رێبەر عەبدوللا

د سەردەمێ تەكنۆلۆژیا پێشكەفتی و شۆڕشا پێزانینان دا، میدیا بوویە كۆلەكەكا سەرەكی یا جڤاكی و سیاسی. بەلێ د هەمان دەم دا، ئەڤ پێشكەفتنە بوویە ئەگەرێ پەیدابوونا دیاردەیەكا مەترسیدار كو ئەو ژی نووچەیێن درەون‌. ئەڤرۆ شەڕ نە بتنێ ب چەك و سەربازان دهێتە كرن، بەلكو شەڕێ پێزانینان یەكە ژ مەترسیدارترین جۆرێن شەڕی كو ئارمانجا وێ تێكدانا ئاسایشا نیشتیمانی و ژناڤبرنا سەقامگیرییا وەلاتی یە.
ئەولەهییا نیشتیمانی ئێدی بتنێ پاراستنا سنووران و سۆپای نینە، بەلكو پاراستنا پێكهاتەیا جڤاكی، ئابووری، و دەروونیا وەلاتییان ژی ب خوە ڤە دگریت. هەر پێزانینەكا شێواندی كو ببیتە ئەگەرێ پەیدابوونا پەشێویێ، ترسێ، یان ژناڤبرنا باوەریێ د ناڤبەرا گەل و دەولەتێ دا، وەك هێرشەك ل سەر ئاسایشا نیشتیمانی دهێتە هەژمارتن.
نووچەیێن درەو ژی بۆ پلان و ئارمانجێن سیاسی یان ئەمنی دهێنە بەلاڤكرن و چەندین مەترسییان پەیدا دكەن:
یا ئێكێ تێكدانا ئاشتییا جڤاكی: بەلاڤكرنا نووچەیێن كو دژایەتیێ د ناڤبەرا پێكهاتەیێن ئایینی، نەتەوەیی یان حزبی دا پەیدا دكەن. ئەڤە دبیتە ئەگەرێ پەیدابوونا شەڕێ ناڤخۆ یان ئارێشەیێن جڤاكی یێن مەزن.
یا دوویێ ژناڤبرنا باوەریێ ب دامودەزگەهان: دەما نووچەیێن درەو ل دۆر گەندەلیێ (بێ بەلگە) یان نەشۆفییا سازیێن ئیمناهیێ دهێنە بەلاڤكرن، باوەریا وەلاتی ب دەولەتێ نامینیت، ئەڤە ژی رێكێ بۆ پەشێویێ خۆش دكەت.
یا سێیێ تێكدانا ئابووریێ: بەلاڤكرنا پروپاگەندێن درەو لدۆر نەمانا پارەی، بلندبوونا بهایێ دۆلاری، یان ئیفلاسبوونا بانكان، دبیتە ئەگەرێ ترسەكا گشتی و تێكچوونا بازاڕی.
یا چارێ كاریگەری لسەر بڕیارا سیاسی: د دەمێ هەلبژارتنان دا، نووچەیێن درەو دهێنە بكارئینان بۆ گوهۆڕینا رایێ گشتی و سەردابرنا دەنگدەران، كو ئەڤە زیانێ ب دیموكراسی و سەقامگیرییا سیاسی دگەهینیت.
سۆشیال میدیا رۆلەكێ سەرەكی دگێریت د نوەچەیێن درەو دا ب تایبەتی ژی ل رێكا پلاتفۆرمێن جڤاكی دا وەك فەیسبۆك، تیكتۆك، ئێكس… هتد ئەڤ چەندە ژی بووینە ئامرازێن هەرە بلەز بۆ بەلاڤكرنا نووچەیێن درەو.
یا ئێكێ بلەز بەلاڤبوون: نووچەیەكا درەو د چەند خۆلەكان دا دگەهیتە هزاران كەسان بەری كو لایەنێن پەیوەندیدار بشێن ڕاستیێ دیار بكەن، ئەڤ پلاتفۆرمە وان بابەتان نیشا مرۆڤی ددەن یێن كو دبنە ئەگەرێ پەیدابوونا كاردانەوەكا توند (چ ئەرێنی یان نەرێنی)، ئەڤە ژی هاریكاریا بەلاڤبوونا درەوان دكەت.
یا دوویێ ژی نەبوونا چاڤدێریێ: هەر كەسەك دشێت ببیتە میدیاكار بێی كو چ پرەنسیپێن ئەخلاقی یێن رۆژنامەڤانیێ ل بەر چاڤ بگریت.
