كـورد د نـاڤبەرا سـالێن 1919 – 1946 دا
مـحـەمـەد مـراد
د ناڤبەرا سالێن 1919 و 1946 دا، كوردستان كەفتە د قوناغە كا گرنگ یا مێژوی دا. پشتی هەڕفاندنا دەولەتا ئوسمانی و ڤەكێشانا نەخشەیا سیاسییا رۆژهەلاتا ناڤین، گەلێ كورد خۆ د ناڤ چەند دەولەتان دا دیتن پارچەبووی. ئەڤ بارودۆخە بوونە فاكتەرێ سەرەكی بۆ دەستپێكا ژمارە كا شۆرش و سە رهلدانان، كو ئارمانجا وان پاراستنا ناسنامەیا نەتەوەیی و بدەستەڤەئینانا مافێ خۆبرێڤەبرن و سەربەخۆیی. ژمارە كا شۆرشان بۆ بدەستڤەئینانا سەربەخۆیی و ئازادیێ سەرهلدان.
1- شـۆڕشـا شێخ مەحموود حەفید(1919–1931)
شۆرشا شێخ مەحموود حەفید ژ گرنگترین بزاڤێن نەتەوەیی یێن كوردی بوو د باشوورا كوردستانێ دا هاتی هژمارتن، چەند جاران ل دژی دەسهەلاتا بریتانی سەرهلدان و هەول دا، حوكمەتەكا كوردی ل سلێمانیێ دابمەزرینیت. هەر چەندە هێزێن بریتانی شیان ئەڤێ شۆرشێ تێكبدەن. بەلێ شۆرشا شێخ مەحموودێ حەفید بوو بنەمایەك بۆ هشیاریا نەتەوەیی یا كوردی ل باشورێ كوردستانێ.
2- شـۆڕشـا سیواسێ (1920–1921)
شۆرشا سیواسێ ل باكۆرێ كوردستانێ، د هەرێما سێواسێ دا، دەستی پێ كرد. سەركردە و ئاغایێن كوردان داخوازا جێبەجێكرنا وان مافان دكرن كو د پەیمانا سیڤەرێ دا بۆ كوردان هاتبوون دیاركرن. لێ هێزێن توركی شیان شۆرشا سیواسێ بشكێنن و تێكبدەن.
3- شـۆڕشـا شێخ سەعید پیران (1925)
شۆرشا شێخ سەعیدێ پیران مەزنترین راپەرینێن كوردی بوو د توركیا نوی دا. ل دیاربەكرێ و جزیرا بۆتان دەستپێكر. ئارمانجا سەرەكی یا شۆرشێ پاراستنا مافێن نەتەوەیی و ئایینی یێن كوردان بوون. د ماوەیێ، شێخ سەعید و ژمارەكا ژ چەكداران و هەڤالێن وی هاتن سێدارەدان ژ لایێ توركان ڤە، لێ ناڤێ وی بو هەتا هەتا وەك هێمایەكێن بەرخۆدانێ مایە. د ناڤ مللەتێ كوردان.
4- شـۆڕشـا ئـارارات (1927–1930):
رێكخراوا «خۆیبوون» سەركردایەتییا شۆرشا ئارارات كر. چیایێ ئارارات ببوو ناڤەندا شۆرشگێڕان. وان بۆ ماوەیەكی كورت شیان دەستهەلاتەكا كوردی خۆجهی دابمەزرینن، لێ دورەبەری سالا1930 هێزێن توركی پشتی ئۆپەراسیۆنێن سەربازی یێن بەرفرەه شۆرش هات راوەستاندن و هەلوەشاندن.
5- شـۆڕشـا بـارزان (1931–1934)
ئێك ژ گرنگترین سەرهلدانا كوردان بوو ل باشوورێ كوردستانێ
پشتی دامەزراندنا دەولەتا ئیراقێ و كۆنتڕۆلا حوكمەتا بەغدا ل سەر هەرێما كوردستانێ، گەلەك كوردان د نەرازی بوون ژ سیاسەتێن ناڤەندی.
ل سالا 1933دا، شێخ ئەحمەد بارزانی، سەرۆكێ بارزانییان، ل گەل پەیروە و هۆزێن خۆ، ل دژی حوكمەتا ئیراقێ سەرهلدان، ئەگەرێن سەرەكی یێن شۆرشێ پێكهاتی بوون ژ:
داخوازییا خۆبرێڤەبرنێ بۆ دەڤەرا بارزان.
ـ پاراستنا مافێن كوردان و رەتكرنا دەستتێوەردانا حوكمەتێ د كاروبارێن هەرێما كوردستانێ دا.
حوكمەتا ئیراق ب پشتەڤانیا بریتانیا هێزەكا مەزن بكارئینا. فڕۆكەیێن بریتانی ژی بۆ بۆمبارانكرنا دەڤەرا بارزان. پشتی شەڕ و بەرخۆدانێن مەز ن، پشتی چەند هەیڤان شۆرش هاتە سەركوتكرن و(شێخ ئەحمەد بارزانی) ناچار بوو خۆ بۆ هەرێمێن ژیریا ئیراقێ ڤەكێشیت و هاتە نەفیكرن بۆ ژێریا ئیراقێ، ئەڤ شۆرشە بوو بەرێ بنیاتی بۆ بزاڤا نیشتمانی یا كوردی ل باشورێ كوردستانێ.
6- سـەرهلدانـا دێـرسمێ (1937–1938).
سەرهلدانا دێرسمێ ل بن سەركردایەتیا (سەید ڕەزا ) ل دژی سیاسەتێن حوكمەتا توركیا دەست پێ كر. حوكمەتا توركان هێزەكا زۆر گران ل سەر دێرسمێ دا گرتن، ئەڤ رویدانە بوو ئەگەرێ كوشتنا هەزاران كەس و ئاوەرەبوونا ژمارە كا مەزن ژ خەلكێ دێرسمێ.
7- بـزاڤـا نـەتـەوەیی یا كـوردی ل ئیرانـێ و كـۆمارا مهابادێ (1946)
د دوماهیا شەڕێ جیهانی یێ دووێ دا، بزاڤا نەتەوەیی یا كوردی ل ڕۆژهەلاتێ كوردستانێ هێز و دەسهەلات وەرگرت. ل 22 كانوونا دوویێ 1946، كۆمارا مهاباد ب سەرۆكایەتیا (قازی محەمەد) هات راگەهاندن. ئەڤ كۆمارە ئێكەمین دەولەتدارییا نوی یا كوردی بوو. هەر چەندە د دوماهیا هەمان ساڵی دا هەلوەشان، لێ ببوو نیشانەكا هیڤی و ئومێد و خەباتا نەتەوەیی یا كوردان ل رۆژهەلاتێ كوردستانێ.
ل ئەنجامێ شۆرش و سەرهلدانێن كوردان د ناڤبەرا سالێن 1919 و 1946 دا، رۆلەكێ گرنگ د دروستبوونا هشیاریا نەتەوەیی یا كوردی دا هەبوو ل هەر چار پارچێن كوردستانێ. هەر چەندە پرانیا وان نەگەهشتنا ئارمانجێن خۆ یێن سیاسی، لێ وان باوەری ب مافێن نەتەوەیی و بیرۆكا چارەنڤیسیێ د ژیانێ دا هێلان و ئەڤ بیرۆكە و شۆرەشە هەتا ئەڤرۆ د ناڤ خەباتا سیاسی یا كوردان دا یا بەردەوامە.
