بێی دروستبوونا دەولەتا كوردی ڕەوشا ڕۆژهەلاتا ناڤین ناهێتە گوهۆڕین
مستەفا مەلا سەلیم ئاكرەیی
ئەگەر ئەم بەرێكڤەدانەكێ د ناڤبەرا سەد سالێن بۆری دا بكەین، ئانكو پشتی دامەزراندنا دەولەتا ئیراقێ و پەیمانا سایكس پیكۆ sykes- picot Agreement ل دویڤ نەخشەیا وان داڕێشی بو دابەشكرنا ڕۆژهەلاتا ناڤین ل سالا ١٩١٦ ئانكو ل دەمێ شەڕێ جهانییا ئێكێ كو ل ئەنجام دا دەولەتا عوسمانی هەڕفاندی و نەخشەیەكێ نوی كێشای ل سەر بنەمایێ بەرژەوندییا د ناڤبەرا بەریتانیا و فەرەنسا، هەلبەت بەهرا شێری بەر بەریتانا كەفت كو ئیراق و ئوردن و فەلەستین، ڤان دەڤەران ڕێژەیەكا پترۆلێ زۆر یا هەیی هەتا كو بەریتانیا وەلاتێ هندێ ژی كرە گرنگترین مێتینگەها خۆ، لێ فەرەنسا بەهرا وێ یا كێمتر بوو ب تنی لوبنان و سووریا و هندەك ژ باشۆرێ توركیا بەرەكەفت، دروستكرنا دەولەتا كوردی ل دویڤ پەیمانا سیڤەر بڕیار ئەو بوو دەولەتا كوردی بهێتە دامەزراندن، لێ فەرەنسا و بەرتانیا پێشەمان بوونەڤە و پەیمانا سیڤەر هەلوەشاند ل بەر بەرژەوەندیێن وان یێن تایبەت و گڤاشتنا دەولەتا توركیا و ئیرانێ، نەخاسمە سەرۆكێ توركیا نوی كەمال ئەتاتوركێ ب توندی نەرازبینا خۆ دیاركر ل سەر دابەشكرنا دەڤەرا ئەنادۆلێ، هەلبەت نەرازیبوونا توركیا و ئیرانێ كارتێكرنەكا مەزن كرە سەر جڤاكا نێڤدەولەتی و شیا داخباریێ ل سەر بەریتانیا فەرەنسا بكەت و نەهێلین دەولەتا كوردی بهێتە دامەزراندن، بەلكی ل شوینا وێ پەیمانا لۆزان سالا ١٩٢٣ ژ لایێ فەرەنسا و بەریتانیا هاتە مۆركرن بۆ دابەشكرنا كوردستانێ ل سەر چار وەلاتان ئیرا، ئیران، سووریا و توركیا، و ل شوینا وێ دەولەتا ئیراقێ دامەزراند، هەلبەت بەری پەیمان سایس پیكۆ چ دەولەت نەبوون ب ناڤێ ئیراقێ، بەلكی وی سەردەمی ئیراق سێ ویلایەت بوون ب سەر دەولەتا ئوسمانی ڤە كو پێكهاتبوو ژ ویلایەتا مووسل و ویلایەتا بەغدا و ویلایەتا بەسرا، هەژییە بێژین ڤان دەولەتێن زلهێز وەسا هزردكر كو ئەڤ دەڤەرا رۆژهەلاتا ناڤەراست دەڤەرەكا پاشڤەمایە و دێ زوی دەستێن خۆ داننە سەر تەڤایا ڤێ دەڤەرێ و هەمی سامان و سروشتێ وێ كونترۆل كەن، بێی كو هەڤرویشی چ ئاستەنگ و ئاریشەیان ببن، لێ بەروڤاژی دەرچوو، بەلكی ڤان دەولەتان باجەكا مەزن د ڤان سەد سالان دا وەرگرت، هەرچەندە بەریتانیا بۆ ماوەیەكی ئەڤ دەڤەرا كەنداڤا عەرەبی ئێخستبوو بن دەستێ خو، لێ ل دویماهیێ تووشی گرفتێن مەزن بوو ل ئەنجامێ دەركەفتنا بزاڤێن سیاسی دژی كونولیالیزما بەریتانی و بەرژەوەندیێن وێ نەخاسمە ل ئیراقێ پشتی پەترۆلا وێ هاتیە دابینكرن و كارتێكرنا شەڕێ سار د ناڤبەرا هەدو جەمسەرن دا، كو هەڤڕكی ل سەر پەترۆلا ڕۆژهەلاتا ناڤەراست چڕتر و كویرتربوو كو هەتا نهو ئەو شەڕێ ئەمریكا و ئیسرائیل ل گەل ئیرانێ ئەنجامێ شاشییا پەیمانا سایكس پیكۆ بوو، نهۆ جڤاكا نێڤدوەولەتی ژی گەهشتییە ڕا ستییەكێ كو هەتا كێشا كوردان نەهێتە چارەسەركرن دەڤەرا ڕۆژهەلاتا ناڤەراست تەنا نابیت و هەردەم دێ بەرژەوەندیێن وان د مەترسیێ دابن، چونكو كوردستان دەڤەرەكا ستراتییژی یە ل ڕۆژهەلاتا ناڤین دێ شێت هەڤسەنگیەكا سیاسی و ئابووری ل دەڤەرێ دروست كەت، لێ دەولەتێن كەنداڤا عەرەبی ل سەر دامەزراندنا دەولەتا كورەی هەتا نهۆ هەلوەستەكێ ڕۆهن و ئاشكەرا نینە، ژ ئالیەكی ڤە حەز دكەن دەولەتا كوردی دروست بیت، چونكو كورد سوننە مەزهەبن، دێ ڕێگریێ ل بەرلابەڤبوونا ڕەوتێ شیعە كەت و دێ بیتە بەربەستەك د ناڤبەرا وان دا، ژ لایەكێ دی ڤە ئەو هزردكەن ئەگەر كوردستان ببیتە دەولەت، چونكو جهێ وێ ل ڕۆژهەلاتا ناڤین جهەكێ ستراتیژیە و ل بەر هەبوونا پەترۆلێ و سامانێن سروشتی چێدبیت كارتێكرن و سەنگا وێ پتر بیت ل سەر جڤاكا نێڤدەولەتی ل سەر ئاستێ سیاسی و ئابووری و لەشكری بهێزتر بكەڤیت و ببیتە خۆدان بڕیارێن سیاسی و ئابووری ل سەر ڕۆژهەلاتا ناڤەڕاست و سەنگا دەولەتێن كەنداڤێ كێم ببیت بەرانبەر ئەمریكا و ڕۆژئاڤا، چونكو نهۆ پەیوەدیێن دیبلۆماسی یێن كوردان، نەخاسمە ل باشۆرێ كوردستانێ ل گەل ئەمریكا و ڕۆژئاڤا گەلەك ب هیزترە ژ دەولەتێن كەنداڤا عەرەبی، لەوما ب دیتنا من ڕۆژهەلاتەكا ناڤین یا نوی دەرگەهێ وێ دێ كوردستان بیت و بێ دروستبوونا دەولەتا كوردی چ ڕۆژ هەلاتێن نوی ناهێنە دروستكرن.
