قهدری شێرۆ
ب درێژیا دیرۆكێ، رۆژههلاتا ناڤین ببوو سهنتهرێ ههڤڕكیێن جیۆپۆلیتیكی یێن كو سیستهمێ جیهانی دههژینن. ئهڤرۆ ژی جیهان ل بهردهرێ رهوشهكا چارهنڤیسساز دایه ژبهر پهیدابوونا شهڕی د ناڤبهرا ئهمریكا و ئیسرائیلێ دا ژ لایهكێ و ئیرانێ ژ لایێ دی ڤه، ب تایبهتی پشتی دائێخستنا تهنگاڤا هورمز.
ئهڤ گۆتاره شرۆڤهكرنهكه ژبۆ ڤێ ههڤڕكیێ و ههڤبهركرنهكه ل گهل رهوشا كهنالێ سۆێس ل سالا 1956، دا كو بزانین ئهرێ دێ زلهێزیا ئهمریكی ل دهڤهرێ ب دوماهی هێت یان ژی دێ ئیران هێته ژناڤبرن و ئهمریكا دێ بیته تاكه حاكم ل جیهانێ.
ئهم دێ ژ خالا جوگرافیا سیاسی و چهكێ گرتنا تهنگاڤان دهست پێ كهین، چنكو رێڕهوێن ئاڤی ههردهم وهكو برینهكێ بووینه ل جهستێ ئابووری یێ جیهانێ. بۆ نموونه ل سالا 1956، كهنالا سۆێس دهرگههێ سهرهكی یێ ئیمپراتۆریهتێن بریتانیا و فهرهنسا بوو. ئهڤرۆ تهنگاڤا هورمز ههمان رۆلی دگێڕیت، بهلكو مهترسیدارتر ژی، چونكو نێزیكی 30% ژ پهترۆلا جیهانێ و 35% ژ گازا سروشتی ئهگهر زێدهتر نهبیت د وێ تهنگاڤی را دبۆریت. د دهمهكی دا كو ئیران دزانیت كو ژ لایێ چهكێ كلاسیكی و تهكنهلۆژی ڤه نهههڤسهنگه دگهل ئهمریكا، لهورا ستراتیژیهتهكا دی بكاردئینیت؛ ئهوژی تهكتیكا بكارئینانا مینێن دهریایی و بهلهمێن ههوارهاتنا بلهز وگهرۆك و مۆشهكێن نێزیكی ئاڤێ. ئارمانج ژ ڤێ چهندێ بلندكرنا بهایێ پهترۆلێ بۆ ئاستهكێ بێوێنه، رهنگه بگههیته زێدهتر ژ 200 دۆلاران، ئهڤ چهنده دێ ئابوورێ جیهانێ لاوازكهت و فشارێ ل واشنتۆن كهت كو پاشڤه بزڤریت و ئهگهر ئهم ئهڤێ ل گهل رهوشا كهنالا سۆێس 1956 وهكو نموونهیهكا دیرۆكی بهراورد بكهین، دێ بینین كو ل سالا 1956 جهمال عهبدولناسر قهنات سوێس خۆمالی (تامیم) كر دا كو مسرێ ژ بن دهستێ داگیركهران دهربێخیت و بریتانیا و فهرهنسا ب هێزا سهربازی بهرسڤ دا لێ سهركهفتن نه ئینا. ئهڤرۆ ژی ئیران دكهڤیته ژێر فشارێن ئابووری و دڤێت ببیته هێزهكا ئهتۆمی و د بهرامبهر دا ئهمریكا و ئیسرائیل ب ڤێ چهندێ رازی نابن. بهلێ ل ڤێرێ تشتهك یێ ههی دڤێت ژبیر نه كهین ئهوژی ههڤسهنگیا هێزێ یه، ژبهر كو ل سالا 1956، زلهێزیا بریتانی و فهرهنسی نه ژبهر شكهستنا سهربازی ب دوماهی هات، بهلكو ژبهر ڤیتۆیا ئهمریكا و ئێكهتیا سۆڤیێت. ل وێ دهمێ ئهمریكا دڤییا جهێ ئیمپراتۆریهتێن كهڤن بگریت، لهوما فشار ل ههڤپهیمانێن خۆ كر كو ڤهكێشن. ئهرێ ههمان سیناریو دێ دووباره بیت؟ ب دوماهی هاتنا زلهێزیا ئهمریكی وهكی سالا 1956 دووماهی ب زلهێزیا بریتانیا وفرهنسا هاتی.
