مەترسییا ل سەر خواندنا زمانێ كوردی ل رۆژئاڤایێ كوردستانێ
موسەدەق تۆڤی
ب دەسپێكا ئەوا كو ب بهارا عەرەبی هاتییە بناڤكرن، رەوشا وەلاتێ سووریێ هاتەگوهارتن، سالا 2011 خەلكێ وی وەلاتی هەر پێكهاتەكێ ل جهووارێ خوە دەست ب خوەنیشادان و دژایەتییا ئاشكرایا دەستەلاتێ سووریێ كر. رۆژئاڤایێ كوردستانێ ژی ژ مێژبوو ئەو خەلكە ل هیڤیا رۆژەكێ بوون كو ژ دەستەلاتێ بەعسا سووری رزگار ببن، لەوما تەڤایی خەلكێ رۆژئاڤایێ كوردستانێ ژ كورد و پێكهاتەیێن دیتر، پارتیێن سیاسی و سازیێن جڤاكا سڤیل ب هەموو رێ و ئامرازێن پێدڤی دەست ب سەرهلدانێ كرن. دەمێ دەستهەلاتێ دەولەتێ دیتی دێ كۆنترۆلا رۆژئاڤایێ كوردستانێ ژ دەستان دەركەڤیت ب پێكهاتن دگەل ئالییەكێ كوردیێ گرێدایی ب رێكخستنەكا كوردی یا دەرڤەی رۆژئاڤا دەڤەرێن كوردنشین رادەستی وی ئالیێ كوردی كرن. وی ئالی ژی دەستەلاتەكێ خوە جهی ل ژێر ناڤێ ئیدارەیا خوەسەرا باكوور و رۆژهەلاتێ سووریێ دامەزراند، د قوەناغێن پاشتردا دەلیڤە بدەستڤەئینا و تەڤایی رێكخستنێن كوردیێن نە دهەڤبیر ل گەل وان بەربەندكرن و دژایەتییا هەر چالاكییەكا وان كر، د هەمان دەمدا دەلیڤە ب دەستڤەئینان تایبەت د قووناغا هەڕفتنا رژێما بەشار ئەسەدی دا سنوورێ دەستەلاتێ خوە بەرفرەهتر لێكر و دەستەلاتێ هندەك دەڤەر و باژێرێن دیترێن سووریێ گرتەدەست، د چ سەردەماندا كوردنشین نەبووینە بەلێ ب سەدان گەنجێن وەلاتپارێزێن كورد كرنە قوربانی بۆ گرتنە دەستا وان دەڤەر و واران، ل داویێ ب ساناهی ئەو دەڤەر ژ دەستەلاتێ وان دەركەتن و كەتنە ژێر كونترۆلا حوكمەتا نوو یا سووریێ.
مژار نە هەلسەنگاندن و رەوشا ئیدارەیا خوەسەرە، بەلێ د هلسەنگاندنا وێ دا ئەز دبێژم دگەل سەدان نەرێنیێن وێ ئیدارەیێ دەسكەفتێ هەرە گرنگێ وێ چەسپاندنا خواندنا كوردی و ڤەكرنا دبستان و پەیمانگەه و زانكۆیێن كوردی و گرنگیدان ب وەشان و چاپا كوردی بوو، د ئەنجامدا خواندنا كوردی ب تیپێن لاتینی ب بەرفرەهی جهێ خوە ل وێ پارچەیا وەلاتی گرت و هەر كوردەكی ب چاڤێ رێزگرتنێ لێ دنێری و هیڤییەكا مەزن ب وێ پرۆسەیا خواندنێ هەبوو.
پشتی حوكمەتا ئەحمەد شەرعی هاتییە دامەزراندن، بەری هەر تشتەكی درووشمێ ئێكپارچەییا خاكێ سووریێ بلندكر، ئەڤە ژی دەسپێكەك بوو بۆ ژناڤبرنا دەستەلاتێ كوردی یێ ب ناڤێ ئیدارەیا خوەسەرا باكوور و رۆژهەلاتێ سووریێ و ب دەسپێكرنا هێرشێن لەشكەری یێن سووریا نوو بۆ سەر تاخێن ئەشرەفییە و شێخ مەقسودێن كورد نشین ل حەلەبێ ل دەسپێكا ئیلۆنا 2025 پلانا ژناڤبرنا دەستەلاتێ كوردی دەسپێكر، ئەڤ هێرشە د بەردەوام بوون هەتا مانا لەشكەرییا هێزێن هەسەدە HSD ل پاریزگەها حەسەكە سنوورداركری و ئەو ژی ب مەرج و بریارێن دەستەلاتێ حوكمەتا شامێ و هاتنا هێزێن وێ بۆ پارێزگەها حەسەكێ ئانكو رۆژئاڤایێ كوردستانێ (هەر چەندە ئەو هێزە د نهادا هێزەكا رەمزییە) بەلێ نیشانا بێ دەستەلاتكرنا ئیدارەیا خوەسەر و كونترۆلكرنا تەڤایی رۆژئاڤایێ كوردستانێ یە.
