ل تـوركیا چ ڕویددەت؟
د. دژوار سندی
گۆڕەپانا سیاسی یا توركی؛ چەند مەهەكە ئێك ژ ئالۆزترین قەیرانێن حزبی د چەندین سالێن بۆری دا ب خۆڤە دبینیت، ئەو ژی ل سەر پاشخانەیا ناكۆكیێن قانوونی یێن گرێدای كۆنگرێ گشتی یێ 38 یێ پارتا گەل یا كۆماری (CHP)، كو مەزنترین پارتا ئۆپۆزسیۆنا توركیایە. ئەڤ قەیرانە ژ سنوورێن ناكۆكیێن رێخستنی یێن ناڤخۆیی دەربازبوو و بوویە كەیسەكا خۆدان رەهەندێن دەستووری، قانوونی و سیاسی كو كارتێكرنێ ل پاشەڕۆژا ئۆپۆزسیۆنا توركیا دكەت، و پڕسیاران ل دۆر سروشتێ پەیوەندیا د ناڤبەرا دەستهەلاتێن دادوەری و سیاسی دا پەیدا دكەت، هەروەسا كارتێكرنا ڤێ قەیرانێ ل سەر دیموكراسییا توركیا و پاشەڕۆژا هەلبژارتنێن بهێت دیار دكەت.
ئێك: پاشخانەیا قەیرانێ رهوڕیشالێن ڤێ قەیرانێ بۆ كۆنگرەیێ گشتی یێ كو پارتا CHP ل مەها چریا دویێ یا سالا 2023 ئەنجامدای ڤەدگەرن، كو ب هەلبژارتنا «ئۆزگۆر ئۆزێل» وەك سەرۆكێ پارتێ ب دوماهی هات، وەك جهگرێ «كەمال كـلیچدار ئۆغلۆ» یێ كو بۆ چەندین سالان سەركردایەتیا پارتێ دكر. پشتی ب دوماهیهاتنا كۆنگرەی، هندەك گۆتگۆت و بانگەشە ل دۆر هەبوونا سەرپێچی و ئالۆزیێن یاسایی پەیدابوون كو كارتێكرن ل سەر ئیرادەیا هندەك ژ شاندێن پشكدار د پرۆسەیا دەنگدانێ دا كربوون. ل سەر ڤێ چەندێ، سكالا ل دادگەهێ هاتنە تۆماركرن ژبۆ تانەدان د دروستییا كۆنگرەی و ئەنجامێن وی دا، ب ڤێ ئێكێ حزب كەفتە ناڤ ململانێیەكا یاسایی و سیاسی یا ئالۆز كو هەتا ئەڤڕۆ تەم و مژا وێ یا بەردەوامە.
كێشە گەهشتە ئاستەكێ كو باس ل ئەگەرێ هەژمارتنا كۆنگرەی وەك «پوچەلكرنا تەمام» (البطلان المطلق) دهێتە كرن، كو ژ لایێ قانوونی ڤە واتایا وێ ئەوە هەمی رێككار و ئەنجامێن ژ كۆنگرەی هاتینە ئاڤاكرن، وەك نەبووی بهێنە هەژمارتن.
دو: چەمكێ «پۆچەلكرنا تەمام» و كارتێكرنێن وێ یێن قانوونی پۆچەلكرنا تەمام د فقهەیا قانوونی دا، ئەو سزایە یێ كو دكەڤیتە سەر كارەكێ قانوونی؛ دەما كو كێماسیەكا جەوهەری د ئێك ژ ستویێن وی یان رێككارێن وی یێن سەرەكی دا هەبیت، ب شێوەیەكێ كو ئەو كارە ژ دەستپێكا دروستبوونا خۆڤە نەبووی دهێتە هەژمارتن. لێ جێبەجێكرنا ڤێ چەمكی ل سەر كۆنگرێن حزبی ئاریشەكا مەزن پەیدا دكەت؛ چونكی بابەت نە یێ گرێدای ب گرێبەستەكا مەدەنی یان مامەلەكا بازرگانی، بەلكو گرێدای ب سازیەكا سیاسی ڤە یە كو ئەركەكێ دەستووری یێ سەرەكی د سیستەمێ دیموكراسی دا دبینیت.
