خواندنا پەرتووكان ل رێڤەبەرییا چاكسازییا مەزنان ل دهۆكێ
عرفان محەمەد ئەمین
خواندن ب شێوەیەكێ گشتی د نوكەدا ئالاڤەكێ سەرەكی و گرنگە بۆ ژیانا هەر كەسەك ژ مە، لەوما دێ بینی كەسێ خواندەڤان رەوشەنبیری و كەسایەتییەك جودا د رەفتاركرنێ دا هەیە و سەرەدەریا وی جودایە و شێوازێ ئاخفتنا وی ب جوانی و رێك و پێكە، ئەڤجا چ خواندنا پەرتووكان بیت یان گۆتارا و گۆڤار و رۆژنامەیان و هەتا خواندنا پۆستەكێ سۆشیال میدیایێ ژی بیت.
خواندن ب گشتی و خواندنا پەرتووكێ ب تایبەتی ژلایێ دادگەهكریان، د ناڤا چاكسازیان دا ئەو كەسێ دهێتە دادگەهكرن ل سەر ئەنجامدانا تاوانەكێ یان تووش بوون ب شاشیەكێ كو د قانوونێ دا رێك ب وێ كریارێ نەهاتیەدان، ئێك ژ پرۆگرام و سیستەمێ چاكسازیان خواندنە، بۆ وێ چەندێ كەسێ هاتیە دادگەهكرن ب شێوازەكی بهێتە چاكسازكرن كو مفای ژ ماوەیێ دادگەهكرنا خۆ وەربگریت و ب گۆرەی شیانێن هەین بخوینیت.
ل گەلەك وەلاتان خواندن كریە ئێك ژ كارێن سەرەكی و گرنگ د ناڤا بەندیخانەیان دا و د نوكە دا ناڤ ل وان بەندیخانەیان دا ئینایە وەك چاكسازی و ل وێرێ كەسان چاكساز دكەن و ب گۆرەی پرۆگرامێ بۆ دهێتە دانان و بتایبەت ل وەلاتێن پێشكەفتی كو گرنگیەك مەزن ددەنە مافێ مرۆڤی و كەسێ تاوانبار چاكساز دكەن بۆ وێ چەندێ دوبارە ل تاوانێ نەزڤریت و خواندن ژی ئێك ژ رێكارێن وان یێن سەرەكینە و ل هندەك وەلاتان وەكو قانوونەەكێ دانایە كو هەر كەسێ پەرتووكەكێ د ناڤا چاكسازیان دا بخوینیت، چەند رۆژ ژ ماوەیێ دادگەهكرنا وان كێم دبن، دێ هێین هندەك وەلاتان وەك نموونە وەرگرین و ئەڤە ژی ژبەر وێ چەندێ یە داكو كەسەكێ رەوشەنبیر و زانا ئاڤا بكەن، هەروەسا هندەك جاران ژبەر وێ قەرەبالغا د ناڤا چاكسازیاندایە ژ ئەگەرێ زێدەبوونا تاوانباران.
پرۆگرامێ خواندنا پەرتووكان ل وەلاتێ بەرازیل ناسیارە و دبێژنێ (چاكسازكرن ب خواندنێ) ل دەمێ دادگەهكریەك ژ خواندنا پەرتووكەكێ بدوماهیك دهێت؛ چار رۆژ ژ ماوەیێ بەندكرنا وی كێم دبن، بابەتێن پەرتووكان ژی زانستی و وێژەیی و فەلسەفە و گەلەك بابەتێن دینە، ل سەر بەندكری پێدڤیە پشتی ژ خواندنا پەرتووكێ بدوماهیك دهێت راپۆرتەكێ ل سەر وێ پەرتووكێ ب شێوازەك جوان و ب رێك و پێك بنڤێسیت داكو دیار ببیت كا ژ خواندنا وێ پەرتووكێ مفا وەرگرتییە یان نە، پەرتووكێ ژی بۆ ماوێ هەیڤەكێ دێ خوینیت ئانكو دسالێدا وی ماف یێ هەی (١٢) دوازدە پەرتووكان بخوینیت بۆ ڤێ مەرەمێ و ب باشی و هۆسا (٧) حەفت حەفتی ژ ماوێ دادگەهكرنا وی د سالێ دا كێم دبن، ب ڤی شێوەی ل دەمێ ئەڤ كەسە ژ چاكسازیێ دەردكەڤیت دێ كەسەكێ تێگەهشتی و رەوشەنبیر و چاكسازبیت.
