دەمـا دیموكراسییەت پێش مەرجێن خـوە دكەڤیت.. وانـەیـەك ژ ئـەزموونـا ئیراقـی پشتی سـالا ٢٠٠٣
ئەیسەر سەلام فەقی
دیموكراسی وەك ئێك ژ گرنگترین هزرێن سیاسی دهێتە دانان یێن كو شارستانییەتا مرۆڤایەتییا سەردەم بەرهەم ئیناین، چونكی ل سەر بنەمایێ پشكداریا هەڤوەلاتییان د برێڤەبرنا كاروبارێن نیڤدەولەتێ دا ئاڤا دبیت ب رێكا هەلبژارتنان، فرەحزبیێ، ئالوگۆركرنا دەستهەلاتێ و رێزگرتن ل ماف و ئازادییان. د دەه سالیێن دوماهییێ دا، دیموكراسی بوویە نموونەیا سیاسی یێ هەرە بەربەلاڤ ل جیهانێ، هەتا كو گەلەك ژ وان مللەتێن زۆرداری دیتین، وەك كورتترین رێك بۆ گەهشتن ب ئازادی، سەقامگیری و گەشەپێدانێ تەماشەی دیموكراسیێ دكر. لێ ئەزموونێن سیاسی ل گەلەك دەولەتان دیار كر كو دیموكراسی ب تنێ ئامرازەكێ هەلبژارتنێ نینە كو بشێی ژ جڤاكەكێ بۆ ئێكێ دی ڤەگوهێزی، بەلكو ئەو سیستەمەكێ تەمامكارە و پێدڤی ب بارودۆخێن دیرۆكی، كولتووری و سازیێن تایبەت هەیە دا كو بشێت ب شێوەیەكێ دروست كار بكەت.
دیموكراسییا سەردەم د ناڤ وان جڤاكان دا گەشە كر یێن كو پێشكەفتنەكا پلەپلە د وارێن خویندەواری، ئابووری، یاسا و دەزگەهێن سیاسی دا دیتی. دەولەتێن دیموكراسی یێن نوی ب هەلبژارتنێن كتوپڕ یان ب بڕیارێن بلەز نەگەهشتینە ڤی ئاستێ ئەڤرۆ، بەلكو ب رێكا پرۆسەیێن درێژ یێن چاكسازییا سیاسی و گوهۆڕینێن جڤاكی یێن كو ب دەهان سالان و دبیت ب سەدان سالان كێشاین گەهشتینە ڤێرێ. ژ بەر هندێ، دیموكراسی د گەلەك بارودۆخان دا نەبوویە سەدەمەكێ ئێكسەر بۆ ئاڤاكرنا وان جڤاكێن پێشكەفتی، بەلكو ئەنجامەكێ سروشتی یێ گەشەكرن و پێگەهشتنا وان یا سیاسی بوو.
ژ ڤێرێ كێشەیەكا بنیاتی دیار دبیت، ئەو ژی بزاڤا بجهئینانا دیموكراسیێ یە د ناڤ وان جڤاكان دا یێن كو سازیێن دەولەتێ ل دەڤ وان لاوازن، و پارچەبوونا جڤاكی تێدا بەربەلاڤە و كولتوورێ سیاسی تێدا نینە، یان ژی رێژەیا نەخویندەواریێ و پاشكەفتنا گەشەپێدانێ تێدا بلندن. د ژینگەهێن ب ڤی ڕەنگی دا، مەرج نینە دیموكراسی ببیتە رێكا گەهشتن ب سەقامگیریێ، بەلكو دبیت ببیتە ئەگەرەكێ زێدەتر بۆ دروستبوونا ناكۆكی و ململانێیێن ڤەشارتی د ناڤ جڤاكی دا.
دیموكراسی ب تنێ سندۆقێن دەنگدانێ یان هەلبژارتنێن دەمی نینن، بەلكو كلتۆرەكێ سیاسی یە بەری كو رێكارێن یاسایی بن. ئەو پێدڤی ب هەڤوەلاتییەكی هەیە كو باوەری ب هەمەجۆریێ هەبیت و قەبوولا بوچوونێن جودا بكەت و رێزێ ل ئەنجامێن هەلبژارتنان بگریت هەتا ئەگەر دژی حەزێن وی یێن كەسی ژی بن. هەروەسا پێدڤی ب حزبان هەیە كو بەرنامەیێن نیشتمانی یێن رۆن هەبن، و دادوەرییەكا سەربەخۆ، راگەهاندنەكا ئازاد و سازیێن دەولەتێ یێن خۆدان شیان هەبن كو قانوونێ ل سەر هەمییان بێ جوداهی جێبەجێ بكەن. دەما ئەڤ خالە بەرزە دبن، پرۆسەیا دیموكراسی دبیت بگهۆڕیت بۆ ململانێیا د ناڤبەرا تائیفە، نەتەوە یان عەشیرەتان دا، ل شوینا هندێ كو ببیتە هەڤڕكی د ناڤبەرا پرۆژەیێن سیاسی یێن جودا دا.