ژ بەر ڤێ چەندێ، شارەزایێن یاسایی ل توركیا ل سەر دوو بەران دابەش بووینە: بەرەك دبێژیت پێدڤی یە رێز ل بڕیارێن دادوەری بهێتە گرتن هەر چ ئەنجامەكێ سیاسی هەبیت و بەرێ دی دبێژیت كو پێدڤی یە ئیرادەیا دیموكراسی یا ئەندامێن پارتێ و جەماوەرێ وێ بهێتە بەرچاڤگرتن دەما چارەسەریا ڤان جۆرە كێشەیان دهێتەكرن.
سێ: قانوونا پارتێن سیاسی یا توركی و چارەسەریێن بەردەست: قانوونا پارتێن سیاسی یا توركی یا ژمارە (2820) یا سالا 1983ێ، بابەتێ كۆنگرەیێن گشتی یێن پارتێن سیاسی رێكدێخیت، و كۆنگرەیێ گشتی وەك بلندترین دەسهەلاتا رێخستنی د ناڤ حزبێ دا دهێتە هەژمارتن.
ژ لایێ قانوونی ڤە، ئەڤ قەیرانە ب چەند رێكان د شیاندایە بهێتە چارەسەركرن:
1- بەردەوامبوون د تانە و رێكارێن دادوەری دا هەتا دەركەفتنا بڕیارا دوماهیێ كو پێگەهێ قانوونی یێ كۆنگرەی دیار دكەت.
2- ئەنجامدانا كۆنگرەكێ نائاسایی یێ نوو كو تێدا ئەندام ب شێوەیەكێ شەفاف و رۆهن پشكدار ببن، ب مەرەما دوبارە ئاڤاكرنا شەرعیەتا حزبی و ب دوماهیئینانا ناكۆكیان.
3- گەهشتن ب رێككەفتنەكا سیاسی د ناڤ پارتێ دا كو هەمی لایەنێن ناكۆك ل سەر میكانیزمەكێ كۆك ببن بۆ برێڤەبرنا قووناغا داهاتی.
وەسا دیارە كو بژاردەیا دویێ، یانكو ڤەگەران بۆ دەنگێ ئەندامان و گرێدانا كۆنگرەكێ نوو، گونجایترین رێكە ل گەل فەلسەفا دیموكراسیا حزبی، چونكی بڕیارا دوماهیێ ددەتە دەستێ وێ تەخا كو نوونەراتیا ئیرادەیا راستەقینە یا حزبێ دكەت.
چار: ئەگەر كارێ پێدڤی د دەمێ پێدڤی دا نەهێتە كرن دێ چ چێبیت؟: ئەڤ پرسیارە جەوهەرێ گەنگەشا نوكەیە ل ناڤ توركیا. ئەگەر ناكۆكی بۆ دەمەكێ درێژ بەردەوام بن؛ بێی كو ب رێكا دادوەری یان سیاسی بهێنە ئێكلاكرن، رەنگە حزب تووشی قەیرانەكا شەرعیەتا ناڤخۆیی ببیت كو كارتێكرنێ ل سەر شیانێن وێ یێن رێخستنی و بڕیارێن وێ یێن سیاسی بكەت.
هەروەسا بەردەوامبوونا پارچەبوونا دوبەرەكیا لاوازكرنا وێنەیێ حزبێ ل دەڤ رایا گشتی و كارتێكرنێ ل سەر ئامادەباشیا وێ بۆ هەلبژارتنێن بهێت بكەت.
ژ لایێ سیاسی ڤە، درێژبوونا دەمێ قەیرانێ دبیت مەترسیدارتر بیت ژ خۆدی قەیرانێ، چونكی هێزا پارتێن سیاسی د رۆهنیا سەركردایەتی و ئێكگرتن د بڕیارێ دا دهێتە دیتن.