ل وەلاتێ بۆلیڤیا هەر ل كێشوەرێ ئەمریكا باشوور دەلیڤە دایە دادگەهكریێن خۆ كو بەری ماوێ سزایێ وی بدوماهیك بهێت ئەو ئازاد بیت ئەوژی ب خواندنا پەرتووكان، كو پرۆگرامەك هەیە بۆ خواندنا پەرتووكان بناڤێ (پەرتووك لپشت بەندان) ئارمانج ژی ژێ ئەوە رەوشەنبیری و خواندن و زانین ل وی وەلاتی زێدە ببیت و بتایبەت د چاكسازیان دا و ئەو دبینن نەزانین و نەخوێندەواری ئەگەرەكێ سەرەكییە بۆ ئەنجامدانا تاوانێ، ئێك ژ بەندكریێن چاكسازیێن وی وەلاتی كو مژیلی خواندن و نڤێسینا پەرتووكان بوو شیایە د سالەكێ دا (٨) هەشت پەرتووكان بخوینیت و (٤) چار تاقیكرنێن خواندنێ ب سەركەفتیانە دەربازكرینە، كو دبێژیت خواندن بۆ بەندكریان ب ساناهی نینە لێ ئەم بۆ مفای دخوینین سەرەرای دویری ژ خێزان و كەس و كاران.
هەر ل بۆلیڤیا پرۆگرامەكێ دی یێ خواندنێ هەبوو د ناڤا چاكسازیان دا بناڤێ (پەرتووك بۆ شادیێ) كو مەرەم ژێ ئەو بوویە ژبەر كێمیا رێژەیا خواندنێ ل وی وەلاتی، هەر (٤٠) چل دەمژمێر داناینە بۆ خواندنا (٤٠٠) چارسەد لاپەران و ئەڤ پرۆگرامە ل سالا ٢٠١٩ هاتیە دانان، لێ هەمی بەندكری سوودمەند نابن ژ ڤی پرۆگرامی و لدویڤ تاوانێن وان وەردگرن بۆ ڤی پرۆگرامی و تاوانێن سیكسی، هەروەسا یێن ماوەیێ سزایێ وان ژ (٣٠) سیهـ سالان پتر سوودمەند نابن.
ب گۆرەی رۆژنامەیەكا ئیتالی ئەنجوومەنێ پارێزگەها (پەرلەمانێ هەرێمێ) (كالابریا) ل باشوورێ وەلاتێ ئیتالیا قانوونەك دەرئێخست كو رێكێ بدەتە بەندكریان سزایێ خۆ كێم بكەن ب خواندنا پەرتووكان، دیاردبیت كو پەرلەمانێ هەرێما كالیبریا مەرەم ب ڤێ قانوونێ ئەو بوویە خواندنێ پێشبێخیت د چاكسازیان دا، هەروەسا د بەرژەوەندیا دادگەهكریان ژی دابیت.
دیار دكەت كو هەر دادگەهكریەكێ پەرتووكەكێ بخوینیت دێ (٣) سێ رۆژ ژ سزایێ وی كێم بن و دڤێت ب كێمی سزایێ وی (٦) شەش هەیڤ بن، ئەڤەژی ل ژێر چاڤدێریا كەسێن بسپۆر دێ پسیار ل دۆر وێ پەرتووكێ ژێ هێنەكرن.