لێ بەلێ بۆ پاراستنا ئەولەهییا نیشتیمانی؛ میدیایا نیشتیمانی و پرۆفێشناڵ دشێت ببیتە قەلغانەك بۆ پاراستنا وەلاتی ب رێكا پشراستكرنا پێزانینان بەری بەلاڤكرنا هەر نووچەیەكێ، پێدڤییە ژ ژێدەرێن فەرمی پشراست ببن و هشیاركرنا جڤاكێ و پەروەردەكرنا وەلاتییان كا چاوا فێلێن میدیایی بناسن و باوەریێ ب هەر تشتێ دبینن نەكەن. هەروەسا بەرهەنگاربوونا پروپاگەندێ ب رێكا دیاركرنا ڕاستییا وان درەوێن كو ژلایێ نەیارێن وەلاتی ڤە دهێنە ئاراستەكرن.
رێكا هەرە پێدڤی بۆ چارەسەركرنا نووچەیێن درەو د میدیایێ دا ستراتیژیا بەرهنگاربوونێ و پاراستنا ئاسایشا نیشتیمانییە بۆ هندێ وەلات بشێت خوە ل هەمبەر ڤێ هەڤركیێ بپاریزیت، پێدڤی ب چەند گاڤان هەیە:
یا ئێكێ یاسا و رێسا: دانانا یاسایێن توند بۆ وان كەس و سازیێن كو ب ئەنقەست نووچەیێن درەو بۆ تێكدانا ئاسایشێ بەلاڤ دكەن.
یا دوویێ میدیایا نیشتیمانی و پرۆفێشناڵ: دەما میدیایا نیشتیمانی پێزانینێن ڕاست و درست د دەمێ خۆ دا بەلاڤ بكەت، رێك ل بەر درەو و پرۆپاگەندێ دهێتە گرتن.
یا سێیێ ناڤەندێن تەكنیكی: ئاڤاكرنا ناڤەندێن تایبەتمەند بۆ چاڤدێریكرنا تۆرێن جڤاكی و ناسكرنا وان هێرشێن ئەلكترۆنی یێن كو ئاسایشا نیشتیمانی دكەنە ئارمانج.
یا چارێ رەوشەنبیریا میدیایی: پێدڤییە د پرۆگرامێن خواندنێ دا بابەتێ ناسكرنا نووچەیێن درەو بهێتە گۆتن، دا كو نفشێن داهاتی بشێن جوداهیێ د ناڤبەرا ڕاستی و خەیالێ دا بكەن.
دەرئەنجاما ڤێ چەندێ هەمیێ پاراستنا ئەولەهییا نیشتیمانی ب تنێ ئەركێ هێزێن ئەمنی نینە، بەلكو ئەركێ هەر میدیاكار و وەلاتییەكێ یە. نووچەیێن درەو ڤایرۆسێن جڤاكی نە، ئەگەر مرۆڤ هشیار نەبیت، دشێن وەلاتەكێ ژ ناڤ ببەن بێی كو چەك بهێتە بكارئینان. لەوما، بەرپرسایەتییا ئەخلاقی و نیشتیمانی یا میدیایێ ئەوە ببیتە پارێزەرێ ڕاستیێ، نەك ئامرازەك بۆ بەلاڤكرنا پەشێویێ.

رێبەر عەبدوللا دەربۆتكی

ژینگەها قوتابخانێ تنێ ئاڤاهی و پۆل نینە، بەلكو كۆمەكا لایەنێن فیزیكی، دەروونی و جڤاكی بخۆڤە دگریت، كو كارتێكرنا ڕاستەوخۆ ل سەر پرۆسەیا فێربوونێ و گەشەكرنا كەسایەتییا قوتابی دكەت. ژینگەهەكا ساخلەم یا قوتابخانێ دبیتە ئەگەرێ هندێ كو قوتابی هەست ب ئارامیێ بكەت و پەرە ب شیانێن خۆ یێن داهێنانێ بدەت. ل ڤێرە ب درێژی بەحس ژ ئەگەرێن جودا ژ ڕەهەندێن ژینگەها قوتابخانێ كەین ژوانا ژی ژینگەها فیزیكی، ژینگەها فیزیكی بناغێ قوتابخانێ یە، ئەڤە ژی ئەڤان تشتان بخۆڤە دگریت، پاقژی ژی ژهەبوونا پۆلەكا پاقژ، گۆرەپانەكا ڕێكخستی و ئاڤەكا ساخلەم، پێنگاڤا ئێكێ یە بۆ پاراستنا ساخلەمییا قوتابیان ل ژینگەها قوتابخانێ، ڕۆناهی و هەوا گوهۆرین ئەڤە ژی وەك وان پۆلێن پەنجەرێن مەزن و ڕۆناهییا سروشتی تێدا هەین، وە دكەن قوتابی كێمتر هەست ب ماندیبوونێ بكەت و ئاستێ هزرمەندییا وی ژی دێ بلند بیت، هەروەسا