(نۆرمال) كرنا ئیراقێ: ئەرێ گرتنا ب كۆم و دەستەسەركرنا پارەی، ئاماژە ب نەمانا گەندەلیێ ددەت؟
نڤێسین: غەیس عەبدولئەحەد *
وەرگێران و كورتكرن: عزەت یوسف
دەرگەهێن دەڤەرا كەسك ژ پیلایێ چەكنەبڕ هاتینە دروستكرن. ل هەر رەوشەكا نەرازیبوونێ ژبەر نەبوونا كارەبێ یان بێكاریێ، یان ژی هێرشێن ئەمریكی و ئیسرائیلی ل سەر ئیرانێ دەرگەه دهێنە داخستن و رێ ناهێتەدان كەس ب ژوور بكەڤیت.
سپێدە زوییا 28ێ خزیرانێ دەرگەه هەمی هاتنە داخستن، تانكێن ئەبرامز – چێكەرێن ئەمریكی سەرێ رێیان گرتن، هێزێن دژەتیرۆرێ بلاڤەبوون، ئەڤجارە رێ نەهاتە دان ژ ناڤدا بۆ دەرڤە ب دەركەڤن، نەكو بهێنە دناڤدا..
ل زەلالبوونێ، ئیراقی ل گەل پەیامێن گرتنا نێزیكی 50 كەسان ژ خەو هوشیار بوون، ژ وانە 12 پەرلەمانتار و بەرپرسێن پلە بلند و دەستەسەركرنا سەدان ملیۆن دولارێن كاش و زێڕ. گرتنا وان دلخۆشیەكا مەزن دا خەلكێ ئیراقێ. جارا ئێكێ یە هەمی ئیراقی ژ هەمی ئالی یێن نەژادی و مەزهەبی و جڤاكی ل سەر ب رێككەڤن ئەوە كو گەندەلكار و گەندەلیا حزبێن سیاسی و چاڤتاریا كۆمەك ژ بەرپرسێن حزبان و بزنیزمان و سەركردێن ملیشایانە هەر ژ 2003 وەرە ئیراقێ برێڤە دبەن.
(نە تنێ تشتەكە هەمی سەرۆك وەزیر ئەنجام ددەن)
ل رۆژا دەستبكار بوونا سەرۆكێ نوی یێ وەزیرێن ئیراقێ ل دەستپێكا مەها گولانێ، عەلی زەیدی، 41 سالی، ب زمانەكێ شاشیا رێزمانی، مینا هەر سەرۆك وەزیرەكێ بەریا خۆ، كۆمەكا ژڤانێن پێوەری ل سەر روحا خۆ دان: پشتەڤانیكرنا كەرتێ پیشەسازیێ و چاندنێ و گەنجان: چاككرنا كارەبێ چارەسەركرنا ئاكنجیبوونێ. لێ دویر ژ دوزێن ژ هەمیان پێدڤیتر كو بزنیزمانێ دەولەندێ خۆدان شارەزاییەكا كێما سیاسی تەكەز ل سەر كری ژ چەككرنا گرۆپێن ئالیگرێن ئیرانێ و شەڕێ دژی گەندەلیێ (بێ خیچا سۆر بوو). میلیشیا و گەندەلی گەفێن مەزنن ل سەر ئیراقێ.
لێ سەرۆك وەزیرێن بەری وی و بەری بەری وی هەمان سۆز دابوون – خۆیا كرن كو تۆڕێن مەزنێن گەندەلیێ ئاشكەرا كرینە – ئەو هاتن و چوون سەردەمێ وان یا تژی گەندەلی بوو، وەلات د رەوشەكا خرابا خزمەتكاریێن گشتی دا بوو. ئەرێ بۆچی دڤێت ئەڤجار یا جودا بیت؟
(نەخێر، ئەڤە نە تنێ تشتەكە هەمی سەرۆك وەزیر دكەن، ئەڤە یا بێ وینەیە – هەژاندنەكا راستەقینەیە د ناڤا ناڤەندێن سیاسی دا، چونكی ئاماژەیە بۆ هەمی سیاسەتمەداران بێ ڤەدەری، كا دێ چ ب سەرێ وان قەومیت).
