سروودا سەختەکاران-١
وەرگێڕان و بەرهەڤکرن:
د. عارف حیتۆ
کانتۆ (٢٩)
برینێن سەیرێن خەلکەکێ زۆر، چاڤێن من ژ ڕۆندکان پڕکرن، هەتاکو ڤییای ل وێرێ بمینن داکو هەر بۆ بگریێن. لێ ڤیرجیلۆی گۆتە من:
– ئەڤە تو ل چ دنێڕی؟ بۆچی چاڤێن تە ڕکوڕک ل وان ڕەشەیێن خەمگین و هورزمی یێن ب بنیڤەنە؟ تە ل چ گەلی یێن دی ئەڤە نەکرییە: بزانە، ئەگەر هزرکەی دێ هەژمێری، ئەڤ گەلییە بیست و دو میلە. ئها ئەڤە هەیڤ گەهشتە بن پی یێن مە(١): مە دەمەکێ کێم یێ دایە ڤێرە، لێ فەرە تو هندەک تشتێن دی ببینی، هێشتا تە نەدیتینە و دەمێ مە یێ کێمە.
– ئەگەر تو د ئەگەرێ ڤێ بەرێخودانا من گەهشتبای، دبیت تە هێلابا کو هێشتا لێ بمینم!
هەکو ڕێنیشاندەرێ من ب ڕێڤەدچوو و ئەز ب دویڤڤە، من بەرسڤا خوە بۆ بەهانە دکر و من دگۆتێ: «د وێ شکەفتا هەڤە ئەوا من گەلەک ب درێژی سەح دکرێ، یا ژ منڤە گیانەکێ ژ خوینا من تێڤەیە و ژبەر گونەهەکا گەلەک مەزن یێ ل وی بنی دکەتە گری». ئینا سەیدایێ من گۆت:
– هزرا خوە گەلەک ب ویڤە مژوول نەکە: بۆ خوە سەحکە تشتەکێ دی و بلا ئەو ل وێرێ بمینیت؛ من ئەو ل بنارا پرا بچووک دیتبوو، وی تبلا خوە درێژ دکرە تە و ب کەربوکینەکا توند گەف ل تە دکرن، من بهیست ئێکی ب ناڤێ گێری دل بێللۆ گازی دکرێ(٢). لێ ل وی دەمی هزرا من ب حاکمێ کەلها بلندڤە یا مژوول بوو(٣)، خو تە بەرێ خوە ژی نەدایێ هەتاکو چووی.
– ئەی ڕێنیشاندەرێ من، نێ هێشتا کەسەکێ ژ هەڤالێن وی یێن فهێتیێ تۆلا وی یا ڤێ مرنا وی یا دژوار ڤەنەکرییە، ڤێ چەندێ وە لێ کر کو هەست ب شەرمەزاریێ بکەت، لەوا بێی ل گەل من باخڤیت چوو، یان ئەز وەسا هزر دکەم: ئەڤەیە وە ل من کری کو دلێ من پتر پێڤە بمینیت.
ئەم ب سوحبەتا خوەڤە بووین هەکو گەهشتینە ئێکەمین جهێ ل سەر پرێ کو ئەگەر ڕۆناهییا وێ زێدە ببیت، گەلیێ د دویڤدا هەتا بنێ وی خویا دبیت(٤). و هەکو گەهشتینە هنداڤ شینوارێن داوی دێرا ل مالیبۆلگی، ل وێرێ ئەم شیاین خلوەتچیێن وی گەلی ببینین. هندەک قێژی یێن سەیر، ب میناکێ تیرێن ئاسنێ سەرکێ وان خەم، د من وەرکرن. ئینا من دەستێن خوە ب گوهێن خوە ڤەنان. وەکو وان ئێشانێن ب کۆم هەکو نەساخی دناڤبەرا تەممۆز و ئیلۆنێدا ل نەخۆشخانەیێن گەلیێ کیانا و ماریما و سەردینیا بەلاڤە دبن و هەمیا پێکڤە د یەک هۆلێدا کۆم دکەن(٥)، ل ڤێرە ژی هەر وەسایە، بێهنەکا نەخۆش، وەکو وان بێهنێن ژ ئەندامێن گەنیبوویی دەردکەڤیت، ژێ بلند دبوو.