ژینگەهەكا كەسك وەك هەبوونا باخچە و داروباران ل قوتابخانێ، ئەڤە ژی گڤاشێن دەروونی ل دەف قوتابیان كێم دكەت و ئۆكسجینەكا پاقژ بۆ وان دابین دكەت. مە دڤێت ئاماژی ب خالەكا گرنگ بدەین ئەو ژی ژینگەها دەروونی و جڤاكی دناڤا قوتابخانێ دا، ئەڤ پشكە گرنگترین پشكا ژینگەها قوتابخانێ یە، ژبەركو كارتێكرنێ ل سەر ڕوحیەتا قوتابی چێ دكەت ژ وان ژی پەیوەندییا د ناڤبەرا مامۆستا و قوتابی ل دەمێ مامۆستا وەك ڕێبەر و هەڤالەكێ دلسۆز سەرەدەریێ دكەت، قوتابی وێرەكی یا وی زێدەتر دبیت بۆ پرسیاركرن و پشكداریێ د بابەتێن گشتی دا. دویركەفتن ژ توندوتیژیێ ژینگەهەكا گونجای ئەو ژینگەهەیە كو تێدا توندوتیژییا جەستەیی و دەروونی وەك قوتكرن، تڕانەپێكرن یان تەپەسەركرن قەدەغە بیت و هاندانا بەهرەیان ژ قوتابخانە نابیت تنێ جهێ وانەگۆتنێ بیت، بەلكو دڤێت ژینگەهەك بیت بۆ دیتنا بەهرەیێن وەرزشی، میۆزیكێ، وێنەكێشان و ئەدەبیاتێ هەتا دوماهیێ. خا‌لەكا دی كو دڤێت گرنگییەكا زۆر پێ بهێتەدان؛ ئەو ژی لایەنێ پەروەردەیی و زانستی ئەڤ خالە ژی ل رێگا ژینگەها قوتابخانێ كو دڤێت هاندەرێ فێربوونێ بیت ب ڕێیا پەرتووكخانێ ژ هەبوونا پەرتووكخانەكا دەولەمەند كو ژێدەرێن جودا جودا تێدا بن.
هەروەسا تاقیگەه وەك تاقیگەهێن زانستی و كۆمپیوتەری كو هاریكارییا قوتابی دكەن زانستان ب رەنگەكێ كرداری بحه بكەت، چالاكییێن دەرەكی ژی وەك گەشتێن زانستی، هەڤڕكیێن ڕەوشەنبیری و وەرزشی كو وە دكەن قوتابی ب كەیف و خۆشی بچیتە قوتابخانێ. هەروەسا ڕۆلێ لایەنێن جودا د پاراستنا ژینگەها قوتابخانێ دا، ژ پاراستنا ڤێ ژینگەهێ كو ئەركێ هەمیانە؛ ژ وان ژی ڕێڤەبەری ژ دابینكرنا پێدڤیان و چاڤدێریكرنا ڕەوشا گشتی و مامۆستا ژی ب چێكرنا كەشەكێ تژی ڕێز و باوەریێ د ناڤ پۆلێ دا.
قوتابی ژی ب پاراستنا كەلوپەلێن قوتابخانێ، نەهاڤێتنا گلێشی ل گۆرەپانێ و پاراستنا دار و گولان و كەس و كار ژی ب هەماهەنگییەكا بەردەوام دگەل قوتابخانێ بۆ هایداربوون ژ ڕەوشا زارۆكێن خۆ. جهێ ئاماژە دانیێ یە كو كارتێكرنێن ژینگەها خراب نەژهەژی، دبیتە ئەگەرێ دابەزینا ئاستێ زانستیێ قوتابیان و زێدەبوونا ڕێژەیا دەست بەردانێ ژ خواندنێ و پەیدابوونا ئارێشەیێن دەروونی وەك گۆشەگیری یان شەڕانگێزیێ ل دەف قوتابی و ئەڤە ژی دێ هێتە ڤەگوهاستن ژبۆ ناڤ جڤاكی.
د دوماهیێ دا دێ شێن بێژین كو ژینگەها قوتابخانێ تنێ جهەك نینە بۆ وەرگرتنا زانیارییان، بەلكو كارگەهەكە بۆ ئاڤاكرنا مرۆڤی و وەلاتییەكێ باش. هەر وەبەرهێنانەك د ژینگەها قوتابخانێ دا بهێتە كرن، دێ د پاشەڕۆژێ دا جڤاكەكێ هشیار و پێشكەفتی ئاڤاكەت. لەوما پێدڤییە ئەم هەمی پێكڤە كار بكەین دا كو قوتابخانێ بكەینە جهەكێ پر ڤیان و ئارام بۆ نەفشێن پاشەڕۆژێ، ئەڤە ژی دێ ل باخچەیێن زارۆكان دەست پێ كەت هەتا دگەهیتە قوناغێن دوماهیكێ یێن زانكۆیێ.