دبینین، كو سەرۆك وەزیر بزاڤێ دكەت ئیمپراتۆریەتێن دارایی یێن حزبێن سیاسی بهەلوەشینیت – ئیمپراتۆریەتێن ل سەر گەندەلییا دیار و ئاشكەرا هاتیە بنیاتنان – كو هەمی سیاسەتمەدار بێ جوداتی یێن كەتینێ. لەوا دەما تۆ چار یان پێنج كەسەكان ژ وان هەلدبژێری و سزا ددەی، ئەڤە دبیتە پەیامەكا روون بۆ هەمییان: كو یا ب سەرێ ئەڤانە هاتی دبیت هەوە هەمییا ڤەگریت، ئەگەر هین هۆ و هۆ نەكەن.
(دابەشكرنا دەستكەفتیان)
زەیدی وەك بەربژارەكێ لهەڤهاتنێ هاتە سەر تەختێ دەستهەلاتداریێ، پشتی چەند مەهەكان ژ دانوستاندن و كێش و ڤەكێشان دناڤبەرا چارچووڤێ هەماهەنگیێ، كو بلوكێ حزبێن شیعی یێن مەزن و كەساتی یێن پەرلەنتارە، و پشتی ئیدارەیا ترامبی مافێ ڤیتو دژی بەربژێرێن سەرەكی بكارئینای.
دانوستاندن – د راستی دا بازارە ل سەر دابەشكرنا دەستكەفتییان – راهێنانەكا باشە، د هەمی هەلبژاردناندا دووبارە دبیت، ل ژێر سستەمێ كو دبێژنێ كوتا، كو بوویە بەرێ كوژی د سیاسەتا ئیراقێ دا؛ سەرۆكێ وەزیران شیعی و سەرۆك كۆمار كوردی. لێ كوتا ب رامانا دابەشكرنا پۆستێن حوكومەتێ دهێت، دناڤبەرا هەمی گرۆپێن سیاسی دا: سوننە، شیعە، كورد و غەیری وان.
بانكدارەكێ ناڤدەولەتی، كو ژ ئالیێ حوكومەتا بەرێ هاتبوو دامەزراندن، گۆت: (حزبان دەولەت دناڤ دەولەتێ دا ئاڤاكرینە. دبیت مە حەفت یان هەشت ژ ئەڤان دەولەتێن بچویك هەبن، ل هەر گرێبەستەكا حوكومی 5% بۆ 10% وەردگرن.
د سستەمێ پارڤەكرنا دەستهەلاتا كوتا دا، ئەگەر وەزیرێ پەترۆلێ شیعە بیت، دڤێت ب كێمی ئێك ژ جێگرێن وی سوننە بیت. ل ڤێرە گەڕا دوێ یا بازار و بازرگانیێ د ناڤا بلۆك و حزبێن سوننی ل سەر ئەڤی پۆستێ مفادار دەستپێدكەت. كا بهایێ پۆستێ جێگرێ وەزیرێ پەترۆلێ همبەری چەند پۆستێن رێڤەبەرێن پەروەردێ و ساخلەمیێ رەوشەنبیریێ دكەت؟
ل مەها ئێكا سالا 2025، (عەدنان ئەلجومەیلی)، ئەندازیارێ گەنج و روی ڤەبی و دەڤ ب كەنی، خۆدان سمبێل و پرچ بۆش و بەژن زراڤ، وەكی جێگرێ وەزیرێ پەترۆلێ و بەرپرسێ پالاوگەهان هاتە دامەزراندن.
د چەند گرتەیێن ڤیدیۆیی دا، سەرۆك وەزیرێن بەرێ (موحەمەد سودانی) سینگێ خۆ دئینتەدەر و چاڤكێن رەشێ رۆژێ ل چاڤانە، پرۆژەیێن نوی ڤەدكەت و دەستكەفتێن حوكومەتا خۆ نیشاددەت، ل كێلەكا وی ئەلجومەیلی یێ ب كەنی و گرنژی دەردكەڤیت، د پارچەكا ڤیدیویی دا خەلاتێ (فەرمانبەرێ شەریف) ژ سودانی وەردگریت. لێ هەر زوی پشتی دوڕاندنا سوودانی ژ بۆ بەربژێریا خولا دوێ و زەیدی بوویە سەرۆكێ وەزیر، هەمی تشت تێكدا هەڕفت.