مە خوە داهێلا سەر داوی پەڕاڤێ پرا درێژ، هەردەم ل لایێ چەپێ بووین کو بیاڤێ دیتنا من نێزیکتر و بهێزتر بوو ژبۆ دیتنا بنێ خەندەکێ، جهێ دادپەروەرییا بێخەش و دەستێ ژ هەمی جیهانێ بلندتر، سەختەکارێن ل ڤێرە تۆمارکری سزا ددەت. باوەرناکەم چ دەردەسەرییەکا توندتر هەبیت- هەکو ل ئیگینا دبینم کو هەمی ملەت یێ کەفتییە د بن بارێ نەساخیێڤە، بایێ وێ یێ پڕی ڕەشەمەرگە کو هەمی جاندار هەتاکو کرمێن بچووک ژی یێن کەفتین(٦)، و پاشی، هەروەکو شاعر دبێژن(٧) مرۆڤێن کەڤنار ژ هێکێن مێرییان ڤەدژینەڤە.
ئەوا ل سەر من د وی گەلیێ تاریدا ببینم، کۆمەکا گیانان کو ب کۆم کۆمێن سەیر دهێنە ئەشکەنجەدان، ئێک ل سەر زکی یێ درێژکرییە، ئێکی ملێ خوە یێ ب ئێکێ دیڤە نای و هندەک ژی د وێ ڕێکا ب ترسدا، ل سەر چوار لەپکان دخشیێن(٨). ئەم بێی ئاخفتن، پێنگاڤ ب پێنگاڤ دچووین و مە هێڤ دکرە ئەشکەنجەداییان و مە گوهێ خوە ددا ئاخفتنێن وان نەساخان، کو کەسەک ژێ نەدشیا جەستەیێ خوە ژ عەردی بلند بکەت. من دو کەسێن ڕوونشتی دیتن، هەر ئێکی خوە ب یێ دیڤە گرتبوو، وەکو وێ بوو هەکو ئامانەکی پالددەنە ئێکێ دی ب ڕەخ ئاگریڤە داکو هشک ببن، و لەشێن وان ژ سەری هەتا بنێ پێیان ب تویفکلی د داپۆشی بوون.
کا چەوا گەنجەکێ زینەکا هەسپی ڤێ و سەمیانێ وی ل هیڤیێ، بلەز بۆ دبەت، یان کەسەکێ ب تەعدایی ژ خەو هشیار بوویی و یێ بلەزە کو ڤەگەڕتەڤە سەر نڤستنا خوە، ئها وان ژی ب وێ لەزاتیێ نینۆکێن خوە بەرددانە لەشێن خوە یێن ژ خوڕیانێ دسۆتن و چ ڕێکێن دی یێن خوە خوڕاندنێ نەبوون. وان ب نینۆکان وەسا تویفکل ژ لەشێن خوە ڤەدکرن هەروەکو چەقۆک پەڕێن ماسیا شەلەبە یان وان ماسی یێن پەڕێن تیژتر و مەزنتر هەین، ژێ ڤەدکەت.
ڕێنیشاندەرێ من دەست ب ئاخفتنێ دگەل ئێکی ژ وان کر: «تو، ئەوێ تو تویفکلێ لەشێ خوە ب نینۆکان ژێڤە دکەی و جارنا تبلێن خوە مینا دو صەیان لێ دکەی، بێژە من؛ ئەی ئەوێن دخوازم نینۆکێن وە بۆ هەتاهەتایێ ب ڤی کاریڤە بن، ئەرێ کەسەکێ لاتین ل ڤێرە دناڤ ئەڤێن د ژۆرڤەڤە هەیە؟».
ئێکی ژ وان ب گریڤە گۆت:
– تو ئەوێ مە هەردووان ب ڤێ تشابەتیێ ل ڤێرە دبینی، ئەم هەردو لاتینین، لێ پا تو کیی ئەوێ تو پرسیارا مە دکەی؟
– ئەز گیانەکم دگەل ڤی مرۆڤێ ساخ هاتیمە خوارێ، ژ کەندەکێ دچمە ئێکا دی داکو دۆژەهێ نیشا بدەم.
