كوردی ل ناڤچەیێن كوردستانی هاتنە برێڤەبرن، ژبەر هندێ كو دەستپێكا ئازادبوونا هەرێما كوردستانێ ژ دەست رژێما فاشست یا ئیراقێ بوو، پڕانیا وەلاتێن ناڤچەیێ ب شێوەیەكێ ڕاستەوخۆ و نەڕاستەوخۆ ب بكارئینانا پارچەك ژ ل لایەنێن كوردی هەولێن ژ ژناڤبرنا ڤێ ئەزموونا هەرێمێ دایە، وان لایەن و وەلاتێن ناڤچێ بەرامبەری سیاسەتا ناڤخۆی و یا دیبلۆماسی شكەستن ئیناینە، چونكو ب شێوەیەكێ دەستووی ل سالا 2005 هەرێما كوردستانێ وەك قەوارەیەكا فیدڕاڵی ل ناڤ ئیراقێدا هاتیە دانان.
سەراری هندێ هەتا نوكە وەلاتێن هەرێماتیك و ب تایبەتی وەلاتێن جیران بەردەوام هەولا لاوازكرنا قەوارەیێ هەرێما كوردستانێ دەن، یا هەرە دیر و ئەڤە چەندین سالە تا نوكە ئەم دبینن هندەك لایەنێن دی ل ژێر ناڤێ ڕۆژنامەڤان و سیاسی و شلۆڤەكار و چالاكڤانێن چەتە ب رێكن خوە یێن نەساخلەم دڤێن ب رێكا هەولێن خوە یێن كێم دڤێت هەرێما كوردستانێ ب ئەزموونەكا شكەستی دیاربكەن، بەلێ ئەڤە یا بەروڤاژی یە و هەرێمەكا سەركەفتی یە ژ هەموو رویەكێ ڤە.
رۆژهەڵاتا ناڤەڕاست پشتی پەیمانناما «لۆزان» و دابەشكرنا ناڤچی، كەفتیە بەرامبەر دەهان قەیران و شەڕان، ژ وان ژی ڕەگەزپەرستی و سەرهەڵدان تیرۆرێ و لاوازكرنا و پێكهاتێن ئایینی، ڤی شێوەیی چەندین جاران خوێن ڕشتن و ب دهان شەڕێن مەزن و بچویك ل ناڤچی رویداینە ئەڤ شەڕە ژی نەبووینە ئەگەری لاوازكرنا هەرێما كوردستانێ هەبوونا پێشمەرگێن قارەمان و سیاسەتا دروست یا هەرێمێ هەردەم خۆراگربوویە دژی هەر شەڕو كاودانەكێ نەخۆش ل دەڤەرێ بچیكترین نموونە ژی شكەستا رێكخراوا تێرۆرستێن داعشە.
بۆچی ئەزموونا هەرێمی كوردستان سەركەفتی یە؟!
١-پێكڤەژیان: ل هەرێما كوردستانێ پێكڤە ژیان یا هەی و گشت ئایین ب ئاشتی و ئارامی پێكڤە دژین، سەرەڕای هندێ یا هەڤسنوورە دگەڵ سووریا و ئیراق و بەردەوام بەرهەمئینانا وان تێرۆرە و دیسا د جیهانێ دا هەمبەر وەلاتێن دی كێمترین بۆیەرێن تیرۆرستی ل هەرێما كوردستانێ یێن رویداین، ژ لایێ وەڵاتێن نێڤدەولەتی ڤە پێشمەرگە ب قارمانی دژی تیرۆرێ هاتیە ناسین و ناڤودەنگكرن.
2-ئەمن و ئاساییش: ل ڕۆژهەڵاتا ناڤەڕاست كەمترین ڕێژەیا تاوانێن تیرۆرستی كو تێدا ئەنجامداین ئەوژی هەرێما كوردستانێ یە، ئەڤەژی ژ ئەگەرێ پابەندیا خەلكێ هەرێما كوردستان تارادیەكێ باش هەڤكارن دگەل هێزە ئەمنی یێن هەرێما كوردستانێ، هەتا نوكە ژی ل وەڵاتێن ئەوڕۆپا كێشەیا تیرۆرێ هەیە و نەشیاینە چارەسەریەكا بنەڕەتی بۆ بێتە دانان، بەلێ هەرێما كوردستان سەركەفتی بوویە د كیمكرنا ڕێژەیا تاوان و تیرۆرێ دا. سەرەڕای هندێ هەرێما كوردستانێ ژ ڕویێ گەشەپێدانێ و ئابووری ڤە. هەرێما كوردستانێ نوكە خودان هزار كۆمپانیێن ناڤڤخۆییە و ب سەدان سەرمایەدار تێدانە، هەتا نوكە دبەردەوامن ب پڕۆژەیێن خزمەتگوزاری، ژبەر هندێ هندێ ئەڤە چەندین سالە ژ لایێ حوكمەتا ئیراقێ ڤە ڕێگری بەرە ب پێشڤچوونا هەرێما كوردستانێ دكەن و بەهانەیا نەدانا مووچەیێن وەلاتییان ل هەرێما كوردستانێ هەرا بەردەوامە.

