سروودا دێوان
وەرگێڕان و بەرهەڤکرن:
د. عارف حیتۆ
کانتۆ (٣١)
ڤی ئەزمانی، بەری نهۆ ژی جارەکێ یێ بریندار کریم، هەتاکو سۆراتییا شەرمینیێ هەردو ڕوویێن من ڤەگرتین و پاشی دەرمانێ چارەسەریێ دایە من: من هۆسا یا بهیستی کو ڕما ئەچیلیسی و بابێ وی هەر ژێدەرێ خەمێ بوویە و پاشی بەخشندەیەکا باش بوویە(١).
مە پشتا خوە دا وی گەلیێ خەمگین و بێی ئاخفتن، مە پەڕاڤێ ل دەردۆرا وی دبڕی(٢). ل ڤێرە دەم ژ شەڤێ کێمتر و ژ ڕۆژێ نێزیکتر بوو، من پیچەکێ بەرێ خوە بۆ پێشڤە درێژکر، لێ من دەنگێ بلندێ بۆقەکێ بهیست، کو دەنگێ گوڕمێنا عەوران ل بەر وێ یێ کز بوو. و پشتی شکەستنا ژاندار، هەکو شارلمانی لەشکەرێ خوەیێ پیرۆز ژ دەستدای، چ جاران ئورلاندۆی ب ڤێ توندیێ پف نەکربوو بۆقا خوە(٣). ئەڤجا هەردو چاڤێن من بەر ب یەک جهڤە هاتنە ئاراستەکرن و ل وێ ڕێکا ل بەرانبەر دنێڕین. و دەمێ من پیچەکێ سەرێ خوە بەرەف وێ سەمتێڤە زڤڕاندی، کۆمەکا بورجێن بلند کەتنە پێش چاڤێن من، لەوا من گۆت:
– سەیدایێ من، کا بێژە من ئەڤە چ باژێڕە؟
– چونکو تو ژ دوورییەکا بەرفرەھ د تاریێ ڕا دنێڕی، لەوا تو میناکان ب دروستی ژێک ناڤاڤێری، هەکو دگەهییە وێرێ، دێ ب ئاشکەرایی بینی کا چەوا ژ دوورڤە هەست مرۆڤی دخاپینن، کا پیچەکێ بەر ب پێشڤە هەڕە.
پاشی ب ڕێزگرتنڤە دەستێ من ب نک خوەڤە کێشا و گۆت: «بەری ئەم دەست ب چوونێ بکەین و داکو ئەڤ بابەتە ل دەف تە گەلەک یێ سەیر نەبیت، بزانە کو ئەو نە بورجن، لێ ئەو دێون، هەمی ژ نافکێ پێدا یێن دناڤ وێ بیرا ل دۆر پەڕاڤی د چکلاندینە». و هەروەکو د دەمێ ڤەقەشیانا مژێدا ڕووددەت، ئەو هەلما بای چڕکری، پیچ پیچە ڤەدڕەڤیت و چاڤ باشتر دبینیت. مە ژی وەسا بایێ چڕ و تاری دبڕی، هێدی هێدی ئەم نێزیکی پەڕاڤی دبووین و شاشیی ژ من دوور دکەفت، لێ ترسا من زێدەتر لێ دهات.
هەروەکو ل هنداڤ خەلەکا بازنەیی، مونتریگیۆنی خوە ب بورجان خەملاند بوو(٤)، هەروەسا ل سەر وی پەڕاڤێ ل دۆر بیرێ ژی وەسا بوو، ئەو دێوێن ب ترس، مینا بورجان ب نیڤەکا جەستەیێن خوەڤە د ڕاوەستای بوون، ئەڤە ئەو دێون یێن هەکو جۆبیتێر گوڕگوڕێ ژ عەوران دئینیت، ل ئاسمانی گەفان پێ دکەت.
من دێمێ ئێک ژ وان نیاسی، مل و سینگ و پشکەکا زکێ وی د دیار بوون، هەردو دەست ژی ب هەردو لایێن ویدا شۆڕ ببوون و یێ نەلڤ بوو. ب ڕاستی تشتەکێ گەلەک باشە کو سروشتی دەست ژ هونەرێ چێکرنا بۆنەوەرێن هۆسا بەردای، داکو نەبنە شەڕڤان د دەستێ (مارس)دا(٥). ئەگەر ژ چێکرنا فیل و نەهەنگان نە یا پەشێمان بیت، هەر کەسەکێ ب هووری تێندەتێ، دێ بینیت کو موکومتر و دادپەروەرترە؛ چونکو ئەگەر ئامرازێ هزرکرنێ دگەل ڤینا شەڕی و هێزا ستەمکار جۆت ببیت، مرۆڤ نەشێن بەرسینگێن وێ بگرن.
