بۆچـی هـەتـا نـوكـە مـە دەولـەت نـەبوویە؟
محەمەد مراد
ئەم گەلەك، گەلە ك گازندە و بهانەیان دكە ین و هندەك جاران دبێژیت: ئەگەر كورد وەك گەلێن دی بانە، نوكە دەولەتەكا مەزن و ب هێز هەبوو، بەلێ بۆ تێگەهشتنا ڕاستیێ، پێدڤییە ئەم بۆ دێروكا خۆ بزڤرین و ژیانا باب و كالێن مە، تێدا دژیان ل دەمێ مللەتێن ئەورۆپا و ناڤچە و دەولەت و دامەزراوەیێن خۆ دروست دكرن، كوردستان هێشتا ناڤچەیەكا چیا و گوندنشین بوو، نێزیكی %90 ژ خەلكێ كوردستانێ ل گوندان و ل ناڤ چیایان ژیان دكر. ژمارەكا زۆر كێم ژ وان ل باژاران دژییان و ئەو باژار ژی بچویك و لاواز بوون ژ لایێ ئابووری و رەوشەنبیری ڤە.
ژیانا گوندان ژی زۆر سەخت بوو، نەك قوتابخانە هەبوون، نەك نەخۆشخانە، نەك ڕێك و نە هاتووچوون. گەلەك گوندان هەتا ناڤا سەدێ بیستێن ژی ب رێكێن پیادە و هەسپ و دە واران پەیوەندی دكر. ئەگەر كەسەك نەساخ با ژی هندەك جار پێدڤی بوو، چەند سەعەت یان چەند ڕۆژ برێڤە بدە وار بربا هەتا گەندبا جهەكێ بۆ چارەسەری ژ لایێ
ئابووری ڤە، ژی لاوازبوون زۆربەی خەلك ژیان وان ل سەر مەڕداری ژیان دكر. باران ئەگەر نەبارایە، سالا وان خراب دبوو.
هەروەسا خوێندن و زانین ژی كێم بوو، پتریا خەلكی نەخواندەڤان بوون، ژبە ر هندێ هەستا نەتەوەیی و ڕێكخستنێ ژی لاوازبوو. خەلك پتر خۆ ب گوند، هۆز یان عە شیر دناسین هەتا ب نەتەوەیەكا گشتی.
پاشی كوردستان د ناڤ چار دەولەتان دا دابەش بوو. هەر پارچەیەك ژ لایەن دەولەتەكا جودا ڤە هات بڕێڤەبرن. زمان، خوێندن، ڕاگەهاندن و ڕێكخستنا سیاسی ژی گەلەك جار سنوورداری كری بوو. دابە شبوونا كوردان ل سەر هۆز و عەشیران هۆكارەكێ مەزن بوو، كورد نەشیا وەك مللەتێن جیهانێ خۆ ڕێكبێخن؛ بناڤێ مللەت و كورد.
فەرە بزانین كو زۆر ژ مللەتێن ئەڤرۆ ژ دەولەتدار ژی هزاران سال ل ژێر دەسهەلات و ئیمپراتۆریان ژیایین، بەرێ دەولەتێن نوو دروست ببن. دەولەت دروستكرن تەنها ب خواست و ئارەزۆ ناكڕێت؛ پێدڤی ب خوێندن، ئابووری، ئۆرگانسازی، ڕێكخستن و هەلومەرجێن نێڤدەولەتی هەیە.
ژبەر هندێ دەمێ ئەم دپرسین «بۆچی هەتا نوكە مە دەولەت نەبوویە؟» پێدڤیە بەرسڤەكا ب زانست و دێروك بدەین، نەك ب گازند و بهانە. باڤ و كالێن مە ل ژیانەكا گەلەك سەخت دەربازبوون، وان ژی شەڕێ نەخوێندەواریێ، دووری و دابەشبوون دكر. ئەوا ئەڤرۆ د دەست مەدا، بەرهەمی خەباتا چەندین نفشێن بەریا مەیە.