پێنج: ئەرێ دێ رێگری ل پارتا CHP هێتەكرن كو پشكداریێ د هەلبژارتنێن بهێت دا بكەت؟: ژ لایێ قانوونی ڤە، هەتا نوكە چو بڕیارەك ژ كۆمسیۆنا بلند یا هەلبژراتنان و دەستهەلاتا دادوەری یا دوماهیێ نینە كو بڕیارا بێبەهركرنا پارتا گەل یا كۆماری ژ پشكداریكردنێ د هەلبژارتنان دا دابیت.
لێ هندەك مافپەروەر ل توركیا پڕسیارێن وێ چەندێ دكەن، كو ئەگەر كێشەیا ل سەر شەرعیەتا كۆنگرەی بەردەوام بیت و رەوشا رێخستنی یا حزبێ نەهێتە چارەسەركرن، دبیت ل پاشەڕۆژێ هندەك ئاستەنگێن قانوونی پەیدا ببن سەبارەت ب بجهئینانا مەرجێن رێخستنی یێن كو قانوونا پارتێن سیاسی سەپاندینە.
شەش: رۆلێ پارتا داد و گەشەپێدان (AKP) د سەرهەلدانا ڤێ قەیرانێ دا چییە؟: ئەڤ تەوەرە ئێكە ژ پڕ كێشەترین لایەنێن ڤێ بابەتێ. لایەنگرێن پارتا گەل یا كۆماری وەسا دبینن كو مفادارێ ئێكێ یێ سیاسی ژ بەردەوامبوونا ڤێ قەیرانێ، پارتا داد و گەشەپێدان (AKP) یا دەسهەلاتدارە، چونكی سەرقالبوونا مەزنترین پارتا ئۆپۆزسیۆنێ ب كێشەیێن خۆ یێن ناڤخۆیی ڤە، مەیدانەكا سیاسی یا بەرفرەهتر ددەتە حوكمەتێ.
ل بەرانبەر دا، هەتا نوكە چو بەلگەیێن قانوونی یان دادوەری نینن كو بسەلمینن دەستوەردانەكا راستەوخۆ ژ لایێ پارتا AKP ڤە هەبیت د دروستبوونا ڤێ قەیرانێ دا یان د ئاراستەكرنا كەیسا وێ د دادگەهان دا.
لەوما، گرێدانا ڤێ قەیرانێ ب رۆلەكێ راستەوخۆ یێ حوكمەتێ ڤە، هەر د چارچووڤێ شیكاریا سیاسی و پێشبینیان دا دمینیت، نەك د ناڤ راستیێن قانوونی یێن سەلماندی دا. لێ یا پشتراست ئەوە كو بەردەوامبوونا ناكۆكیێن ناڤ ئۆپۆزسیۆنێ د بەرژەوەندیا تەرازویا هێزا لایەنێ بەرامبەر دا دشكێتەوە.
حەفت: كارتێكرنا قەیرانێ ل سەر دیموكراسیا توركیا نەگونجایە ئەڤ قەیرانە بتنێ وەك بابەتەكێ حزبی یێ ناڤخۆیی بهێتە دیتن. پارتێن سیاسی فاكتەرەكێ سەرەكی نە د بنیاتێ دیموكراسی دا، و هەر قەیرانەكا تووشی مەزنترین پارتا ئۆپۆزسیۆنێ ببیت، دێ ب رەنگەكێ ژ رەنگان كارتێكرنێ ل دیمەنا گشتی یا دیموكراسی ل وەلاتی كەت.
ژ لایێ دیموكراسی ڤە، بەردەوامبوونا هەڤڕكیان دبیت ببیتە ئەگەرێ لاوازبوونا باوەریا خەلكی ب پارتێن سیاسی و شیانێن وان بۆ برێڤەبرنا ناكۆكیێن وان یێن ناڤخۆیی. لێ ئەگەر ئەڤ كێشەیە ب رێكا قانوونی و دیموكراسی و ب رێزگرتن ل سەروەریا قانوونێ و ئیرادا ئەندامێن حزبێ بهێتە چارەسەركرن، دێ بیتە نموونەیەكا ئەرێنی كو رەوشەنبیریا دیموكراسی ب هێز دكەت.
* ئەكادیمی و تایبەتمەند د یاسایێن گشتی دا