دێمێ وی هند یێ مەزن و درێژ بوو مینا دارکاژا بەتروسێ پیرۆز ل ڕۆما دهاتە پێشچاڤ(٦)، هەمی هەستیکێن وی ژی دگەل د گونجایی بوون. خوە ئەو پەڕاڤێ ژ نافکێ پێدا بۆ وی بوویە ستارە ژی، پشکەکا مەزن ژ نیڤا وی یا سەری دیار دکر، ب وی ڕاددەی کو سێ فریزی نەشێن بگەهنە پرچا وی(٧)، چونکو من سیھ بهۆستێن مەزن؛ ژ بەر حەفکێ هەتاکو نافکێ یێن ژێ دیتین(٨). دەڤێ وییێ هۆڤانە دکرە قێژی و غولغولەک ژێ دەردکەفت: «ڕافیل مێی ئامیخ زابی ئاڵمی»، کو نەهەژی چ پەیڤێن شرینتر بوو(٩).
ڕێنیشاندەرێ من گۆتێ: «ئەی گیانێ گێل و ساویلکە، بۆقا خوە هەلگرە و ئەگەر هەر تووڕبوونەکێ یان هەلچوونەکا دی تو گرتی، پفکێ و دلێ خوە پێ هوین بکە! ئەی گیانێ شەپڵی، دەستکە حەفکا خوە، دێ بەندکێ پێڤەگرێدانێ بینی و سەحکە وێ بۆقا ب سینگێ تەیێ مەزنڤە». پاشی ل من زڤڕی و گۆتە من: «ئەو ب خوە یێ خوە تاوانبار دکەت، ئەڤە ئەو نەمرۆدە یێ هزرکرنا وی یا پیس بوویە ئەگەرێ وێ چەندێ کو هەمی جیهان ب یەک زمان نەئاخڤیت(١٠). دا وی د ڕەوشا ویدا بهێلین و چ ئاخفتنێن بێ مفا نەکەین، چونکو هەر زمانەک ل دەڤ وی، وەک زمانێ وییە ل دەڤ یێن دی، کەسەک تێ ناگەهیت».
پاشی ئەم قۆناغەکا دوورتر بەر ب سەمتا چەپێڤە چووین، مە ئێکێ مەزنتر و دڕندەتر ل نێزیکی کڤانەکی دیت. نەشێم بێژم کا کیژ سەمیانی یان سەیدای ئەو گرێدا بوو(١١)، لێ دەستێ وییێ ڕاستێ ژ پشتڤە و یێ دی ژبەرڤە د گرێدای بوون، هەر ژ حەفکێ و هەتا نافکێ ب زنجیرەکێ یێ گرێدای بوو کو پێنج جاران ل دۆر پشکا وی یا خویا هاتبوو پێچان.
ڕێنیشاندەرێ من گۆت: «ئەڤی کەسێ خوباییبووی دڤیا هێزا خوە دگەل جۆبیتێرێ مەزن بجێربینیت، ئەڤجا گەهشتە ڤی سزای. ناڤێ وی ئیفیالتسە(١٢)؛ هەکو دێوان خوداڤەند دترساندن، وی چەندین هەولدانێن وێرەک کرینە: ئەو هەردو دەستێن هینگی وی دلڤاندن، نهۆ تا هەتاهەتایێ نالڤینیت».
من گۆتە ڕێنیشاندەرێ خوە: «ئەگەر د شیاندا بیت، هیڤیدارم چاڤێن من ب سەربۆڕێن بیریارۆسێ قەبە بکەڤن»(١٣). وی ل من ڤەگەڕاند: «ل نێزیک دێ ئەنتیۆسی ژ ڤێرە بینی(١٤)، ئەوێ نە قەیدکری و دەڤ بەردایی دئاخڤیت، ئەو دێ مە گەهینتە بنەکۆکا هەر گونەهەکێ. ئەو بیریارۆسێ تە دڤێت ببینی، گەلەک و گەلەک یێ ژ مە دوورە و وەکو ڤی دێوی یێ قەیدکرییە، لێ دێمێ وی دڕندەتر و هۆڤانەترە».
چ جاران چ ئەردهەژێن توند بورجەک ب ڤێ هێزێ نەهەژاندییە، وەکو خوە هەژاندنا ئیفیالتس یا بلەز(١٥). ل وی دەمی ئەز هند ژ مرنێ ترسیام کو چ جاران وەسا ژێ نە ترسیایمە، ئەگەر من قەید و زنجیرێن وی نەدیتبان، دا ترسا من دژوارتر و کوژەکتر بیت.
