شـەڕێ ل دژی تـیرۆرێ چییە؟
بەرهەڤكرن و وەرگێڕان:
شـەمـال ئــاكــرەیی
هـ. گۆردۆن * د گۆتارەكا خۆدا كو د گۆڤارا Foreign Affairs دا ل رۆژا ١٨ی تەباخا ٢٠٢٦ێ هاتییە بەلاڤكرن، بەحسێ ئەنجامێن پتر ژ بیست و پێنج سالێن «شەڕێ ل دژی تیرۆرێ»، ئەوێ ل پشتی هێرشێن ١١ی ئیلۆنا ٢٠٠١ێ دەستپێكری دكەت. نڤیسەر د ڤێ گۆتاری دا، بزاڤێ دكەت كو بەرسڤا ڤان هەردو پرسیارێن بنەرەتی بدەت: ئەرێ ئەمریكا د ڤی شەڕی دا سەركەفت یان نە؟ ئەرێ ئەو مەزاختن و بەهایێ دای د پێدڤی بوون؟
گۆتار ب شێوەیەكێ سەرەكی پشتدانیێ ل سەر پەرتووكا پێتەر بێرگن «هەموو شەڕێن سەرۆكان All the Presidents Wars « دكەت كو دویڤچوونا بڕیارێن چار سەرۆكێن ئەمریكی ب خۆڤە دگریت ئەوێن ژ ١١ی ئیلۆنێ وەرە سەرەدەری ل گەل تیرۆرێ كرین.
ئەو ترسا كو سیاسەتا ئەمریكی گوهۆڕی
نڤیسەر گۆتارا خۆ ب بیرئینانەڤا خواندەڤانی ب قەبارەیێ وێ ترسا ل پشتی هێرشێن ١١ی ئیلۆنێ سەر ب ویلایەتێن ئێكگرتی دا گرتی دەستپێدكەت كو. ل وی دەمی، ب ملیۆنان ژ خەلكی ویلایەتێن ئێكگرتی یێن ئەمریكی دیت كا چەوا هەردو تاوەرێن ناڤەندا بازرگانییا جیهانی هەڕفتن و ب هەزاران كەس هاتنە كوشتن. پاشی د سالێن دویڤ دا، زنجیرەكا هێرش و كریارێن تیرۆریستی ل جهێن جوداجودا ل سەر ئاستێ جیهانێ دا رویدان. ل گەل وان بۆیەر و رویدانان، گەفێن نوی سەرهەلدان، وەكی قاییشێن بۆمبڕێژكری، بزاڤێن پەقاندنا فڕۆكەیان، هێرشێن شێلانێ ب ترۆمبێلان و تەقەكرنێ ..هتد.
ڤێ چەندێ هەستەكێ بەردەوام ل نك ئەمریكییان پەیداكر كو پرسیارا وان نە: ئەرێ دێ هێرشەكا نوی یا تیرۆرستی رویدەت؟ بوو بەلكو: دێ كەنگی رویدەت؟ چونكی د پشتراستبوون كو ئەو كریار دێ هەر رویدەن!
ڤێ ترسێ رێك بۆ گوهۆڕینەكا بنەڕەتی د سیاسەتا دەرڤە یا ئەمریكی دا خۆشكر. جۆرج دەبلیۆ بۆش ل سالا ٢٠٠٠ێ ب درووشمێ سیاسەتەكا دەرڤە یا نەرم و بێ دەستتێوەردان گەهشتبوو سەرۆكایەتیێ، بەلێ پشتی ١١ی ئیلۆنێ ب لەز بەر ب سیاسەتەكا تەمام جودا چوو. ل وی دەمی وەرە «شەڕێ ل دژی تیرۆرێ» یێ بوویە چارچووڤەیێ سەرەكی یێ سیاسەتا دەرڤە یا ئەمریكی و واشنتۆنێ هەمان رۆلێ شەڕێ سار یێ د ناڤبەرا سالێن ١٩٤٧–١٩٨٩ێ گێڕا.