یا گرنگ ل ڤێرێ یە ئەم بهێین بەحسا چاكسازیێن هەرێما كوردستانێ بكەین ل دۆر خواندنێ و نڤێسینێ و دێ رێڤەبەریا چاكسازیا مەزنان ل دهۆكێ كەینە نموونە.
ئێك ژ پەیرەو و پرۆگرامێن حوكمەتا هەرێما كوردستانێ و لدویڤ وی سیستەمێ بۆ چاكسازیان هاتیە دانان بۆ چاكسازكرنا وی كەسێ تووشی تاوانێ ببیت ئەوە خواندن و نڤێسینە، لەوما ژی ڤی بیاڤی كارتێكرنا خۆ هەیە ل سەر تاكەكەسی و مفایێ خۆ هەبوویە، ب هەبوونا قوتابخانەیەكێ د ناڤا چاكسازیێ دا و دادگەهكریان ماف هەیە ل ڤێ قوتابخانێ بخوینن هەر چ تاوانا ئەنجام دابیت و هەمیان بێ جوداهی مافێ خواندنێ هەیە و قوتابخانە سەر ب پەروەردەیا رۆژئاڤا ڤەیە ل پارێزگەها دهۆكێ و هەتا پۆلا نەهێ لێ دخوینن و دادگەهكری هەنە دەرەكی دخوینن و هەروەسا قوتابیێن قووناغا زانكۆیێ ژی د ناڤا چاكسازیێ دا هەنە، ب گشتی سالێ نێزیكی (٨٠-٩٠) دادگەهكری د ناڤا چاكسازیێ دا دخوینن.
ژبلی قوتابخانێ پەرتوكخانەیەكا مەزن هەیە و پەرتووك ب گەلەك زمانان و ل سەر گەلەك بابەتان لێ هەنە، دادگەهكری هەنە دەستێ نڤێسینێ ژی هەیە و پەرتووكان و راپۆرتان و گەلەك بابەتێن دی دنڤێسن، هەتا مە ئەڤ بابەتە نڤێسی هەتا ٣١ پەرتووكان دادگەهكریان ب خۆ نڤێسینە و ژمارەیێن سپاردنێ وەرگرتینە و ب فەرمی پەرتووك هاتینە چاپكرن كو ژ نڤێسین و كۆمكرن و ئامادەكرن و وەرگێرانا دادگەهكریان ب خۆ بووینە و لدۆر بابەتێن جودا جودا.
هەردیسا بەریكانەیەكا خواندنا پەرتووكان هاتییە رێكخستن كو چەند ناڤونیشانێن پەرتووكان دهێنە ئامادەكرن ژلایێ لژنەیەكێ ڤە ژ كارمەندێن چاكسازیێ و پەرتووك دهێنە دابەشكرن ل سەر پشكداربۆیان و نێزیكی هەیڤەكێ پەرتووك دمینیت دەف وانا و دخوینن و پاشی ژ لایێ لژنا ناڤبری ڤە ئەزموونەك ب پشكداربۆیان دهێتەكرن و سەركەفتی و دەرچوو ب باشترین خەلات دهێنە خەلاتكرن.
زێدەباری هەبوونا چەندین بەریكانەیێن نڤێسینێ ژ هەلبەست و چیرۆك و راپۆرت و گەلەك بابەتێن دی و لدویڤ ئاماران هەیڤێ پتر ژ (2100) دو هزار و سەد پەرتووكان دهێنە خواندن ژلایێ دادگەهكریان.
ئەڤە هەمی بۆ وێ چەندێ یە داكو رەوشەنبیریا وان باشتر بیت و زانین لدەف وان زێدەبیت، لەوما ژی مفایێ خۆ هەبوویە و چاكسازی گرنگییەكا باش ددەتە ڤی بیاڤی بۆ چاكسازكرنا كەسێ تووشی تاوانێ بووین و دوبارە ل تاوانێ نەزڤریت.