د ڤی چارچووڤەی دا، دشێین تەماشەی ئەزموونا ئیراقێ پشتی سالا ٢٠٠٣ێ بكەین وەك ئێك ژ نموونەیێن هەرە دیار بۆ زەحمەتیا بجهئینانا دیموكراسیێ د جڤاكەكێ دا كو هێشتا بنەماێن دەولەتا سەردەم تێدا تەمام نەبووینە. بەری سالا ٢٠٠٣ێ، زۆربەی هێزێن سیاسی یێن ئیراقی ب هەمی ئاراستەیێن هزری، نەتەوەیی و ئایینی ڤە، داخوازا دیموكراسیێ دكر و وەك باشترین چارەسەری بۆ دوماهی هینان ب زۆردارییا سیاسی ددیت. باوەرییا گشتی ئەو بوو كو كەفتنا رژێما بەرێ و ئەنجامدانا هەلبژارتنێن ئازاد دێ ب شێوەیەكێ ئۆتۆماتیكی بەرەڤ ئاڤاكرنا دەولەتەكا سەقامگیر و دیموكراسی چیت.
لێ تشتێ د كەتوار دا چێبووی گەلەك ئالۆزتر بوو ژ وێ یا گەلەك كەسان هزرا وێ دكر. ئیراق چو ناڤ قۆناغەكا نوی كو فرەحزبی و ڤەكرنا راگەهاندنێ و هەلبژارتن تێدا هەبوون، لێ ئەڤ گهۆڕینە د دەمەكێ دا هاتن كو سازیێن دەولەتێ لاواز بوون و پارچەبوونا جڤاكی و سیاسی یا كویر هەبوو. ل شوینا هندێ دیموكراسی ببیتە چارچۆڤەیەكێ نیشتمانی یێ كۆمكەر، پرۆسەیا سیاسی د گەلەك جاران دا گهۆڕی بۆ مەیدانەكا هەڤڕكییێ د ناڤبەرا ناسنامەیێن لاوەكی و سەر ب تائیفە و نەتەوان ڤە، و هەڤسۆزی بۆ كۆمەڵێ د گەلەك بارودۆخان دا ب هێزتر بوو ژ هەڤسوزی بۆ دەولەتێ.
ئەڤە ب وێ واتایێ نینە كو دیموكراسی سەدەما ئێكسەر بوو ژبۆ هەمی وان كێشەیێن كو ئیراق پشتی سالا ٢٠٠٣ێ تووش بووی، چونكی گەلەك ژ وان كێشەیان ژ بەری هینگێ هەبوون و بەرهەمێ كومبوونا كێشەیێن دیرۆكی یێن درێژ بوون. لێ دیموكراسی دەما ب شێوەیەكێ بلەز و ل ژێر سیبەرا نەبوونا مەرجێن پێدڤی بۆ سەركەفتنێ هاتە بجهئینان، نەشیا وان قەیرانان چارەسەر بكەت، بەلكو قەبارێ وان دیار كر و هاریكار بوو د كویرتركرنا وان دا.
ئەو شاشیا هندەك كەس تێدا دكەڤن ئەوە كو هزر دكەن دیموكراسی دشێت وەك تەكنەلۆژیا یان ئامیرەیێن نوی ژ دەرڤە بهێتە هاوردەكرن. راستی ئەوە كو دیموكراسی نە كالایەكێ سیاسی یێ ڤەگوهێزە، بەلكو بەرهەمێ پرۆسەیەكا پەروەردەیی و كلتۆری یا درێژە كو بهاێن هەڤوەلاتیبوونێ و سەروەرییا قانوونێ و رێزگرتن ل جوداهیان دچەسپینیت. ژ بەر هندێ، ئاڤاكرنا مرۆڤێ دیموكراسی خواز د گەلەك جاران دا پێش ئاڤاكرنا سیستەمێ دیموكراسی بخوە دكەڤیت.
