بلا بۆ قەیرانان ببنە چارەسەری نەك هۆكار؟
رەیان شێرزاد
تشتەكی نۆرمالە كو ئەڤ قەیرانە پەیدا ببیت، هەمی نووچەیێن بەرییا هەیامەكێ ددانە دیاركرن كو دێ پاشمایێن ڤی شەڕێ ئەمریكا و ئیرانێ ب ڤی رەنگی رویدەن، لەورا ئەڤە قەیران هات و ب خۆشبەختانە ئاماژە ددەنە دیاركرن كو دێ ل ڤان نێزیكان هێتە چارەسەركرن، دیسا یا باش ئەوە مرۆڤ چاوا خۆ ل گەل قەیرانێ بگونجینیت؟ وان سەرەدەریان بكەت كو زیان لێ نەهێنەكرن، لێ بەرەڤاژی خەلكێ مە ل وەختێ بلندبوونا قەیرانێ پتر خۆ دكەنە هۆكارێ ئالۆزیان، گرۆڤە ژی مە راپۆرتێن پەیامنێرێن خۆ دیتن ل ڤان رۆژان، كو ئەو شۆفێرێن دچوونە پانزینێ پتر ژ دوجاركی قەرباەیێ وێ رێژەیێ بلندبوویە، ئەڤ ژی دبیتە ئەگەر كو قەیران لێكدانی دو ببیتەڤە!. بلا خەلكێ مە هاتنوچوونێن زێدە كێم بكەن ب تنێ كارەكێ فەر نەبیت، گەنج فەرەیێن زێدە نەكەن، هاریكار بن بۆ مال و خێزانێن خۆ. كارێن خۆ بكەنە ئێك، ب هزر و ب پلان دەربكەڤن وەكو خەلكێ وەلاتێن پێشكەفتی، هزرێن خۆ بكەن بەریا كو دەربكەڤن تایبەت ل رێكێن دوور، هاتنوچوونێن فەرمانبەران بلا ل گەل هەڤ دەربكەڤن و …هتد.
ئەڤجا چونكو بلندبوونا بهایێن سۆتەمەنیێ بوویە ئێك ژ بابەتێن هەری پڕ گەنگەشە بوو هەم ل سەرانسەری ئیراقێ و هەم ژی هەرێما كوردستانێ و ل دهۆكێ. شۆفێر، كارگەه و خێزانێن ئاسایی هەمیان هەست ب ڤان ئەنجامان كریە، ژبەركو تێچوونێن بلند یێن سۆتەمەنیێ مەزاختیێن ڤەگوهاستنێ زێدەكرینە و فشار خستیە سەر بودجەیا خێزانان. بۆ گەلەك ژ ئاكنجییێن كو ب ڕێژەیەكا مەزن پشتبەستنێ ل سەر ترومبێلێن تایبەت و مۆلیدەیان دكەن، ئەڤ بابەتە بوویە نیگەرانییەك كو كاریگەریێ ل سەر ژیانا ڕۆژانە دكەت، نەك بتنێ بابەتەكێ ئابووری بیت. هەلبەت نە یا رەوایە خەلكەك هەمی گلەیێ بێخیتە سەر ملێن حوكمەتان چونكو هۆكارێن وێ د جیهانینە ل هەمی دونیایێ بوویە قەیران ژ بەر شەڕێ ئەمریكا ل سەر ئیرانێ.
پشكەك ژ ڤێ بلندبوونا دوماهیێ ڤەدگەڕیت بۆ پێشهاتەیێن دەڤەرێ. ژ دەمێ توندبوونا گرژیێن گرێدایی ب ئیرانێ ڤە ل دەستپێكا ئەڤسالە، بازارێن وزەیێ ل سەرانسەری ڕۆژهەلاتا ناڤەڕاست تووشی قووناغێن سەخت بووینە. نیگەرانی ل سەر هنارتنا پەترۆلێ، ڕێڕەوێن ڤەگوهاستنێ و تێكچوونا دابینكرنێ بووینە ئەگەرێ هندێ كو بهایێن سۆتەمەنیێ جێگیر نەبن و بازارێن نێڤدەولەتی ب لەز ل دژی هەر پێشهاتەكا نوو دەنگڤەدانێ دكەن. وەك ئەنجامەك، كاریگەرییا وان ڕوودانێن كو ل دەرڤەی دەڤەرێ ڕووددەن، ژ لایێ بكارهێنەرێن خۆجهی ڤە هاتیە هەستپێكرن.