موسا خالد

هەر مللەتەكێ جیهانێ ب زمان و كلتۆرو ئاخ و نیشتمانێ خوە دهێتە نیاسین، زمانێ كوردی كێم نەتەوەیان هندی نەتەوەیێ كورد لسەر بكارئینانا زمانێ دایكێ كارەسات و زۆرداری دیتیە، ب هزاران كورد ل سەدێ بیستێ لسەر كوردبوون و بكارئینانا زمانێ كوردی هاتینە جینۆسایدكرن و ب دەهان هزار كیلۆمەترێن چوارگوشە ژ ئاخا كوردستانێ ژ زمانێ كوردی هاتیە ڤالاكرن و پرۆسەیا تورككرن، عەرەبكرن، عەجەمكرن و فارسكرن تێدا هاتیە ئەنجامدان و نها ژی بەردەوامە، ل ١٥ی گولانا سالا ١٩٣٢ ل پایتەختێ سۆریێ (شامێ) ژلایێ (میر جەلادەت بەدرخان) ڤە، بۆ ئێكەم جار گۆڤارا هاوار دهێتە چاپكرن   و ٢٣ هژمارێن دەستپێكێ ب پیتێن عەرەبی و ب كوردی و ٣٤ هژمارێن دووماهیێ ب پیتێن لاتینی ب كوردی دهێتە دەرئینان، ل سالا ١٩٨٧ ( فرات جەوهەری) دچیتە شامێ و هەموو هژمارێن گۆڤارێ د دوو بەرگان دا كومدكەت و ل ١٥ی گولانێ ل سالا ١٩٨٧ كو ئەڤە سالڤەگەڕا گۆڤارێ یە د وەشینیت، ئەڤ رۆژە هەر سال ژلایێ سازیێن چاندێ و پارتێن سیاسی ڤە وەكو رۆژا جەژنا زمانێ كوردی دهێتە پیرۆزكرن و ب مخابنی ڤە دبێژم، وەسا یا دیاردبیت ئیدی زمانێ دایكێ ( كوردی) هەر وەك چ گرنگییا خوە نەمایە ل دەڤ تاكێ كورد، د ڕۆژەكا هوسا دا ئەو چالاكییێن ژبۆ زمانی دهێنە كرن ب تبلێن دەستان دهێنە هژمارتن و ئیدی بۆ كەسێ گرنگ نینە جاران ناڤا خێزانێ دا یان زارۆكێ ئەوی فێری زمانێ كوردی ببت یان نە، بەلكو شانازییێ ب هندێ دبەت  دەمێ فێری عەرەبی و توركی و ئینگلیزی دبیت و هزرناكەت شەرم د هندێ دایە تاك زمانێ خوە نوزانت ل جهێ شانازییا زانینا زمانێن دی تر و ل رۆژا زمانێ كوردی زۆر كەس هەبووینە جانفیدایێن ژ پێخەمەت ئازادكرن و بەلاڤكرنا زمانێ كوردی گیانێ خوە كرینە قۆربان و ئەوێن ژ بۆ ئازادیا زمانی ئەڤرۆ دناڤا زیندانان دا و د ئەڤێ رۆژێ دا دوپات بكەین، بەردەوامی دان ب زمان و وەكو ئەركەك ل سەر پاراستن و بەلاڤكرن و گرنگیپێدانا زمانێ كوردی یێ شیرین، چونكی ب كوردی دژیم ‏وەكو كوردەك دێ مرین ‏ب كوردی د ئاخڤم و بەرسڤ دەم ‏ب كوردی دیسان زیندی دێ مینن، رۆژا جیهانیا زمانێ دایكێ پێدڤیە ئەم هەمی كای بۆ وەرار و پێشخستنا زمانێ كوردی بكەین، زمانێ كوردی ناسنامەیا نەتەوا كوردە ب هەمی رێیێن زانستی و ناڤەند و جهێن ئەكادیمی و كلتۆری و جڤاكی و سیاسی و حكومی لێ خودان دەركەڤین  و یێن كو ب زمانێ كوردی دنڤیسن، بزاڤێ بكەن زمانێ دایكێ كو بەرچاڤترین مەرجێ نەتەوەی یە بپارێزن، ب ساخی بهێلن، پێ باخڤن و نیشا زارۆیێن خوە بدەن، ب ڕێزمان و ڕێنڤیسەكا دروست و پاقژ بنڤیسن و بەرەڤ ئێكگرتن یان نێزیككرنا دیالێكتێن زمانێ كوردی ببەن، تایبەت د سۆشیال میدیایێ‌ دا كو ب مخابنی ڤە چاما ب سەرێ زمانێ كوردی د ئینن فەرە بەردەوام گرنگیێ پێ بدەین.