هەروەسا ئەزموونێن ناڤدەولەتی یێن سەركەفتی دیار دكەن كو دیموكراسی بەری هەر تشتەكێ پێدڤی ب دەولەتەكا ب هێز و سازیێن جێگیر هەیە. دەولەت ئەوە یا كو جێبەجێكرنا قانوونێ و پاراستنا مافان و رێكخستنا هەڤركییا سیاسی ب ئاشتییانە گارانتی دكەت. لێ دەما سازیێن دەولەتێ سست یان بێ شیان بن، ب تنێ هەلبژارتن بەس نینن بۆ گەهشتن ب سەقامگیریا سیاسی یان گەشەپێدانا ئابووری.
دگەل هندێ ژی، ئەو رەخنێن ل دیموكراسیێ دهێنە گرتن نە ب وێ واتایێ نە كو ئەو سیستەمەكێ شكەستییە یان ژی سیستەمێن زۆردار بەدیلەكێ باشترن بۆ وێ. دیموكراسی سیستەمەكێ بێ كێماسی نینە، و گەلەك كێشە تێدا هەنە وەك پۆپۆلیزم و كاریگەرییا داراییا سیاسی و گەهشتنا سەركردێن نە خودان شیان بۆ دەستهەلاتێ. لێ سەرەرای ڤان كێماسییان، هێشتا دیموكراسی وەك باشترین سیستەمێ سیاسی دهێتە دانان كو مرۆڤایەتییێ ناسیبیت، هەڤبەر ب هەمی وان بەدیلێن دی یێن كو د دیرۆكێ دا هاتینە تاقیكرن. د ڤی بیاڤی دا، گۆتنا بناڤودەنگ یا سەرۆك وەزیرێن بریتانی یێ كۆچكری «وینستۆن چێرچل» دهێتە ڤەگوهاستن كو دبێژیت: «دیموكراسی خرابترین جۆرێ حوكمرانیێ یە، ژبلی هەمی وان جۆرێن دی یێن كو دەم ب دەم هاتینە تاقیكرن». ئەڤ ئاخفتنە راستییەكا گرنگ دیار دكەت، ئەو ژی كو دیموكراسی یا بێ كێماسی نینە، لێ دمینیت كێمترین سیستەمێ خراب، چونكی شیانێ ددەتە مللەتان كو ب رێكا هەلبژارتن و لێپرسینێ و ئالوگۆركرنا دەستهەلاتێ ب شێوەیەكێ ئاشتییانە شاشیێن حوكمداران راست بكەنەڤە.
ژ بەر هندێ، كێشەییا سەرەكی نە ئەوە كا دیموكراسی یا باشە یان یا خرابە، بەلكو ئەوە كا ئەرێ جڤاك و دەولەت د ئامادەنە بۆ وەرگرتن و بجهئینانا وێ ب دروستی. هەر چەند ئاستێ خویندەواریێ بلند بیت، و كولتوورێ هەڤوەلاتیبوونێ بهێز بكەڤیت و سازیێن دەولەتێ ب هێز ببن، دەرفەتێن سەركەفتنا دیموكراسیێ دێ زێدەتر بن. لێ د وان جڤاكێن كو تووشی پارچەبوونا دژوار و لاوازییا دەزگەهان بووین، دبیت ئەولەویەت بۆ ئاڤاكرنا دەولەتێ و چەسپاندنا یاسایێ و ب هێزكرنا كلتۆرێ مەدەنی بیت بەری مرۆڤ بەر ب بجهئینانا دیموكراسییەكا تەمام بچیت.
د دوماهییێ دا، دشێین بێژین كو دیموكراسی دەستكەفتەكێ سیاسی یێ گرنگە د دیرۆكا مرۆڤایەتییێ دا، لێ ئەو نە دەرمانەكێ سحرییە بۆ چارەسەركرنا هەمی كێشەیان. سەركەفتنا وێ پێدڤی ب مەرجێن جڤاكی و كولتووری و سازی هەیە. ئەزموونا ئیراقێ پشتی سالا ٢٠٠٣وانەیەكا روون ددەتە مە، كو دیموكراسی ب بریارێن بلەز یان ب دەستێوەردانێن ژ دەرڤە ناهێتە ئاڤاكرن، بەلكو ب رێكا پرۆسەیەكا درێژ یا ئاڤاكرنا دەولەتێ و پێشخستنا جڤاكی و چەسپاندنا كولتوورەكێ سیاسی یێ پێگەهشتی دهێت. دەما دیموكراسی بەری مەرجێن سەركەفتنا خوە دكەڤیت، دبیت روو ب روویێ گرفتێن مەزن ببیت، لێ دەما د ناڤ جڤاكەكێ ئامادەكری و دەزگەهێن ب هێز دا دهێت، دێ بیتە ئامرازەكێ كاڕا.
