مۆزیک.. زمانێ ڕۆحێ و دەستپێکا دەربڕینا شارستانی
ئەرشەد زاخۆیی
مۆزیک وەک ئاوێنەیەکێ دهێتە نیاسین کو پێشکەفتن و کووراتیا کولتووری یا نەتەوان نیشان ددەت؛ ئەو زمانەکێ جیهانییە کو سنووران دەرباز دکەت و مێژوویا ئاوازدار یا گەلان دوکیۆمێنت دکەت. هەروەسا د درێژاهیا سەردەمان دا، ئامرازەکێ سەرەکی بوویە د پێشڤەچوونا شارستانیەتان دا، چونکی بستیەکا بهێز ڤە گرێدای بوویە ب پەرەسەندنا هزرا مرۆڤایەتی، ڕێوڕەسمێن ڕۆحی، سیستمێن جڤاکی، و دەربڕینێ ژ بلندترین هەستێن مرۆڤایەتی.
ژ دەستپێکا مێژوویێ وەرە، ئاواز بووینە هەڤالێن کاروانێ مرۆڤی بەر ب پێشڤەچوونێ. مرۆڤێن بەری نوکە ڕیتمێن سادە بۆ دەربڕینا ناسنامەیا خۆ و پشکداریکردنا ئەزموونێن خۆ بکارئیناینە. مۆسیقا تەنێ خۆشیەکا دەمکی نەبوویە، بەڵکو پشکەکا سەرەکی بوویە د پەرستگەه و بیرەوەریا ئایینی دا، وەک ئەوا د شارستانیەتێن میزۆپۆتامیادا (وادی الرافدین) هەبووی. داهێنانا ئێکەم سیستمی مۆسیقایا نڤێسایی ژ لایێ سۆمەرییان ڤە و چێکرنا «قیسارەیا ئور»، بەلگەیەکێ حاشا هەلنەگرە کو مۆزیکا ژ هەزارەیێ سێیێ پێش زایینی وەرە، کۆڵەکەیەکێ بنەڕەتی یێ ئاڤاکرنا شارستانیەتێ بوویە.
ڕێنیسانسا هزری و گرێدانا وێ ب هۆنەری ڤە.
د سەردەمێن زێڕین یێن شارستانیەتێن جیاواز دا، ڕۆڵێن هوسا ددانە مۆسیقایێ کو ژ لایەنێ دەنگی یێ بتنێ دەرباز دبوو و دگەهشتە زانست و فەلسەفەیێ:
* شارستانیەتا یۆنانی:
فەیلەسۆفێن یۆنانی باوەری هوسا هەبوو کو مۆزیک هێزەکا چارەسەریێ هەیە و دشێت دەروونی پاقژ بکەت و ڕۆحێ چاک بکەتەڤە.
* شارستانیەتا عەرەبی و ئیسلامی:
زانا و فەیلەسۆفێن موسڵمان ڕۆڵەکێ پێشەنگ هەبوو د دانانا تیۆریێن مۆسیقایێ دا. پشکداریا فەیلەسۆفێن وەک «کندی» و «فارابی» د شیکارکرنا پەیژەیا مۆسیقایێ و ڕێکخستنا قانوونێن وێ دا، نیشانەیەكا دیارە کو تێکەڵبوونا هۆنەری ب زانستێن ورد یێن وەک ماتماتیک و فیزیا دیار دکەت.
مۆزیک وەک ئاوێنەیەک بۆ پێشڤەچوونا نەتەوان
مۆزیکێ ڕۆڵەکێ دیار هەبوویە د ئاڕاستەکرنا جڤاکان دا:
* نەمرکرنا مێژوو و شانازییان:
ئاواز ڕێیەک بوون بۆ دۆکیۆمێنتکرنا داستانان، نەمرکرنا سەرکەفتنان، و بلندکرنا ورەیێ د کاتێن تەنگاڤی و جەنگان دا.
* بلندکرنا تاما گشتی:
مۆزیک ئەگەرەکە بۆ پاقژکرنا هەستێن مرۆڤی و پێگەیاندنا ویژدانێ جڤاکی، ئەڤ چەندە ژی ب شێوەیەکێ ئەرێنی ڕەنگڤەددەت ل سەر ڕەفتارا گشتی یا جڤاکی و ژینگەیەکا باش بۆ داهێنانێ د بوارێن جیاواز دا چێدکەت.
بۆ خواندنا پتر ل سەر ڕۆڵێ هۆنەر و مۆسیقایێ د ئاڤاکرنا کولتووران دا، هوین دشێن سەرەدانا گوتارا «مۆزیکا شارستانیەتان» (موسیقی الحضارات) ل سەر مالپەرێ «چفە پالپە» بکەن، یان لێکۆڵینەوەیێن پسپۆڕی بخوینن وەک «ئەزموونا مۆسیقایی د ناڤبەرا شارستانیەتان دا» (التجربە الموسیقیە بین الحضارات) ئەوا ژ لایێ دەزگەهێ هینداوی ڤە هاتیە بەلاڤکرن.
کورتـی
نەشێین مۆزیکێ ژ کاروانێ ڕێنیسانسا مرۆڤایەتی جودا بکەین؛ ئەو تەنێ هۆنەرەک نینە بۆ گۆهێدانێ، بەلکو وەرگێڕانەکا زیندوو یا ڕەوشا جێگیربوونا هزری و کولتوورییە ئەوا هەر نەتەوەیەک پێ دگەهیت. مۆزیک هەمیشە وەک هێمایەکێ شارستانیبوونا مرۆڤی و هێزەکا پاڵنەر بەرەو پێشڤەچوون و تەباییا جڤاکی دێ مینیت.