هەر ژ دویڤچوونا رێكخراوا ئەلقاعیدە هەتا داگیركرنا ئیراقێ
بەرسڤا ئێكێ بۆ هێرشێن ١١ی ئیلۆنێ داگیركرنا ئەفغانستانێ بوو ب مەرەما ئێخستنا ڕژێما تالیبان ئەوا مێڤاندارییا ڕێكخراوا ئەلقاعیدە كری. لێ ئیدارەیا بۆشی شەڕ ب شێوەیەكێ مەزن بەرفرەهـ كر و ژ دویڤچوونا ڕێكخراوا ئەلقاعیدە بەر ب پرۆژەیەكێ مەزنترچوو كو ئارمانجا وی سەر ژنوی دارێشتنەڤەیا رۆژهەلاتا ناڤین بوو ژ ئالیێ سیاسی ڤە.
گرنگترین بۆیەر ل سالا ٢٠٠٣ێ هات، دەمێ ویلایەتێن ئێكگرتی هێرشا داگیركرنا ئیراقێ ئەنجامدای و رژێما سەدام حوسێنی ژ دەستهەلاتێ ئێخستی، زیدەباری نەبوونا چو بەلگەیان كو سەدامی ب هێرشێن ١١ی ئیلۆنێ ڤە گرێددەت. نڤیسەر دبینیت كو ئەڤ بڕیارە مەزنتریین شاشییا ستراتیجی بوو د شەڕێ ل دژی تیرۆرێ هاتییە دان.
پاشی شاشییێن دی د ناڤا ئیراقێ دا چێبوون، نەمازە بریارا پۆل بڕیمەری یا هەلوەشاندنا سوپایێ ئیراقێ و دویرئێخستنا هەژمارەكا مەزن یا ئەندامێن حزبا بەعس. ئەڤ چەندە یا هاریكاربوو بۆ پەیدابوونا بۆشاییەكا سیاسی و ئەمنی و هێزەكا چەكدار یا توندڕەو دا كو شەڕەكێ دووم درێژ دژی هێزێن ئەمریكی بكەت، پاشی ئەو هێز شیا وێ ژینگەها ل پشتی داگیركرنێ چێبووی، بكاربینیت هەتا كۆمێن توندتروەكی ڕێكخراوا داعشێ سەرهەلبدەت.
ئۆباما نەشیا ژ شەڕی دویر بكەڤیت
باراك ئۆباما د دەمەكی دا گەهشتە كۆچكا سپی كو دژی شەڕێ ئیراقێ بوو، و دخواست دەستتێوەردانێن سەربازی یێن ئەمریكی كێم بكەت. لێ وی دیت كو دەركەڤتن ژ «شەڕێ دژی تیرۆرێ» زۆر زەحمەتترە ژ دەستپێكرنا وی شەڕی.
لەوڕا شەڕ ل ئەفغانستانێ بەرفرەهـ كر، و نێزیكی ٥٠ هەزار سەربازێن پتر د ناڤبەرا سالێن ٢٠٠٩ و ٢٠١٢ێ دا فرێكرنە وی وەلاتی دا كو هەژمارا گشتی یا هێزێن ئەمریكی ل وێرێ بگەهیتە نێزیكی ١٠٠ هەزاران. هەروەسا بكارئێنانا فڕۆكەیێن بێ فڕۆكەڤان و ئۆپەراسیۆنێن تایبەت كرنە ئامرازێن ئاسایی د رویبڕویبوونا تیرۆرێ دا.
ل گولانا سالا ٢٠١١ێ، هێزێن ئەمریكی شیان ئوسامە بن لادنی بكوژن كو سەركردەیێ ڕێكخراوا ئەلقاعیدەیێ و مێشكێ پلانندانەرێ هێرشێن ١١ی ئیلۆنێ بوو. لێ ڤێ چەندێ شەڕ ب دوماهی نەئینا.
ل سالا ٢٠١٤ێ، ڕێكخراوا داعش سەرهەلدا و «خەلافەت» ڕاگەهاند و دەست ب سەر رووبەرێن مەزن یێن ئیراق و سووریا دا گرت و كریارێن كوشتن، ئاوارەكرن، ڕەڤاندن و دەستدرێژیێ ئەنجامدان. ئەڤان كریاران ویلاتێن ئێكگرتی نەچاركر بچیتە د دەستتێوەردانەكا نوی یا سەربازی یا بەرفرەهتر دا.
