بەرگریا ئەنسۆلینێ؛ «نەخۆشیا بێدەنگ» یا کو ڕێیا شەکرێ ل بەر مرۆڤی ڤەدکەت
بەرپەڕێ ساخلەمیێ:
ل ڤێ دووماهیێ، ئێک ژ دیاردە و ئاریشێن هەرە مەزن یێن ساخلەمیێ کو ب بێدەنگی لەشێ مرۆڤی کۆنترۆل دکەت، ئاریشا بەرهنگاربوونا ئەنسولینی یە. گەلەک ژ مە گوهـ ل زاراڤێ “خەزنا شەکرێ” یان “مقاومەت ئەنسولین” دبین، بەلێ ڕەنگە نەزانین کا چەوا ئەڤ حالەتە دبیتە دەرگەهەک بۆ تووشبوونێ ب نەخۆشیا شەکرێ و تێکچوونا ساخلەمیا دڵی.
دکتۆر ئەمیر ئەیو ئۆراها، تایبەتمەندێ نەخۆشیێن دڵ و هناڤان، دیاردکەت کو هۆرمۆنێ ئەنسولینی ژ ڕژێنا پەنکریاسی دهێتە دەرهاڤێتن و ئەرکێ وێ ئینانا شەکرێ (گلوکۆز)ە ژ ناڤ خوینێ بۆ ناڤ خانەیێن لەشی یە دا کو بۆ بەرهەمهێنانا هێزێ و ڕاهێنانێن ڕۆژانە بهێتە بکارئینان. د حالەتێ بەرهنگاربوونێدا، خانەیێن لەشی بەرسڤا ئەنسولینێ نادەن و شەکر ناچیتە ناڤ خانەیان. ئەڤ چەندە دبیتە ئەگەر کو ڕێژا شەکرێ ل ناڤ خوینێدا بلند ببیت. د بەرسڤدا، پەنکریاس ناچار دبیت کەرەستەیەکێ زێدەتر یێ ئەنسولینێ ئیفراز بکەت دا کو کۆنترۆلا شەکرێ بکەت. ئەڤ چەندە ب دەمەکی درێژ بەردەوام دبیت هەتا کو لەش نەشێت کۆنترۆلێ بکەت.
دەربارەی پشکنینا خەزنا شەکرێ یان (HbA1c)، دکتۆر ئاماژێ ب ڤێ چەندێ ددەت کو ڕێژا ئاسایی و ساخلەم دڤێت ژ 5.7\% کێمتر بیت. ئەگەر ئەڤ ڕێژەیە بکەڤیتە دناڤبەرا 5.7\% هەتا 6.4\% دا، مرۆڤ دکەڤیتە قۆناغا بەری شەکرێ، بەلێ هەکە ڕێژە گەهشتە 6.5\% و سەرداتر، ئەڤە نیشانا تووشبوونا تەمامە ب نەخۆشیا شەکرێ.
ئێک ژ مەترسیێن مەزن ئەوە کو ئەڤ حالەتە د قۆناغێن دەستپێکێدا چ نیشانێن دیار و دژوار نینن، لەورا ژی ناڤێ نەخۆشیا بێدەنگ ل سەر هاتیە دانان. بەلێ هندەک نیشانێن بەرچاڤ هەنە کو دبنە زەنگا هۆشیاریێ، ژ وانژی زێدەبوونا کێشێ، تایبەت ل کۆمبوونا دهنێ دەوروبەرێ زک و کەمەرێ، کو کەسێ تووشبوو هەرچەند هەوڵا کێمکرنا وەزنی ددەت بەلێ سەرکەفتن ب دەستڤە ناهێت. هەروەسا وەستیانا بەردەوام ژبەر کو خانە نەشێن مفای ژ خوارنێ ببینن بۆ بەرهەمهێنانا هێزێ، دگەل تاریبوون و ڕەشبوونا پیستی ل جهێن پشت پاتکێ یان بن کەفشێدا.
دکتۆر ئەمیر ئاماژێ ب هندێ ددەت کو زێدەبوونا کێشێ، تەمبەڵی و کێمیا چالاکیا لەشی، دگەل زێدەخوارنا خوارنێن دەستکاری تێدا هاتی، خوارنێن پری شەکرێن سادە وەکی نانێ سپی و برنجی، و دوهنێن تێرکری، ژ ئەگەرێن سەرەکی یێن چێبوونا ڤێ دیاردێ نە. هۆکارێن دی ژی وەکی کێمخەوی و ستریسێ دبنە ئەگەرێ بلندبوونا هۆرمۆنێ تووڕەبوونێ (کۆرتیزۆل) کو ڕێگریێ ل کارێ ئەنسولینێ دکەت.
پشتگووخستنا بەرهنگاربوونا ئەنسولینێ نەک تنێ دبیتە ئەگەرێ تووشبوونێ ب نەخۆشیا شەکرێ، بەڵکو ڕێکێ خۆش دکەت بۆ بلندبوونا فشارا خوینێ (ضغط)، تێکچوونا دهنیاتان، و مەترسیا جەڵتێن دڵی و مێشکی.
بۆ خۆپاراستن و سڤککرنا ڤێ ئاریشێ، فەرە سیستەمێ خوارنێ ب تەمامی بهێتە گۆهوڕین ب ڕێیا کێمکرنا شەکر، برنج، نانێ سپی و خوارنێن قۆدیککری، دگەل زێدەکرنا پرۆتینێن باش و زەرزەواتان. هەروەسا ئەنجامدانا وەرزشکرنا بەردەوام ل سەر کێمتری 150 دەقیقان د حەفتەیەکێدا کو هاریکاریا ماسولکا دکەت بۆ مژینا گلوکۆزێ ب بێ پێدڤیا زێدەیا ئەنسولینێ، دگەل ئەنجامدانا پیاسەکرنەکا کورت بۆ ماوێ 10 هەتا 15 دەقیقان پشتی هەر دانەکێ خوارنێ. ل دووماهیێ، فەحسێن دەوری ل دەڤ دکتۆری ڕێیەکا باشە دا کو ئاریشە ل دەستپێکێ بهێتە دەستنیشانکرن بەری ئەنجامێن خراب دیارببن.