ل وی دەمی، ملێن دووانەیی ژێکڤە بوون و هەر ئێک ژ لایێ خوەڤە ترسیایی بەرەف منڤە هاتن، هندەکێن دی ژی ب دویڤڤە بوون، چونکو وان ب ڤەدان و ڤەگەڕیانا دەنگڤەدانێ بهیست بوون. سەیدایێ جوامێر ب هەمیڤە ڕووکرە من و دگۆت: «بێژە وان کا تە چ ژێ دڤێت»؛ ئەڤجا من ژی ل دویڤ داخوازا وی دەست ب ئاخفتنێ کر:
– هیڤیخوازم ناڤێن وە د مەژیێ مرۆڤێن جیهانا ئێکێدا هەبیت، لێ داکو ل بن گەلەک ڕۆژان بژین، بێژنە من کا هوون کینە و ژ کینە: نەهێلن سیمایێ وە یێ تشابەت و ئەشکەنجەیا وە یا ژاندار وە بترسینیت، ئەڤجا ژ ترسادا خوە بۆ من نەدەنە نیاسین.
ئێکی ژ وان بەرسڤ دا و گۆت:
– ئەز ژ ئەریزۆ بووم، ئەلبرتۆ دا سیەنای هاڤێتمە دناڤ ئاگریدا(٩)، لێ نە ژبەر وێ چەندێ ل ڤێرەمە. ب ڕاستی من ب تڕانەڤە گۆتبوویێ: «ئەز دزانم کا دێ چەوا مینا بالندەیان فڕم»؛ لێ ئەوێ مایتێکەر و دەبەنگ، دڤیا وی فێری هونەرێ فڕینێ بکەم؛ و ژبەرکو نەشیام وی بکەمە دیدالۆس(١٠)، وە ل بابێ خوە کر کو من د ئاگریدا بسۆژیت. لێ ژبەر وان سەختەکاری یێن من ل سەر دنیایێ د ماددەیێن کیمیکێدا کرین، مینۆسێ کو نابیت شاش ببیت، ئەز هنارتمە ڤێ خەندەکا داویێ ژ هەر دەھ خەندەکان(١١).
د وێ کێلیکێدا، من گۆتە شاعری: «ئەرێ تە بهیستییە کو ملەتەکێ هۆسا شەهناز و ژ خوەڕازی وەکو ملەتێ سیەنا هەبیت؟ ب ڕاستی فرەنسی ژی چ جاران نەگەهشتینە وی ئاستی».
ئەڤجا هەکو کۆتیێ دی (ئەبرەسێ دی) گوھ ل ئاخفتنا من بووی، بەرسڤا من دا و گۆت: «ژ بلی ستریکای، ئەوێ دزانی کا دێ چەوا کپۆریێ د خەرجییاندا کەت(١٢)، یان نیکۆلۆی، ئەوێ بۆ جارا ئێکێ عەدەتێ بکارئینانا قەرەنفلا گرانبەها ل باخچەی ڤەدیتی و بکارئینای کو ڕەهێن وێ مینا ڤان دندکان لێ دهێت(١٣)؛ ژ بلی وان ژی، ئەو دەستەکا کاچا د ئەشیانۆی(١٤) ڕەز و دارستانا مەزن بۆ وان ژ دەستدای، ئەبالیاتۆی ژی ژیرمەندییا خوە خویاکر(١٥). لێ داکو بزانی کا ئەو کییە پشتەڤان و هەڤڕایێ تە ل سەر ملەتێ سیەنا، ب هووری سەحکە من، داکو دێمێ من ب باشی بەرسڤا تە بدەت: ئەڤجا دێ بینی کو ئەز ڕەشەیێ کاپوکیۆیمە(١٦)؛ ئەوێ ب کیمیکێ سەختەکاری د کانزایاندا کری: ئەگەر یێ شاش نەبم و تو ب دروستی ئەو بی، فەرە بهێتە بیرا تە، کا چەوا من سروشتێ تەڤاڤێ مەیموونکان هەبوو»(١٧).
دەهمەن:
تێبینی: ئەڤ سروودە تەمامکارییا یا بەری خوەیە.
(١) ئانکو دەم یێ دبیتە سەعەت ئێکی پشتی نیڤرۆ.
(٢) گێری دل بێللۆ: کوڕمامێ بابێ دانتییە. یێ فتنەچی بوو، فتنە دناڤبەرا ئەندامێن بنەمالا ساکێتی یا فلورەنسیدا دئازراندن، ئەڤجا ل داوییا سەدێ سێزدێ ئێکێ وێ بنەمالێ ئەو کوشتبوو.
(٣) کەلها بلند: کەلها هەتفۆرە ئەوا حاکمێ وێ برتران دی بۆرن (ناڤێ وی د سروودا بۆریدا هاتییە).
(٤) ئانکو گەلی یان خەندەکا دەهێ ژ خەلەکا هەشتێ یا دۆژەهێ.
