شەمال محەمەد ئەدیب ئامێدی
بزاڤا رزگاریخوازا گەلێ كورد ب درێژییا مێژوویا خۆ پڕی رۆژێن خۆش و نەخۆش و
تەنگاڤی بوو، پڕی شەڤێن سەرما و بەفرین و تۆپ بارانبوو، پڕی بەرخۆدان و خۆراگری و قوربانی بوو، پڕی هەلكەفت و بریارێن قورس و زەحمەت بوو، یا دوماهیێ پری هەلوەستێن مێرانە و قارەمانانە بوو چ د ناڤ شەڕان دا یان د گرتیخانەیان ڤە یان ل دەمێ پارتیزانیێ دا و.. هتد.
شۆل و كریارێن گرنگ و مێرانە پێدڤی شیانێن مەزنە پێدڤی كەسانێن ب هێز و خۆدان سەربۆر و تەحمل و دلەكی موكمە، ژبەر كو كارڤەدان و ئەنجامێن وان رەنگە تەحل و قورس و نەرێنی بن چ ل سەر ناڤبری، خێزانا وی پارتا ئەندام تێدا.. د ماوەیێ خەباتێ دا ب دەهان حالەتێن سەرنجكێش و مرۆڤانە و ب هێز هەبووینە ئەگەر راگەهاندنێ باسێ كار و چالاكیێن هندەكا كربیت، بەلێ ژمارەكا عەگیدا ماینە بووینە (سەربازێ ون و چالاكیێن وان ژی هاتینە ژبیركرن) وفاداریەك بۆ خەباتا وان ئەڤ وتارە مە ئامادەكریە.
بابەت ل سەر چەند كەسایەتیێن ئامێدیێنە كو د رەوشەكا هەرە ئالۆز و مەترسیدار دا رابۆینە ب ئەنجامدانا چەندین كارێن بەرچاڤ و مێرانە وەكی ل خوارێ دیار:ـ
ئێك/ ب رێز (سالح رشدی تاهر) دایكبووێ باژارێ ئامێدیێ یە ل سالا 1926، خارزایێ مفتی بوو بەرێز (محەمەد شوكری ئەفەندی)، خواندنا سەرەتایێ ل ئامێدیێ تەمامكریە، بەلێ خواندنا د وان ڤنجیێ و ئامادەیێ ل باژێرێ سولێمانیێ بۆراندیە. ل دەمێ قوتابی ل سالا 1944-1946 دبیتە ئەندامێ (كۆمەلا احیا كوردستان) و پشكداری ل چەندین چالاكیان دكەت. ل سالا 1945 دهێتە وەرگرتن ل كۆلیژا یاسایی زانكۆیا بەغدا و ل هەمان دەم دگەهیتە رێكخستنا پارتی ل باژارێ مووسل. كادرەكێ زیرەك بوو، لەورا كۆنگرەیێ ئێكێ سالا 1950 هاتە هەلبژارتن بۆ ئەندامەتیا لیژنا مەركەزی.
ژ لایەكێ دی ڤە كاودانێن نیڤدەولەتی نە د جێگیر بوون ل ئیرانێ كۆمارا مهاباد هاتە هەلوەشاندن، پشتی (11) هەیڤان و (قازی محەمەد) هاتە سێدارەدان. هەڤالێن وی (قازی) بوونە دو بەش، ژمارەیا مەزن بریار دا قەستا ئێكەتیا سۆفیێتی بكەن پشتی گەشتەكا پڕی مەترسی و قوربانی بارزانیێ نەمر ل گەل پێشمەرگێن خۆ دگەهیتە بنەجهێ. و بەشێ دووێ ژمارەیەك ژ ئەفسەرێن كورد یێن كو پشكدار د كۆمارا مهابادێ دا كری بریار دا ڤەگەرنە ئیراقێ، ئەو ژی ئەڤە بوون كو هەمی هەڤدۆستێن بارزانی) بوون:
1- رائد ركن. عزەت عەبدولعەزیز عەبدولەتیف ئامێدی
2- رائد مستەفا خۆشناو
3- نەقیب. عەبدولكریم خیرالله گورجی زادە.
4- میلازم محەمەد محەموود قدسی.
پشتی دادگەهكرنێ بریارا سێدارەدانێ بۆ وان دەركەفت و رۆژا 19/6/1947 هاتە جیبەجێكرن. و بەری دەمەكی سالیا دا 79 سالیا ڤان جانەمەرگان بوو كو بووینە شەهیدێن (ناسنامەیا كوردی) و تەرمێ شەهیدان هاتنە ڤەگوهاستن بۆ بنگەهی (طب شرعي) ل بەغدا.
