رۆژا پارێـزگـەهبوونا دهـۆكـێ
د. رەشید فندی
ل رۆژا 2ی هەیڤا 5 ژ سالا 1969ێ فەرمانەك ژ حكوومەتا ئیراقێ یا وی سەردەمی دەركەفت، ب بلند كرنا پلا كارگێری یا قەزا دهۆكێ بۆ پلا پارێزگەهـ ل ئیراقێ.
دهۆك لسالا 1850ێ لسەر دەمێ دەولەتا ئۆسمانی ببوو ناحیە و لسالا 1873ێ ببوو قەزا، ئەڤە هەمی پشتی نەهێلانا میرگەها (بەهدینان) ژ لایێ ئۆسمانیا ڤە لسالا 1842ێ.
دەمێ دەولەتا ئیراقێ لسالا 1921ێ هاتیە راگەهاندن و مەلك فەیسەلێ ئێكێ وەك مەلك بۆ هاتیە دانان و دامودەزگەهێت فەرمی بۆ ئیراقێ چێكرین وەكی جڤاتا نوینەرا و جڤاتا ئەعیانا و جڤاتا وەزیران، هەر وی دەمی خەلكێ دەڤەرا بەهدینان هەست ب نە حەقیەكێ كر دەرحەقێ دەڤەرا وان دا، چنكی سلێمانیێ كرە پارێزگەهـ كو بوویە شوینگرا میرگەها (بابان) و هەولێرێ كرە پارێزگەهـ وەك شوینگرا میرگەها (سۆران), پا چما دهۆك و قەزایێت دی كرنە قەزا سەر ب پارێزگەها (مویسل) ڤە, پا چما میرگەها (بەهدینان) یا پتر ژ 500 سالا دەسهەلاتداریا دەڤەرا بەهدینان كری، نە بوو پارێزگەهـ؟
لەوما هەر ژ دەسپێكا ئاڤا كرنا دەولەتا ئیراقێ و چێبوونا دامو دەزگەهێت وێ یێت فەرمی، هەول هاتنە دان بۆ پارێزگەهكرنا دهۆكێ و لدوماهیا سالێت بیستا ودەسپێكا سالێت سیها نوینەرێت دەڤەرا بەهدینان ل جڤاتا نوینەرێت ئیراقێ داخواز كر، دهۆكێ ببیتە پارێزگەهـ و هەمی قەزایێت بەهدینا ب خۆڤە بگریت، هەر وەسا د شۆرەشێت بارزان دا ئەو داخوازی هاتە كرن.
بۆچی ژ هەمی قەزایێت بەهدینا دهۆكێ؟ چنكی د هەمی سەرژمێرێت فەرمی دا یێت حكوومەتا ئیراقێ كرین، 1934 ،1947، 1957 هتد. دهۆك ژ هەمی باژێرێت بەهدینان مەستر و پر مرۆڤ تر بوو، تشتێ ژ وێ ژی گرنگتر ئەوە كو دهۆك د كەڤیتە نیڤەكا دەڤەرا بەهدینان، بۆ ئاكرێ و شێخان نێزیكە، بۆ سێمێلێ و زاخۆ نێزیكە بۆ ئامێدیێ نێزیكە.
هەر چاوا بیت پشتی شكەستنا لەشكەرێ ئیراقێ ل شەرێ (زۆزك و هندرین) ل بهارا سالا 1966ێ، حكوومەتا ئیراقێ نەچاربوو دانوستاندنا د گەل سەركردایەتیا شۆرەشا كوردستانێ بكەت و ل رۆژا 29ی خزیرانا وێ سالێ، ئەو رێككەفتن بەلاڤ كر، كو ژ دوازدە بەندا پێكهاتبوو وەك حوكمێ لامەركەزی بۆ كوردستانێ, وی سەردەمی، عبدالرحمان عارف سەرۆك كۆمارێ ئیراقێ بوو و عبدالرحمان بەززاز سەرۆك وەزیر بوو.
هەر وەسا وێ رێككەفتنێ سێ بەندێت نهێنی تێدا هەبوون، ئێك ژ وان بەندان، پارێزگەهبوونا دهۆكێ بوو.
ئەڤ رێككەفتننامە بدلێ جەنەرالێت عەسكەرێ ئیراقێ نەبوو، لەوما هەڤدژی عبدالرحمان بەززاز رابوون و گڤاشتن ل سەرۆك كۆماری كرن دا بەززاز بگهۆرن.
بەززاز هاتە گهۆرین و جەنەرالەكێ لەشكەری ل جهێ وی دانا بناڤێ ناجی تالب.
وێ حكوومەتا لەشكەری، بەندا پارێزگەهبوونا دهۆكێ گیرۆكر و بجه نەئینا، هەتا كۆدەتایا بەعسیان بسەردا هاتی ل مەها گلاڤێژا سالا 1968ێ، پشتی بنەجهبوونا كۆدەتایا بەعسیان، وان ژی ڤیا دل دەست پێشخەریەكێ بۆ سەركردایەتیا شۆرەشا كوردستانێ و بۆ كوردان بكەن و وەسا دیاركر كو ئەو دێ بەندێت رێككەفتنا 29ی خزیرانێ بجه ئینن. لەوما وان ل 27ی 5 ی سالا 1969 ێ بریارەك دا, دهۆكێ بكەنە پارێزگەهـ، و پارێزگارەك بۆ دانا، ئەو ژی رەحمەتی (عەگید سددیق ئامێدی) بوو، وی ژی ل رۆژا 1ی 11ی 1969ێ دەست بكارێ خۆ كر و ئاهەنگەكا باش ل بەر دەرێ قەیمقامیا بەرێ یا دهۆكێ هاتە كرن، ئەم جەواوەرێ دهۆكێ ژی ل وێ ئاهەنگێ ئامادە ببووین. لەوما دبێژم بابەتێ پارێزگەهبوونا دهۆكێ ژ پارتی و جەنابێ بارزانی دەست پێ كربوو و بەندەكا نهێنی بوو د رێككەفتنا 29ی خزیرانا سالا 1966ێ دا.