ئاریشەیێن دابینكرنێ ژی ڕۆلەك هەبوویە. د دەستپێكا ئەڤسالە دا، هێرشێن ل سەر ژێرخانا وزەیێ ل هەرێمێ بۆ قووناغەكا دەمەكێ بەرهەمئینانا پەترۆلێ پەكخست، د هەمان دەم دا كێمییا غازا شل كاریگەری ل سەر خێزان و كارگەهان كر. د هەیڤا ئادارێ دا، بەرهەمئینان ل كێلگەها پەترۆلێ یا HKN نێزیك سەرسینكێ هاتە ڕاگرتن پشتی هێرشەكا دروونی، كو ئەڤ چەندە لاوازییا ژێرخانەیا وزەیێ بەرانبەر نەبنە جێگیریا دەڤەرێ دیار دكەت.
د هەمان دەم دا، كێمبوونا غازا شل (LPG) كاریگەری ل سەر هەولێرێ و دهۆكێ كر پشتی كو دابینكرنا ڕۆژانە یا بۆ هەردو پارێزگەهان هاتبوو تەرخانكرن هاتیە ڕاگرتن. ل دویڤ ڕاپۆرتان، كێمبوونا غازا بەردەست بوویە ئەگەرێ بلندبوونا بهایان و كێمبوونێ كو ڕاستەوخۆ كاریگەری ل سەر مال و چالاكیێن بازرگانی كریە. ئەگەر دابینكرن د ناڤەڕاستا هەیڤا ئایارێ دا دەستپێكرەڤە، بەلێ كاریگەریێن وێ تێكچوونێ هێشتا ل سەرانسەری بازاری د دیاربوون.
بازرگانیێن بچووك د ناڤ وان دا بوون یێن كو پترین كاریگەری ل سەر هاتیەكرن. سەمۆنخانە، چایخانە، كۆمپانیێن ڤەگوهاستنێ و شۆفێرێن تەكسیان ڕووبەڕووی زێدەبوونا تێچوونێن كارپێكرنێ بووینە. هندەك ژ خۆدانێن فڕنەیان ل دەڤەرێ دیاركرینە كو ژبەر بلندبوونا بهایێن سۆتەمەنیێ و كێمییا دابینكرنێ، ژ غازێ گوهۆڕینە بۆ دارێن سۆتنێ. ئەڤ جۆرە گوهۆرینە دیاردكەن كا چاوا بلندبوونا تێچوونێن وزێ د شیان دایە كو كاریگەریێ نەبتنێ ل سەر كارێن خۆ بكەت، بەلكو ل سەر بهایێ وان كەلوپەل و خزمەتگوزارییان ژی یێن كو بكارهێنەر ڕۆژانە پشتبەستنێ ل سەر دكەن.
ئابووریناس زۆرجار ئاماژێ ب هندێ ددەن كو بهایێن سۆتەمەنیێ ژ لایێ هندەك ژ فاكتەرێن خۆجهی و نێڤدەولەتی ڤە كاریگەرییان ل سەر دكەن. ئاستێن بەرهەمئینانێ، تێچوونێن ڤەگوهاستنێ، هەڤڕكیێن دەڤەرێ و بهایێن جیهانی یێن پەترۆلێ رۆلێ خۆ د گوهۆرینان دا هەیە. ژبەركو بازارێن وزێ پێكڤە گرێداینە، ئەو ڕویدانێن كو سەدان یان تەنانەت هزاران كیلۆمەتران دوور ڕویددەن، دكارن ل دوماهیێ كاریگەریێ ل سەر بهایان ل وێستگەهێن سۆتەمەنیێ یێن خۆجهی بكەن.
بۆ گەلەك ژ ئاكنجییان، ئەڤ بابەتە ژ وی بهایێ دەردكەڤیت كو ل سەر پۆمپا بەنزینێ دیاردكەت. تێچوونێن سۆتەمەنیێ كاریگەریێ ل سەر ڤەگوهاستنێ، بهایێ خوارنێ و مەزاختیێن وان كاران دكەن یێن كو پشتبەستنێ ل سەر وزەیێ دكەن. هەتا ئەو دەمێ سەخت یێن دەڤەرێ و نیگەرانیێن دابینكرنێ بەردەوام بن، چاڤەڕێیە كو بهایێن سۆتەمەنیێ وەك ئێك ژ بابەتێن ئابووری یێن كو پتر چاڤدێری ل سەر دهێتەكرن بمینیت، یێ كو كاریگەریێ ل سەر ژیانا ڕۆژانە ل دهۆكێ و سەرانسەری هەرێما كوردستانێ دكەت. بەلێ چاڤدێرێن گەشبین پترن، كو ئەڤ رەوشە ژی هەتا هەتایێ نامینیت و دێ ئەڤ دونیایە هەمی ل سەر راوەستن كو بهێتە چارەسەركرن و ئەڤە نە دوماهیا دونیایێ یە.