مـووسا خـالـد

چ سیاسەت ل سەر رویێ ڤی عەردی، نە د نوكە دا و نە ژی د رابردویی دا سیاسەتا ئیسلامێ نەبوویە و نابیت، بتنێ یا رۆن ئاشكەرا ئیسلام دینێ خودێ یە و سیاسەتكرن و رێڤەبڕن شۆلێ مرۆڤایە، هەر چەند ئەڤ سیاسەتە یا باش بیت، ل هەر جهەكێ هەبیت یا بێ كێماسی نابیت. دیسا ئەوێن سیاسەتێ دكن رەنگە تاكێ موسلمانە نەكو «ئیسلامە»، سەرەراری ڤان شەڕ وئالۆزیێن زۆریا وەلاتان ئەم دبینن بەشەكێ زور وەلاتێن عەرەب قورئانا پیرۆز كریە وەكو بنەما و دەستورێ خۆ یێ رێڤەبرنێ وەكو ئەرك و ماف و پەیرەوكرنا سیستەمێ یەكسانیا دادپەروەرانە، لێ بیرا مە بت دەمێ دەركەتنا گرۆپێن توندەرو نموونە وەكو تیرۆرستێن داعش ئیسلام كرە درووشمەكێ سیاسی و خۆ پێ بهێزدكر و مرۆڤاتی دخاپاند.
دەربارەی ئیسلاما سیاسی و ئیسلاما روحی هندك بۆچوونێن جودا جودا د ناڤبەرا عالم و زانایێن ئیسلامێ دا هەنە، «جمال الدین الافغانی» و «مەحەمەد عبدەی» و شاكردێن سیاسەتی و دینی ژێكجودا دكەن ئانكو چو تێكەلیا وان ب ئێكودوڤە نینە و سیاسەت یا بێ دینە و دین ژی بێ سیاسەتە، هەر تشتێ تێكەلیا سیاسەتێ بوو ئەو تشت دی یێ پیس و گەندەل بیت و ب كێری دینی ناهێت.
ل گۆرەی باوەریا زۆربەیا زانایان ئایین عەدالەتە و دوویرە ژ سیاسەتێ.» زانایێ ناڤدارێ ئیسلامێ شێخ محەەمد عەبدە هندەك تشتێن خراب و نەدادوەری، حیلە، درەو و خاپاندن، هتد.. ژ سیاسەتێ دیتینە، و هەتا هەر تشتەكێ دی پەیوەندی ب سیاسەتێ ڤە هەی یان خۆ نێزیكی وێ ژی بیت ئەو ب دژواری نەفرەت دكەت، چونكو سیاسەت ناگونجیت دگەل چ رێ و رێبازێن ئایینی سۆسیۆلوژی زانایێ ئەمریكی یێ ناڤدار «رایت میلز» دبێژیت (سیاسەت شەرەكێ بەردەوامە د ناڤبەرا دەستەلاتێ و بەرژەوەندیێ دا، ئانكو سیاسەت ئالاڤێ گڤاشتنێ‌ یە بۆ بدەستڤەئینانا بەرژەوەندیێن دونیایێ، چ پەیوەندیا دینی ب سیاسەتێ ڤە نینە. سیاسەت یا دادپەروەر نینە، چونكی دشێت هەموو تشتان قوربانی بەرژەوەندیان بكەت.
ل دوماهیكێ دڤێت بزانین كو ئیسلام بتنێ چارچوڤەكێ ئەخلاقیە و هندەك بنەماین گشتی بۆ سیاسەتێ یێت داناین، بەلێ هونەرێ سیاسەت و رێڤەبرنێ و بەرف پێشڤەبرنا كومەڵگزەهێ كارێ مرۆڤانە، كو ب شارەزای و ئاقل و زانستێ خۆ بگەهنێ پەیوەندی ب ئایین و دینێن جوداڤە نینە. یا دروست ئەوە خەلكێ هەرێما كوردستانێ و خەلكێ مە یێ خۆشتڤی دگەل مالا بارزان و پارتی ئێكرێز بن داكو بهێزبن و كەرامەت و شەرەفا مە هەموویان یا پاراستی بیت. چەند پارتی دیمۆكراتی كوردستان ب هێزبیت دێ هەرێما كوردستانێ یا ب هێز و پاراستیتر بیت.
ژێدەر : بەشەك ژ نموونەیان ڤەگۆهاستیە
ژ پەرتوكا ئیسلاما سیاسی .