تڕامپ و بایدن و بەردەوامییا بازنەیێ
دۆناڵد تڕامپ ل سالا ٢٠١٧ێ گەهشتە سەرۆكایەتیێ و ڕەخنە ل شەڕێن دەرەكی گرتن، لێ نەشیا شەڕێ دژی تیرۆرێ ب دوماهی بینیت. نێزیكی چەندین جاران حەزا خۆ بۆ پاشڤەكێشانێ ژ سوریا و ئەفغانستانێ ڕاگەهاند، لێ پەشیمان دبووڤە ئانكو پاشڤەكێشانا تەمام بجهنەدئینا دا كو بەرهەنگاربوونا تیرۆری یا بەرەوام بیت.
ئۆپەراسیۆنێن ئەمریكی ب فڕۆكەیێن بێ فڕۆكەڤان و هێزێن تایبەت ل ئەفغانستانێ، ئیراقێ، سووریایێ، یەمەنێ و صۆماڵێ بەردەوام بوون.
پاشی جۆ بایدنی ئەڤ شەڕە ب میرات وەرگرت. ل سالا ٢٠٢١ێ بڕیارا پاشڤەكێشانێ ژ ئەفغانستانێ بجهئینا ئەوا د كو د گەرمییا دەستهەلاتا تڕامپی دا دانوستاندن ل سەر هاتبوونە كرن. حوكمەتا ئەفغانی ب لەز هەرفت و تالیبان پشتی نێزیكی بیست سالان ژ نەهێلانا وێ بۆ سەر دەسەلاتێ زڤڕیڤە.
هێلانا لەشكری ئەمریكی بۆ ئەفغانستانێ ب شێوەیەكێ هەڕەمەكی بوو كو بوو ئەگەرێ كوشتنا ١٣ سەربازێن ئەمریكی و سەدان ئەفغانییان. ب هەزاران ئەفغانیێن كو ل گەل ویلاتێن ئێكگرتی كاركری د بارودۆخەكێ مەترسیدار دا ئەو وەلات بجههێلا هێلان. ئەڤێ چەندێ زەرەرەكا مەزن گەهاندە وێنەیێ سیاسی یێ بایدنی.
ئەرێ شەڕی ئارمانجا خۆ پێك ئینا؟
زێدەباری هەمی ڤان سەرنەكەفتنان، نڤیسەرێ گۆتارێ فیلیپ هـ. گۆردۆن پشتراس دكەت كو شەڕی سەركەفتنەكا گرنگ ب دەستڤە ئینایە كو نەڤێت بهێتە پاشگوهـ ئێخستن.
چونكی سالێن كارێ هەوالگری و ئۆپەراسیۆنێن سەربازی بوونە ئەگەرێ ژناڤبرنا پشكەكا مەزن ژ سەركردەیێن ئەلقاعیدە و داعشێ. ئیدی ئەڤ هەردو ڕێكخراوە نەمان دەست ب سەر رووبەرێن مەزن یێن عەردی دا بگرن وەكوو بەرێ، هەروەسا شیانا وان یا گەفكرنێ دژی حوكمەتێن ڕۆژئاڤایی و هەرێمی دا كێم بوو.
یا گرنگتر ئەوە كو ویلایەتێن ئێكگرتی ژ ١١ی ئیلۆنێ وەرە ڕویبڕوی چو هێرشێن تیرۆریستی یێن ب ئاستەكێ بەرفرەهـ ژ لایێ كۆمەلەكا بیانی ڤە ل سەر ئاخا خۆ نەبوویە. ئەڤە ژی، ل گۆری نڤێسەری، ئارمانجا بنەرەتی یا شەڕێ دژی تیرۆرێ بوو، و تا ڕادەیەكێ مەزن ئەڤ ئارمانجە یا پێكهاتی.
لێ پرسیار ئەوە: ئەرێ دبوو هەمان ئەنجام ب تێچوویەكێ گەلەك كێمتر بهێتە ب دەستڤەئینان؟
بهایەكێ زۆر
بێرگن خودانێ پەرتووكا «هەموو شەڕێن سەرۆكان « خەملاندنەكێ دكەت كو شەڕێن ئیراق و ئەفغانستانێ تێچوویەكێ نە كێمتر ژ ٤ ترلیۆن دۆلاران ل سەر ویلایەتێن ئێكگرتی بوویە، و ڕەنگە ئەڤ تێچوویە بگەهیتە ٦ ترلیۆنان دەمێ خانەنشینییا سەربازان بهێتە بەرچاڤوەرگرتن.
