شـەڕێ سیبرانـی و هـەژمـارەیـی د ڕەهندێ چـارێ دا
مستەفا مەلاسەلیم ئاكرەیی
شەڕێ سیبرانی cyber warfare ئێكە ژ جۆرێن هەڤڕكی یێن نوی، دهێتە بكارئینان ب ئەسمانێ هەژمارەیی دا وەكی، ئنتەرنێت و سیستەمێن ئەلكترۆنی ل جیاتێ بكارئینانا چەكێ كەڤن د شەڕان دا، وەكی هێرشا ل سەر لۆكێشنێن سەربازی و حكومی و كۆمپانیان، هەروەسا ژكارئێخستنا تووڕێن كەهرەبێ و ئاڤێ و دزینا پێزانینێن سەربازی و ئابووری یێن هەستیار و بەلاڤكرنا پێزانینێن نەدروست داكو كارتێكرنێ ل سەر بۆچوونێن گشتی بكەن، باشترین نموونە بكارئینانا فایرۆسا ستوكسنت Stuxnet كو مەترسیترین ڤایرۆسە ل پرۆگرامێن كۆمپیۆتەرێ دا، ئەو ژی وەك كرمەكا ئەلكترۆنی یە worm كو ل سالا ٢٠١٠ ێ هاتییە ڤەدیتن، هەژییە بێژین ئەڤ جۆرە چەكە ئەمریكا ل شەڕێ نهو دا دگەل ئیرانێ بكارئینا كو ل ئەنجام دا بوو ئەگەرێ ژكارئێخستنا ئامیرەیێن هەستیاریێن ئەتۆمی، هەروەسا ئەڤ جۆرە چەكە دهێتە هەژمارتن وەك مەترسیتیرن چەك ل ڤی سەردەمی دا، لەوما شەڕێ هژمارەیی ئانكو سیبرانی جۆرەكێ شەڕی یێ نوییە بكارئینانا تەكنولوژیا و سیستەمێن هەژماەیی ل چیاتی چەكێ كەڤن وەكی تانك و فڕۆكە، ئانكو گۆڕپانا شەڕی دێ ئەنتەرنێت و تووڕێن كۆمپیۆتەرێ بیت، ئەڤە ژی جۆرەكە ل هەڤڕكیێن د ناڤبەرا دەولەتان دا كو ب ڤێ ڕێكێ دشێن سیستەمێن ئەلكترۆنی و كۆمپیۆتەرێ ژكاربێخن و پێزانینان بدزن، لەوما شەرێ هەژمارەیی ب چەندین چالاكییان ڕادبیت، ژ وان، هێرشێن ئەلكترۆنی ل سەر لۆكێشنێن حكومی و بانكێن پارەی و تێكدانا ژێرخانەیا ئابووری و بڕینا كەهرەبێ و ژكارئێخستنا تووڕێن ڕاگەهاندنێ، هەر وەسا دزینا پێزانینێن نهێنی یێن سەربازی و سیاسی، دیسا شەڕێ ڕاگەهاندنێ و بەلاڤكرنا پێزانینێن شاش داكو كارتێكرنێ ل سەر هزرا گشتی بگەن، باشترین نموونە هێرشا ل سەر ئۆكراینا هاتییەكرن، هەروەسا ب ڤایرۆسا ستۆكسنت Stuxnet ئەوا كو دامەزراوەیێن ئەتۆمی یێن ئیرانی كرینە ئارمانج كو د ئەنجام دا هەمی ئامیرەیێن سەنتەری یێن ئەتۆمی ژكارئێخستن، ئەڤ شەڕێ سیبرانی مە بەرڤ گۆتنا «میشێل فوكۆ ی Michel Foucault دبەت دەما گۆتی»هێز نەتنێ چەكێ شەڕی یە، بەلكی پێزانین و زالبوونە ل سەر ژیری و سیستەمان» هەلبەت ئەڤ هەمی دیاردەیە دەرهاڤێژتەیێن ڕەهندێ چارێ نە وەك، لەزاتی، پێزانین، بەرهەستێن مرۆڤی وەك زیرەكییا دەستكرد، هەلبەت ئەڤ چەكێن نوی یێن نەبەرچاڤ و ڤەشارتی مەترسیترین چەكە، چونكو ئەو زانایێن تەكنیكی یێن ب ڤی كاری ڕادبن ل سەر ئاستی دەولەتان یان كۆمپانیان یێن ڤەشارتینە و كەس نزانیت ناسنامەیا وان ئاشكرا بكەت، نەخاسمە زیرەكییا دەستكرد كو گەلەگ سەر و سیمایێن دونیایێ دێ گوهۆریت و دێ كارتێكرنا خۆ ل سەر زمانی و چالاكیێن مرۆڤی و هونەری ژی كەت، ئانكو ب دیتنا من دێ بیتە ئەگەرێ ژكارئێخستا هزر و چالاكیێن مرۆڤی یێن ماددی و رەوشەنبیری، هەلبەت جیهانا ڕۆژئاڤا یا پێشكەفتنێن بلەز ب خۆڤە دبینیت، چونكو وان گەلەك قووناغێن دیرۆكی و زانستی بڕینە، لێ گەلێن ڕۆژهەلاتا ناڤین دێ ل سەر پەراویز و دەهمەنێن دیرۆكێ ژین، ب دیتنا من بەرژەنگ وەسا دیاردكەن كو دویر نینە ل دەمەكێ نزیك دەولەتێن زانستی و تەكنوكرات تنێ بمینن ل سەر نەخشەیا جیهانی، هەروەسا دەولەتێن بێ بەرهەم وڤەگرێدایی ب ئایدولۆژیێن دایخستی و توندڕەو هەمی دێ هێنە تێكدان و ژناڤبرن، نەخسما ئەو دەولەتێن شییانێن بەرهەمئینانا پێزانینا نەبیت و خۆ د تێكەلی پانۆراما جیهانییا ئەڤرۆ نەكەن.
ژێدەر: Wikipedia- org ژسایتێ ئەنتەرنێت Cyberwarfare شەرێ سیبرانی