لێ مە بەردەوامی دا ڕێکا خوە و بۆ پێشڤە دچووین، هەتاکو گەهشتینە ئەنتیۆسی کو ژ بلی سەری، پێنج گەزێن تەمام ژ دەرڤەی بیرێ خویا دکر. سەیدایێ من گۆت: «تو ئەوێ تە حەفت هزار دەستکەفت ژ گەلیێ چارەنووسسازێ ب دەستڤەئیناین و هەکو هانیباڵ دگەل مێرێن خوە ڕەڤی، تە شکۆمەندی دایە سیپیۆنی(١٦). ئەگەر تە پشکداری د جەنگا مەزن یا برایێ خوەدا کربا، تا نهۆ ژی هندەک هزر دکەن کو نەدوورە کوڕێن عەردی ب سەرکەفتبان(١٧)؛ مە ببە خوارێ، ل وی جهێ زەمهەریر ئاڤا کوچیتۆس(١٨) قەتیس دکەت و چ شەرمێ ژ وێ چەندێ نەکە. وە ل مە نەکە بچینە دەڤ تیتیۆس یان تیفۆن(١٩): ئەڤ زەلامە دشێت هندەک ژ هیڤیێ ل ڤێرە بدەتە مە، لەوا بەژنا خوە بۆ بچەمینە و لێڤێن خوە مۆچ نەکە(٢٠). هێشتا پتر ژی، ئەو دشێت تە ل سەر عەردی ناڤدار بکەت: چونکو ئەو یێ ساخە و هێشتا ژییەکێ درێژ ل بەندا وییە، ئەگەر دلۆڤانییا خودێ وی بەری دەمێ وی داخواز نەکەت».
دەمێ سەیدایێ من ژ ئاخفتنا خوە تەڤاڤبووی؛ ئەوێ دی دەستێن خوە بلەز درێژکرنێ، ئەو دەستێن هەرکۆلی هەست ب توندییا شداندنا وان دکر، و سەیدایێ من بر. دەمێ ڤیرجیلۆی هەستپێکری کو یێ دهێتە برن، گۆتە من: «خوە ژ من نێزیک بکە، هەتاکو بشێم تە بهەلگرم». پاشی ئەز گرتم و خوە ب منڤە کرە ئێک بار.
کا چەوا هەکو عەورەک ب سەر لایێ لار یێ بورجێ کاریزینداڤە دچیت(٢١)، وەسا دهێتە پێشچاڤ کو بەر ب لایێ بەرانبەرڤە لار دبیت؛ ئەنتیۆس ژی هۆسا هاتە بەر چاڤێن من، هەکو ڕاوەستایم دا وی ب چەمیایی ببینم، د وێ کێلیکێدا من حەز دکر کو من ڕێکەکا دی گرتبا. لێ وی ب دلۆڤانی ئەم داناینە د وێ چالێدا، ئەوا لوچیفیرۆی دگەل یەهۆدای دادعویریت(٢٢).
ل وێرێ ئەو نەما چەمیایی، لێ وەکو ستوونا ناڤەڕاستا پاپۆرێ قیت ڕاوەستا.
دەهمەن:
(١) د میتولۆژیا یۆنانیدا، ڕما ئەچیلیسی و بابێ وی (پیلیۆس) خەلک بریندار دکر و ساخ ژی دکر. ئانکو ئەو ئەزمانێ دبیتە ئەگەرێ شەرمینیێ هەر ئەوە ڤەدڕەڤینیت ژی.
(٢) ئانکو گەلیێ دەهێ ژ خەلەکا هەشتێ، دبیت ژی مەرەم پێ خەلەکا هەشتێ ب هەمیڤە بیت، چونکو یێن کەفتینە سەر پەڕاڤێ دناڤبەرا هەردو خەلەکێن هەشتێ و نەهێدا.
(٣) مەرەم پێ شەڕێ ڕونسیسڤاڵە، کو ل سالا (٧٧٨)ێ، دناڤبەرا عەرەبان و لەشکەرێ شارلمانێ مەسیحیدا بوو. داوییا لەشکەرێ شارلمانی ب سەرکردایەتییا ئورلاندۆی بوو. هەکو هێزێن ئورلاندۆی نێزیکی شکەستنێ بووین، وی ب توندی پفکرە بۆقا خوە داکو هێزێن شارلمان د هەوارێ بهێن.
(٤) مونتریگیۆنی: کەلهەکە ل سالا (١٢١٣)ێ، ل گەلیێ ئیلسا هاتییە ئاڤاکرن ژبۆ بەڕەڤانیکرنێ ژ سیەنا، شویرهێن وێ ب چواردە بورجان د خەملاندی بوون.
