شعرییەتا ناڤونیشانی د ڕۆمانا «ئۆکتۆبەرەک ژ مژێ» دا
سەروان نهێلی
دەمێ خواندەڤان بەرەف جیهانا نڤیسینێن «کەوسەر شەوکەت» دچیت، ب تایبەت د ڕۆمانا وێ یا ب ناڤێ «ئۆکتۆبەرەک ژ مژێ»، ئێکەم وێستگەها وی تووشی هزرکرنەکێ دکەت، ئەو ناڤ و نیشانێ ل سەر بەرگی یە. د ئەدەبیاتا نوو دا، ناڤ و نیشان نەک ب تنێ ئامرازەکێ ناسینێ یە، بەلکو وەک زانایێن سیمیۆلۆژیایێ دبێژن، ئەو (کۆدێ ئێکێ) یێ دەقێ ئەدەبی یە؛ ئانکو کلیلەکە کو بەریا تو دەرگەهێ لاپەڕێ ئێکێ ڤەکەی، هەمی کەشوهەوایێ چیڕۆکێ بۆ تە دیار دکەت.
نڤیسەرێ د ڤێ بەرهەمێ دا هویریکاری ل سەر شعرییەتا ناڤی کرییە، کو تێدا سێ توخمێن سەرەکی (دەم، جیهان، و ناسنامە) د ناڤ دا هاتینە کۆمکرن. ئەڤ ناڤە پڕە ژ هێمایێن کویر کو هەر پەیڤەک ژ وان دەرگەهەکە بەرەف برینەکا مێژوویی یان دەروونی ڤە.
هەلبژارتنا پەیڤا (ئۆکتۆبەر) وەک دەمێ سەرەکی یێ ڕۆمانێ، مە دبەتە ناڤ وەرزێ پاییزێ؛ ئەو وەرزێ کو د ئەدەبیاتێ دا هێمایەكێ خەمگینیێ یە، زەربوونا هیڤیان و دەستپێکا مرنا سروشتی. ئۆکتۆبەر ل ڤێرە نە ب تنێ هەیڤەکە د سالنامەیێ دا، بەلکو دۆخەکێ دەروونی یە کو تێدا قارەمان هەست ب «زەربوونا ڕوحێ» دکەت، وەکو چاوا بەلگ ل بن سەرمایا ئۆکتۆبەرێ دوەرن، مرۆڤ ژی د جیهانا ڤێ ڕۆمانێ دا یێ بەرزە و لاوازە ل بەرامبەر گوهۆڕینێن ژیانێ.
ژ لایەکێ دی ڤە، ئۆکتۆبەر ڕەهەندەکێ مێژوویی یێ گران د ناڤ خۆ دا هەیە؛ نڤیسەر د لاپەڕێن ڕۆمانێ دا ئاماژێ ب سالێن وەکو (١٩١٦)ز دکەت، سالا ڕێککەفتنا سایکس – پیکۆ، کو تێدا ئاخ و خەونێن کوردان هاتنە پارچە پارچەکرن. ل ڤێرە ئۆکتۆبەر دبیتە «دەمەکێ بریندار»، دەمەکێ کو تێدا ناسنامەیا ملەتەکی و خەونێن وی هاتینە ژناڤبرن، و هەست ب ڤێ ساریا مێژوویی د هەموو دەقێن ڕۆمانێ دهێتە کرن.
پاشان، پەیڤا (مژ) دهێت دا کو وێنەیێ ناڤی ب دوماهی بینیت. مژ د شعرییەتا دەقی دا ئاماژەیە بۆ بەرزەبوون و وندابوونا ڕاستیێ. مژ تشتەکێ سپی و سارە، لێ د هەمان دەم دا تاریاتییەکێ دئافرینیت کو ناهێلیت مرۆڤ ڕێکا خۆ ببینیت. د ناڤ جیهانا مژاوی یا ڕۆمانێ دا، قارەمان ل دویف ناسنامەیا خۆ دگەڕیت، لێ مژا مێژوویێ و مژا بیرهاتنێن دژوار ڕێگریێ لێ دکەن. مژ ل ڤێرە نە ب تنێ دیاردەکا کەشوهەوایی یە، بەلکو (مژەکا دەروونی) یە کو مێشکێ مرۆڤی دگریت و مرۆڤ تێدا هەست ب بێئاگەهیێ دکەت.