ئهگهر شهڕ بهردهوام بوو و ئهمریكا نهشیا د دهمهكێ كورت دا تهنگاڤا هورمز بپارێزیت، یان ئهگهر چین و رووسیا پشتهڤانیا ئیرانێ كر، رهنگه ئهمریكا تووشی ههمان شكهستن ببیت. یان ژی ئهگهر داخستنا تهنگاڤا هورمز چهند حهفتیان ڤهبكێشیت، سیستهمێ دارایی یێ جیهانێ دێ لهنگ بیت. و دویر نینه وهلاتێن دهڤهرێ رهنگه ژبهر ترسا تۆڵهڤهكرنا ئیرانێ، خۆ ژ واشنتۆنێ دویر بێخن. د ڤێ حالهتی دا ئهمریكا دێ وهكو هێزهكا لاواز دیار بیت كو نهشێت ئارامییا دهریا بپارێزیت، ئهڤه ژی دێ بیته دوماهیا سهردهمێ وێ، یان ژی ههر چ نه بیت نامینیت ئهوا دبێژنێ چهمسهرێ ئێكانه. و ژ لایێ دی ڤه، هندهك ل واشنتۆن و تهلئهبیبێ باوهر دكهن كو تهكنۆلۆژیا سهربازی یا نوی دشێت ب چهند رۆژان هێزا ئیرانێ تێك بشكێنیت ئهو ژی ب رێكا ئارمانجگرتنا سهركردهیێن سیاسی و سهربازی و ناڤهندێن پهیوهندیان، ههروهسا ژناڤبرنا ژێرخانا پهترۆلا ئیرانێ، كو دێ بیته ئهگهرێ سهرهلدانا خهلكی و گوهۆڕینا رژێمێ.
و د ئهنجامدا ئهگهر ئهمریكا سهركهفت، دێ ب تمامی دهست ب سهر رۆژههلاتا ناڤین دا گریت و چین ئهو ئمبراتوریهتا ههڤریكیا ئابوورێ جیهانێ دكهت كو پێدڤی ب پهترۆلا ڤێ دهڤهرێ یه دێ كهڤیته ژێر فهرمانا ئهمریكا.
لێ د ڤی سهردهمی دا هندهك جوداهیێن مهزن ههنه كو ناهێلن دیرۆك ب دروستی خۆ دوباره كهت، ئهوژی نهبوونا جهگیرێ (بدیل) ب هێز، ل سالا 1956 ئهمریكا جهگیرێ بریتانیا بوو. ئهڤرۆ چین ژ لایێ ئابووری یا ب هێزه، بهلێ ژ لایێ سهربازی ڤه هێشتا نهیا بهرههڤه جهێ ئهمریكا ل رۆژههلاتا ناڤین بگریت.
و ژلایێ جیبولۆتیكا لهشكری و سروشتێ ئهردی ڤه؛ میسر ئهردهكێ دهشت بوو، بهلێ ئیران وهلاتهكێ چیایی و بهرفهرههه ئهم دشێن بێژین كو رووبهرێ وێ مهزنتره ژ رووبهرێ فهرهنسا، ئهلمانیا و بریتانیا ب پێكڤه، ئهڤ چهنده هێرشا ل سهر ئهردی گهلهك ب زهحمهت تر دئێخیت.
لهوما ب دیتنا من شهڕێ د ناڤبهرا ئهمریكا و ئیرانێ دا ل سهر تهنگاڤا هورمز، تنێ شهڕهكێ ههرێمی نابیت، بهلكو دێ بیته شهڕێ گوهۆڕینا ههڤسهنگییا هێزێ ل جیهانێ. ئهگهر ئیرانێ خۆراگرت دێ سهردهمێ ئهمریكا ل رۆژههلاتا ناڤین ب دوماهی هێت و جیهان بهر ب سیستهمهكێ نوی چیت و ئهگهر ئیران شكهست ئهمریكا دێ ببیته تاكه پۆلیسێ جیهانێ و بۆ سهد سالێن دی دێ ب تنێ حوكمی كهت.
دبیت دیرۆك ب دروستی خۆ دوباره نهكهت، بهلێ ب دیتنا من دێ ئهنجامێن وێ نێزیكی ئێك بن، چنكو گرتنا رێڕهوێن ئاڤی ههردهم دهستپێكا گوهۆرینێن مهزن بووینه. پسیار ل ڤێرێ ئهوه؛ ئهرێ تهنگاڤا هورمز دێ بیته گۆرستانا زلهێزیا ئهمریكی؟ یانژی دێ بیته دهستپێكا هێزهكا نوی بۆ واشنتۆنێ؟ بهرسڤ د دهستێ دهمێ و دهنگێ تۆپ و تهیاران دایه و بێدهنگییا زلهێزێن جیهانێ.