پشتی چەند رۆژەكا قوتابی قووناغا دویێ كۆلیژا یاسا (سالح رشدی) ل گەل مامێ خۆ (رەحمەتی سامی محەمەد ئەمین مفتی)، بریار دا كو پشكداری لیژنا ڤەگوهاستن تەرما بكەت، لەورا ئەركێ خۆ رابوو و تەرمێ شەهید (عزەت عەبدولعەزیز). ڤەگوهاست بۆ ئامێدیێ و گۆڕستانا كانیا سنجێ هاتە ڤەشارتن و پێشوازیەكا مەزن بۆ جەنازەی ل ئامێدیێ هاتەكرن. ل دویڤدا دەستهەلاتا ئیراقێ بریاڕا دەستەسەركرنێ بۆ (سالح رشدی) دەرێخست. نەچاربوو كۆلیژێ بجهبێلیت دا و قەستا باژارێ مووسلێ دكەت دا خۆ پارێزیت. پشتی رێكارێن ئەمنی هاتینە راوەستاندن ناڤبری كۆلیژێ تمام دكەت و دەست ب كارێ پاریزەراتی و دادوەریێ بكەت ل چەندین دادگەهان كاركریە وەك (شەقلاوە و كەركووك و بلد)، جەنابێ وی كەسایەتیەكا چالاك بوو پشكداری چەندین خۆنیشاندانان كریە ل دژی رژێما مەلەكی، لەورا چەندین جاران هاتیە دەستەسەركرن ل دوماهیك جار ژی گرتیخانەیا ژمارە (ئێك) (سجن رقم واحد) یا ناڤدار ب ئەشكەنجەدانێ و مەترسیێ، پشتی شۆرشا 14 تەموزا 1958 ناڤبر هاتە نەفیكرن بۆ پارێزگەها ناصریە و ل دویڤدا بریارا خانەنشینیێ بو دەرچوو و بەلێ ژبەر دویڤچوونێن ئەمنی یێن بەردەوام بریار هاتەدان ئیراقێ بجه بهێلیت و قەستا كۆمارا لوبنانێ بكەت و پشتی ئاكنجی ب وی چەندین چالاكیا ئەنجامددەت د وارێ پەروەردی و نڤێسینا وتاران دا.
ل سالا 1965 دبیتە راوێژكار ل بەنكەكا عەرەبی وەلاتێ سعودیێ پشتی 25 سالان یێن خزمەتكرنێ دوماهیێ قەستا وەلاتێ ئەمریكا دكەت و ل وێرێ ئەم رێ خۆدێ دكەت ل سالا 2001. رەحمەتی دوو كۆر و كچەك هەنە ب ناڤێ دختورە (وفا سالح)، بەرهەمێن ناڤبری، (شرح العلاقات في قانون الاصلاح الذاتي + الاساطير والقصص في الادب الكوردي).
هەڤالان: كورتی ژیان قووناغە كار و هەلوەست و رویدانە، مرۆڤ فاكتەرێ سەرەكیێ هەمی بۆیەرایە، كار و رۆلێن ناڤدار ئەون ئەوێن ل بارودۆخەكێ نەخۆش و ئالۆز دا دهێنە ئەنجامدان. هەلوەستێن مێرانە و مرۆڤانە ناهێنە ژبیركرن، جڤاك رێزەكا تایبەت ددەتە خۆدانێن وان.
بۆ زانین جاران ژی (حوكمەت، رێكخراو، بنەمال، پارتێن سیاسی، و ئافرەت وەك ڤان كاران رادبن سەنگەكا مەزن بجهـ دهێلیت د ناڤ جڤاكی دا و ب زەحمەت دهێنە ژبیركرن وەك ڤان نموونەیێن ل خارێ دیار:-
دو/ هەلوەستێ مەردانە و كوردەواری یێ خەلكێ هەولێرێ بەرانبەر ئەنفالكریێن دەڤەرا بەهدینان سالا 1988.
سێ/ هەلوەستێ پری مرۆڤانە یێ دلسۆزێ خەلكێ بەهدینان و هەرێما كوردستانێ و دهۆكێ بەرانبەری لێ قەومایێن دەڤەرا شنگالێ و مووسل سالا 2014.
چار/ هەلوەستێ مێرانە و قارمانانە یێ شەهید (فارسی ناڤێ وی شڤان عەلی عەبدلعەزیز عەبدوللتەیف) ئامێدی، ل گەل هەڤالێن خۆ ل گرتیخانا (ئەبو غریب) دەمێ بریارا لێبۆرینێ قەبوول نەكری هەتاكو هەمی هەڤالێن (12) نەهێنە ئازادكرن د گەل وی ئەنجام سێدارەدانا هەر (13) جانەمەرگان.
پێنچ/ هەلوەستێ جامێرانە ژمارەكا كەسایەتیێن خەلكێ ئامێدیێ ل سالا 2017 رابوون دەستێ هاریكاریا دارایی ئاراستەی لێ قەومایێن لافاوا ناحیا باعەدرێ كری ئەوا كو (5) تێدا كەسایەتیێن ئاوارەیێن ناحیا (بەحزانێ) هاتبوونە خەندقاندن.ڤێجا هەڤالان، ئازادیا گەلێ مە بەرهەمێ خوینا شەهیدایە و تێكۆشینا و رەنج و زەحمەتا پێشمەرگایە و هەمی خەلكێ كوردستانێ ب هەمی تەخ و چین ڤە تایبەت (نیشتیمان پەروەران و زیندانیێن سیاسی و خۆدان هەلوەستێن ناڤدار و قارەمانانە)، كارێ هەوە جهێ رێزێ یە، خەبات و چالاكیێن هەوە مێژوویا گەلێ كوردان تۆماركرینە.