نێزیكی ٧ هەزار سەربازێن ئەمریكی هاتنە كوشتن، زێدەباری ٨ هەزار بەڵێندەران، د دەمەكی دا كو نە كێمتر ژ ٢٠٠ هەزار ئیراقی هاتنە كوشتن، ل گەل دەهان هەزار ئەفغانییان.
زەرەر و زیان نە تنێ مرۆڤی و دارایی بوون. ناڤوبانگێ ویلایەتێن ئێكگرتی ژی بریندار بوو ب ئەگەرا ئەشكەنجەدانێ، و بنپێكرنێن یاسایا نێودەوڵەتی، و كەفتنا قوربانیێن سڤیل، و یاریكرن ب زانیاریێن هەوالگری.
هەروەسا ڤان شەڕان باوەڕییا ئەمریكییان ب حوكمەتا وان لاوازكر و نفشەكێ تەمام ب گومان پەیدابوویە سەبارەت وێ هزرێ كو ویلایەتێن ئێكگرتی هێزەكە كاری بۆ چاكیێ و خێرێ ل جیهانێ دكەت.
ئەرێ پاشڤەكێشان ژ ئەفغانستانێ خەلەتی بوو؟
گۆتار بەحسی وان ڕەخنەیان ژی دكەت ئەوێن ئاراستەی بایدنی هاتینە كرن ژ بەر پاشڤكێشانا سەربازێن ئەمریكی ژ ئەفغانستانێ ل سالا ٢٠٢١ێ. هەندەك ژ ڕەخنەگران دبینن كو هێلانا هێزەكا كێم یا ئەمریكی، ڕەنگە ٢٥٠٠ سەرباز، دشیان ڕێگریێ ل تالیبانێ بكەت ژ دەستبەسەرداگرتنا وی وەلاتی.
لێ گۆردۆن بەرسڤێ ددەت كو تالیبان ژ هێرشكرنا سەر هێزێن ئەمریكی ڕاوەستییا بوو ب ئەگەرێ وێ ڕێككەفتنا كو واشنتۆن تێدا سۆز دابوو خۆ پاشڤەكێشیت. ئەگەر بایدنی بڕیارا مانێ دابا، دا تالیبان شەڕی نوی كەتەڤە، و ڕەنگە سۆپایێ ئەفغانی پاشی هەرفتبا و دا كارەسات دروست بن.
دوماهییا شەڕی؟
گۆردۆن دبینیت كو «شەڕێ دژی تیرۆرێ» وەك چارچووڤەیێ سەرەكی یێ سیاسەتا دەرڤە یا ئەمریكی، د خۆلا دویێ یا سەرۆكایەتیا تڕامپی دا، ب كریاری یا ل دوماهییا خۆ نێزیك دبیت.
ڕاستە كو تیرۆرا جیهادی هێشتا یا مای و هێشتا ئەلقاعیدە و داعش دشێن هێرشێن خوینەلۆ ئەنجام بدەن، لێ ڕویبڕویبوزنا ڤان ریكخراوان نەمایە ژ ئەولەویەتەكا زۆر بۆ ئیدارەیا ئەمریكی هەڤبەر سالێن پێشتر.
ستراتیجیا نوی یا ئەمریكی ب شێوەیەكێ مەزنتر داكۆكیێ ل سەر دووركەفتن ژ «بارێن جیهانی یێن بەردەوام» دكە ، و سەرەدەریكرن ل گەل هەڤڕك و بادەكێن ستراتیجی یێن دی، ل شوینا بەردەوامبوونێ د شەڕەكێ ڤەكری دا دژی جیهادگەرییا جیهانی.
*: فلیپ هـ. گۆردۆن Philip H. Gordon : ئێكە ژ دامەزرێنەرێن دەزگەهێ برۆكینگز Brookings Institution. بەری نوكە ژی وەكوو ڕاوێژكارێ ئاسایشا نیشتمانی ل ئیدارەیا بایدن و ھەروەھا وەكوو ڕێكخەرێ كۆشكا سپی بۆ ڕۆژهەلاتی ناڤین ل ئیدارەیا ئۆباما، كاركرییە.