گوایە دانوستاندن د ناڤبەرا سەركردایەتییا HSD و حوكمەتا شامێ د بەردەوامن، د داخۆیانی و راگەهاندنێن سووریێ دا دیارە تشتەك ب ناڤێ ئیدارەیا خوەسەر نامینیت، دەستەلات ل تەڤایێ سووریێ دێ (مەركەزی) بیت، سیستەم ل تەڤایی وارێن دەستەلاتداریێ و رێڤەبرنێ دێ ئێك سیستەم بیت و دێ ل شامێ بریار ل سەر هێتەدان، ئانكو تشتەك ب ناڤێ دەستەلاتێ خوەجهی نامینیت، د بەرامبەر دا دەستەلاتێ ئیدارەیا خوەسەر كو د نهادا د رێزا نەمانێدا یە و هەیی و نەیی سەركردێ HSD ژەنەرال مەزلۆم عەبدی یە یێ هندەك داخۆیانییان ددەت هیڤییەك ژێ ناهێتەكرن تشتەك ب ناڤێ ئیدارەیا خوەسەر یان دەستەلاتێ خوە جهی بمینیت.
د ڤێ بگر و ڤەكێشێ دا خواندنا كوردی قوربانییا هەرەسەركەییە، ب ناڤێ ئێككرنا بەرنامەیێن خواندنێ ل سووریێ سەرێ چەند مەهەكانە تەڤایی دبستان و پەیمانگەه و زانكۆیێن رۆژئاڤایێ كوردستانێ هاتینەگرتن، بزاڤێن نەهێلانا خواندنا كورد دهێنەكرن یان ژی سنوورداركرنا خواندنا كوردی وەك دەرسا بژارەیا زمانێ كوردی هەفتیێ دو دەمژمێران. پلانا نەهێلان و ژناڤبرنا خواندنا كوردی ب هزرا من پلانەكە ژ مێژە بەرنامە بۆ هاتییەدارێتن، دەربرینە ژ ئایدلوجیا دەستەلاتدار ل سووریێ و ئالیێن دەرڤەی سووریێ ل پشتن و پشتەڤانیێ لێ دكەن.
نێزیكی پازدە سالانە كوردی بوویە زمانێ خواندنێ ل رۆژئاڤایێ كوردستانێ، زێدەباری وێ چەندێ خواندن و نڤیسین و وەشانا كوردی دیرۆكەك كەڤن ل سووریێ هەیە، ئێكەمین كۆڤارا كوردی ب ناڤێ (هاوار – HAWAR) ل 15 گولانا 1932 ل شامێ هاتییە بەلاڤكرن و ژ شامێ ڤە خواندنا كوردی یا تیپێن لاتینی دەربازی دەڤەر و پارچەیێن دێ یێن كوردستانێ بوویە، ئەڤرۆ ل دووڤ هەموو بنەمایێن مافێن مرۆڤی و بریارێن یونسكۆ و سازیێن ناڤنەتەوەیی یێن تایبەت ب خواندنا زمانێ نەتەوەیی، هیچ دەستەلاتەكێ ماف نینە زمانێ كوردی ل دبستانێن رۆژئاڤایێ كوردستانێ بەربەند بكەت و هیچ لایەنەكێ كوردی د چ رەوش دا بیت ماف نینە دەست بەردانێ ژ ڤی مافێ رەوایێ كوردان بكەت.
ل ڤێرێ پێدڤی دبینم ئالی و سازی و پارتێن كوردستانی، سازیێن جڤاكا سڤیل و رەوشەنبیری و نڤیسكارێن كورد ل هەموو جیهانێ، بەرا هەمووان ژی دەستەلاتێ هەرێما كوردستانێ و نوونەرێن هەرێمێ ل پەرلەمان و حوكمەتا ئیراقێ هەڤگرتی و ئێكدەنگ پەیامێن نەرازیبوونێ بگەهیننە هەموو جهانێ و دژایەتییا خوە بۆ پیلانا نەهێلانا خواندنا كوردی ل رۆژئاڤایێ كوردستانێ دیاركەن و هەر رێكەكا هەی بگرنە بەر بۆ شكەستنا ڤێ پیلاتێ.