(٥) مارس: خوداڤەندێ شەڕی (پێشتر ئاماژە پێ هاتییە دان).
(٦) دارکاژا پەتروسی: پەیکەرەکێ برۆنزییێ کاژێیە، هینگی ل بەرانبەری کەنیسەیا کەڤنا فاتیکانێ بوو، وەلێ نهۆ دناڤ باخچەیدایە.
(٧) فریز: دەڤەرەکە ل هولەندا، خەلکێ وێ ب بەژنبلندیێ دناڤدار بوون.
(٨) هەر بهۆستەک دبیتە (٢٦ سم)، ئانکو درێژییا هەر دێوەکی ژ سەری هەتا نافکێ نێزیکی (٧) میترانە یان پتر.
(٩) ئەڤە هندەک پەیڤێن بێ ڕامانن، کو ئەڤ گیانێ ئەشکەنجەدایی (نەمرۆد)، نە هەژی چ پەیڤێن هەژی تێگەهشتنێیە.
(١٠) نەمرۆد: شاهێ زاڵدەستێ بابل، ڤێیا بچیتە ئاسمانی، ئەڤجا بورجەکێ بلند ئاڤاکر، لێ خودێ زمانێن ملەتان تێکئالزاندن و ژێکجودا کرن. ناڤێ وی د کتێبێن ئایینیدا هاتییە و دبێژن کو (٤٠٠) سالان ل سەر حوکمی بوویە.
(١١) مەرەم ب سەیدا و سەمیانی؛ خودایە.
(١٢) ئیفیالتس: کوڕێ نیپتۆنێ خوداڤەندێ ئاڤێیە. وی دگەل ئوتسێ برایێ خوە دژاتییا خوداڤەندان کر، لێ ئەپولۆی هەردو کوشتن.
(١٣) بیریارۆس: ئێکە ژ وان دێوێن دژاتییا خوداڤەندان کرین.
(١٤) ئەنتیۆس: کوڕێ پوسایدۆنی و عەردییە، دژاتییا خوداڤەندان نەکر بوو، لێ هەرکۆلی ئەو کوشتبوو. لەوا ئەو نەیێ گرێدایە و ب سەربەستی دئاخڤیت، لێ کەسەک د ئەزمانێ وی ناگەهیت.
(١٥) ئیفیالتس ژ ئاخفتنا ڤیرجیلۆی تووڕە دبیت هەکو گۆتییە دانتی کو ئێکێ دییێ ژ وی دڕندەتر و هۆڤانەتر هەیە.
(١٦) گەلیێ چارەنووسساز (الوادی المحتوم): گەلیێ باگرادایە، ل باکۆرێ ئەفریکا ل نێزیکی زاما، گەلەک بۆیەرێن مەترسیدار لێ ڕووداینە و بارەگایێ ئەنتیۆس بوو.
– شیپیۆنی: سەرکردەکێ ڕۆمانییە د شەڕێ زاما (٢٠٢ ب. ز)دا، ل گەلیێ باگرادا، سەرکەفتن ل سەر هانیبالێ شاهێ قرتاجنە ئینا و دوماهی ب جەنگا پونی یا دووێ ئینا.
(١٧) ئانکو ئەگەر ئەنتیۆسی د جەنگا ل دژی خوداڤەنداندا هاری برایێن خوە کربا، نەدوورە دێو ب سەرکەفتبان (ل گورەی هزرا دانتی).
(١٨) کوچیتۆس: داوییا ڕووبارێ دۆژەهێیە کو د خەلەکا نەهێدا دجەمدیت (ژ ڤیرجیلۆی هاتییە وەرگرتن).
(١٩) تیتیۆس و تیفۆن: دو دێوێن زەبەلاحن، شەڕ ل سەر جۆبیتێری ڕاگەهاند بوو، یێ ئێکێ ب دەستێ ئەپولۆی هاتبوو کوشتن، یێ دووێ ژی ب لێدانا برویسیێ مر بوو.
(٢٠) ئانکو نابیت دێو ب کێمی ل دانتی بنێڕن، چونکو ئەو یێ ساخە و دشێت گەلەک تشتان بۆ وان بکەت.
(٢١) بورجا کاریزیندا: ل سالا (١١١٠)ێ، ل پولۆنیا هاتبوو ئاڤاکرن، نهۆ بلندییا وێ نێزیکی (٤٧) میترانە و ژبەر نزمییا عەردی، ب قەدارێ پتر ژ دو میتران لار دبیت.
(٢٢) لوچیفیرۆ: مەلیکێ دۆژەهێیە و یەهۆدا؛ ئەوە یێ خیانەت ل مەسیحی کری. چالا وان ل خەلەکا نەهێیە.