ئەركێ ئەڤرۆ یێ مە ئەوە كو بەردەوام ل خوێندن، زانین، ئێكگرتنێ و دروستكرنا دامەزراوەیێن ب هێز كار بكەن، چونكی داهاتیێ مللەتان نەك ب گازندیانە، بەلكو ب كار و زانین و ڕێكخستن دروست دبیت.
كا چاوا ژیانا گوندان و چیایی بەری سەدەیێ بیستێ دژوار بوو، وەسا هەلومەرجێن سیاسی ژی د بەرژەوەندیا كوردان دا نەبوون. كوردستان د ناڤ رێباز و بەرژەوەندیێن ئیمپراتۆریەتا عوسمانی و سەفەوی و پاشتر دەولەتێن نوو دا كەفتبوو. هەر دەولەتەكێ هەول دا ناڤچەیا خۆ بپارێزیت و نەهێلیت هێزەكا سیاسی یا سەربەخۆ ل كوردستانێ پەیدا ببیت. هەر چەندە زۆر سەرهلدان و خەباتێن كوردان ل هەر چار پارچا هاتینەكرن، بەلێ چو هێزێن مەزن و ڕێكخستنا باش و پێدڤی بوو هەر ناڤچەكێ و هەر هۆزەكێ ب شێوازێ خۆ خەبات دكر. بۆ دروستبوونا دەولەتێ پێدڤی بیر و ئامانج و سەركردایەتیەكا ئێكگرتی هەیه. هندەك كەس دبێژن: ئەگەر كورد زۆرینەیەكا مەزنە، بۆچی دەولەتەك نینه؟ بەرسڤ تەنها ژمارەیا دانیشتۆیان نینە. ل جیهانێ گەلێن زۆر هەبوون كو ژمارەیا وان ژ كوردان پتر بوو، بەلێ سەدان سال ل ژێر دەسهەلاتێن دی دا ژیاین. ل هەنبەری وان، گەل یێن هەبوون كو ژمارەیا وان كێمتر بوو، بەلێ ژبەر هەلومەرجێن سیاسی و ئابووری و نێڤدەولەتی شییان دەولەتێن خۆ دروست بكەن.
ئەڤه ژی ڕاستییەكا گرنگە كو دەولەت تەنها سنوور و ئالا نینە. دەولەت دامەزراوێن یاسایی و ئیدارینە، یاساییە، ئابوورییە، زانكۆیە، خوێندنگەهە، هێزەكا ئێكگرتی جڤاكەك بەرهەڤكریە بۆ بەرپرسیاریێ. گەلەك جار مللەت بەری ببن دەولەت دڤێن بەرێ بنیاتی بنەمایێ ڤان كاران ئاڤا بكەن، دەمێ ئەم دێروكا خۆ دخوینین، نابیت تەنها ب چاڤێ گازندە و نەخۆشیێ لێ بنێڕین. پێدڤییە بزانین كو باب و كالێن مە ل بن چ هەلومەرجان بوون كا چەند زەحمەت و نەهامەتی دیتینە وان چو رێك و بان نەبوون، نە زانكۆ، نە تەلەفوون، نە ڕاگەهاندن و نە پەیوەندییێن ئەڤرۆ. بەلێ دگەل هەمی وان زەحمەتان، زمان و ناسنامە و كولتوورێ خۆپاراستن و گەهاندنە ئەڤرۆ.
ئەگەر مە بڤێت چارەنڤێسەكێ باشتر دروست بكەین، پێدڤییە ژ دێرۆكا وان فێر بین. مللەت ب گازندە و بەهانەیان ناگەهن چ ئارمانجان. مللەت ب خوێندن، كار، زانین، ڕێكخستن و باوەری ب خۆ هەبوون دگەهن سەركەفتنێ. بژی كورد.