(٥) گەلیێ کیانا: ل دەڤەرا تسکانیایە ل نێزیکی ڕێژگەهێن ڕووبارێ کیانا. ل سەردەمێ دانتی نەساخییا مەلاریێ بەلاڤ ببوو، ئەڤجا کۆمەکا نەخۆشخانەیان ل جهێن مەلاریا لێ هاتبوونە دانان و د پڕی نەساخ بوون.
(٦) ل گورەی ئەفسانەیا یۆنانی؛ نەخۆشییا تاعوونێ (ڕەشە مەرگ) ل گزیرتەیا ئیگینا ل نێزیکی ئەتینا بەلاڤە ببوو. پاشی هەمی دمرن و جۆبیتێر خەلکێ ئیگینا ژ هێکێن مێرییان ڤەدژینتەڤە.
(٧) مەرەم پێ ئوڤیدیۆسێ شاعرێ ڕۆمانییە (٤٣ ب. ز- ١٧ ز).
(٨) ئەڤە ئێکەمین کۆما سەختەچییانە کو ب جادۆبازی و سیمیایێ سەختەکاری د کانزایاندا کرین، ئەڤجا یێن تۆشی نەساخی یێن گوڕیبوون (Scabies) و کۆتیێ (Leprosy) و فالنجبوونێ بووین. نێ ڕەنگێ گوڕیبوون و کۆتیێ وەکو ڕەنگێ کانزایانە.
(٩) گریفولینۆ د ئەریزۆ: کیمیاگەر و جادۆباز بوو، ئەلبرتۆ دا سیەنا فێری فڕینێ دکر، لێ دەمێ ئەلبرتۆ ب فێلێن وی حەسیای بابێ خوە پێحەساند کو ئۆلدارەکێ سیەنا بوو، ئینا ل داوییا سەدەیێ سێزدێ هاڤێتە دناڤ ئاگریدا و سۆت.
(١٠) دیدالۆس: جادۆبازەکێ خەلکێ گزیرتەیا کریت بوو، ل گورەی میتولۆژیا یۆنانی، وی شیانێن فڕینێ هەبوون.
(١١) ئانکو مینۆسی (دادوەرێ دۆژەهێ) دزانی کو وی تڕانە ب ئەلبرتۆی دکرن و چ فێل لێ نە کربوون. لێ ژبەرکو سەختەکاری د کانزایاندا کر بوو، لەوا دگەل سەختەچییان د خەندەکا دەهێدا دهێتە سزا دان.
(١٢) ستیریکا دی گیوڤانی: پارێزگارێ پولۆنیا بوو، ل نیڤا دووێ ژ سەدەیێ سێزدێ ژیایە و گەلەک یێ پارەمەزێخ و دەستبەردایی بوو. ل ڤێرە دانتی وەکو تنازپێکرن دبێژیت کو کپۆری د خەرجییاندا دکر.
(١٣) نیکۆلۆ دی سالمبینی: برایێ ستریکای بوو، ئەو ژی یێ دەستبەردایی بوو، قەرەنفلا گرانبەها دکرە دناڤ خوارنێدا داکو تاما وێ خۆش ببیت. باخچە: ئانکو باژێڕێ سیەنا.
(١٤) کاچا د ئەشیانۆ: خودانێ ڕەز و دارستانێن مەزن بوو ل دەردۆرێن سیەنا، هەمی ل هەڤال و دەستەکێن خوەیێن دەمبۆراندنێ مەزاختبوون.
(١٥) ئەبالیاتۆ؛ نازناڤێ بارتولومیۆ دی فولکاکیێری یە: ل داوییا سەدەیێ سێزدێ ڕاوێژکارێ کومۆنا سیەنا بوو، ئەو ژی کەسەکێ دەستبەردایی و خەرجیکەر بوو. بابەتێ خویاکرنا ژیرمەندییا وی؛ تنازپێکرنە چونکو ئەو بەروڤاژی وێ پەسندانێ بوو.
(١٦) کاپوکیۆ دا سیەنا: هەڤالێ دانتی یێ خواندنگەهێ بوو ل پولۆنیا، ل داوییا سەدەیێ سێزدێ ل سیەنا هاتە سۆتن ژبەرکو کارێن جادۆبازی و کیمیکیێ دکرن.
(١٧) ئانکو ئەگەر ئەو ب دروستی دانتی بیت، فەرە بیرا وی ل هەڤالێ وی بهێت، ئەوێ چاڤلێکرنا دەنگ و لڤینێن مەیموونکا دکر.