نڤیسەرێ ب زیرەکی پەیڤا (ژ) د ناڤبەرا ئۆکتۆبەرێ و مژێ دا بکار ئینایە دا کو بێژیتە مە: ئۆکتۆبەرا مە ب خۆ ژ ماددێ مژێ دروست بوویە؛ واتە ژیانا مە هەمی ژ تەمومژا سیاسی و دەروونی پێکهاتییە و چ ڕاستییەکا ڕوون ل بەر چاڤ نینە.
تشتەکێ دی یێ گەلەک هویر د نڤیسینا ڤی ناڤی دا، بکارئینانا شێوازێ (نەناسیاریێ) یە د پەیڤا (ئۆکتۆبەرەک) دا. نڤیسەرێ نەگۆتییە (ئۆکتۆبەرا مژێ)، بەلکو ب گۆتنا (ئۆکتۆبەرەک) وێ ڕامانێ دگەهینیت کو ئەڤ ئێشە ئەزموونەکا تاکی و تایبەتە. هەر مرۆڤەک د ژیانا خۆ دا خودان «ئۆکتۆبەرەکا» سارە و هەر کەسەک د ناڤ مژەکا جودا دا دژیت، ئەڤە ژی ددەتە دیارکرن کو ڕۆمان چیڕۆکەکا بابەتی و دەروونی یە، نە ب تنێ ڤەگێڕانەکا مێژوویی یا گشتی. ئەڤ نیشانا نەناسیاریێ (ەک) وێ دکەت خواندەڤان ژی هەست بکەت ئەو ژی پارچەک بوویە ژ وێ مژێ و ئەو ژی د ژیانا خۆ دا ل دویف هیڤیەکا بەرزە دگەڕیت.
د ناڤ ڕستەیێن ڕۆمانێ دا، پەیڤێن وەک (تاری، دوکێل، بەرزەبوون، و تەم) گەلەک جار دهێنە دووبارەکرن، کو ئەڤە هەمی «سێبەرێن» پەیڤا مژێ نە د دەقی دا. نڤیسەر «کەوسەر شەوکەت» شیایە زمانی بکەتە مژ، ئانکو زمانەکێ سار و بێدەنگ لێ تژی ژ هەوارێن ڤەشارتی بکار ئینایە. وەک د لاپەڕە (٧) دا نڤیسییە: «ژیان دەربڕینەکە ژ تابلۆیا شەترەنجێ»، ئەڤە نیشان ددەت کو مرۆڤ د ناڤ ڤێ مژێ دا ب تنێ پارچەکا یاریێ یە و یێ د ناڤبەرا ڕەنگێ ڕەش و سپی دا دگەڕیت. شعرییەتا ناڤونیشانی ل ڤێرە سەلیقەكا «نەبرەکا» موزیکی ددەتە دەقی؛ خواندەڤان هەر ژ دەستپێکێ هەتا دوماهیێ (لاپەڕە ٢١٨) هەست دکەت د ناڤ مژا ئۆکتۆبەرێ دایە و ل هیڤیا تیشکەکا ڕۆناهیێ یە.
ئەم دشێین بێژین کو ناڤونیشانێ (ئۆکتۆبەرەک ژ مژێ) نە ب تنێ ناڤەکە، بەلکو فەلسەفەیەکا تەمام یا ڕۆمانێ یە. نڤیسەرێ شیایە ب زیرەکی سێگۆشەیا (دەم، مێژوو، و دەروون) تێدا ڕەنگ بکەت. مژ دبیتە زمانێ وان تشتێن کو نەهێنە گۆتن، و ئۆکتۆبەر ژی دبیتە جهێ وان برینێن کو نەهێن دەرمانکرن. ئەڤ ناڤە خودیکەکە بۆ هەمی مرۆڤێن کو د ناڤبەرا ڕابردوویەکێ دژوار و داهاتوویەکێ نەدیار دا بەرزە بووین.