ئەلجومەیلی ئێكەم كەس بوو ل 30ێ گولانێ هاتیە گرتن، ب قاتەكا زەر ل بەر و ب دەهان چەكێن رەشاش و سندۆقێن فیشەكان ل دەردورێ وی كو د مالا وی دا هاتبوونە گرتن، ل سەر شاشا تێلەفزیوونێ هاتە نیشادان. ڤەكۆلەر دبێژن كو ئەوان دەه ملیۆن دۆلار كاش، سێ ملیار دینار (نێزیكی دو ملیۆن دۆلار)، كیلۆ و نیڤ زێڕ و نێزیكی 40 ملكێن دی ل سەرانسەرێ بەغدا و پارێزگەهێن دی ڤەگەراندن. د حەفتیێن دویڤڕا، هێشتا سامان دیار بوو: پارەیێن حەشاندی د بوتلێن پلاستیكی یێن ئاڤێ، د كەنال و ئاڤەرۆكێن باران، و د دیوارا دا ڤەشارتی هاتنە دیتن – و دبێژن كو حەفت ملیار دینارێن ئیراقی، هاتنە دەستەسەركرن دەما ژنا وی هەوڵددا د فڕنەكا ژ دەرڤە دا بسۆژیت. هەتا نیڤا مەها تیرمەهێ، تەڤاهییێ دەستەسەركری د ڤێ دۆسیێ دا گەهشتە 127 ملیار دینار و 24 ملیۆن دینار و 375 كیلو زێڕ و 70 مولك، زێدەباری هژمارەكا ترۆمبێل و كەلوپەلێن دی.
د هەڤدیتنەكێ ل گەل رۆژنامەڤانێن ئیراقی، ئەلزەیدی گۆت كو ئەلجومەیلی بەری گرتنا وی هەولدا وی ب 200 ملیۆن دۆلاران بەرتیل بكەت داكو ل سەر پۆستێ خۆ بمینیت – د هندەك راپۆرتان دا دهێتە گۆتن، كو تەڤاهیێ بەرتیلێ گەهشتیە 600 ملیۆن دۆلاران.
سیاسەتمەدارەكی بۆ رۆژناما گاردیان راگەهاند: (گەلەك ئالی هاتنە پێش و مفا ژ كاركرن ل گەل ئەلجومەیلی وەرگرتن، ئەوی ژ ئەڤ ئالی وەك پاراستنەك بۆ خۆ دزانی.) ل گەل بەرفرەهبوونا پەیوەندییێن وی ل گەل ئالی یێن سیاسی – نە تنێ بۆ وێ بلۆكا سوننی یا كاندید كری، بەلكو بۆ سەرۆكێن خۆ ل وەزارەتا پەترۆلێ و ل نڤێسینگەها سەرۆك وەزیران – گەهشتە وێ باوەریێ كو كەس دەستێ خۆ درێژ ناكەتێ. ل گەل خورتبوونا پشتەڤانیا وی یا سیاسی، دەست ب ئەنجامدانا شاشی یێن كارەساتی كر..
(وەسا دەست ب شاشی و زێدەگاڤیان كر – مینا سەختەكرنا گەهاندنان بۆ عمباران، و ڤەگوهاستنا سۆتەمەنیێ بۆ عمبارێن نەیی. مە بهیستنا هەبوونا هزاران كرێكارێن وەهمی یێن رۆژانە كر، كو كرێیا وان دهاتە مەزاختن و هەرچەندە د ئەسلدا هەبوونا وان هەر نەبوو. مە بهیستنا گرێبەستێن ڤەگوهاستنێ ب ملیۆنان دۆلار د ناڤ پالاڤگەهان دا كر – گرێبەست ب هەژمارێن ئەسترۆنۆمی.).
(دڤێت ئەڤ بەشە ب دوماهیك بهێت)
ڤەكۆلین و گرتن هەڤدەم بوون ل گەل دۆ بوویەران: فشارەكا دژوار ل سەر ئالیێ دارایی یێ ئیراقێ ژبەر شەڕی، و دەستێوەردانا ئەمریكا د ئیراقێ دا.
ل گۆڕ ژێدەرێن حوكمەتێ و هندەك ئەندامێن پەرلەمانی و ژێدەرەكێ نێزیك ل دادوەریێ، دبێژن ئەمریكی بێزار بوون ژ شكەستئینانا بەردەواما سیاسەتمەدرێن ئیراقێ بۆ ئەنجامدانا چاكسازیێ، لەوا ل شوینا ڤێ، پەیوەندی یێن نێزیك ل گەل دادوەریا ئیراقێ دروستكرن. نوینەرێ نوی یێ ئەمریكا، (توم باراك)، ژی تەڤلی بوو، ب خۆرتی بەحسێ كۆنترۆلا دەولەتێ ب سەر چەكی دا كر.
كێشیەیا ئەلجومەیلی یا نموونەیی بوو، هژمارەكا سیاسەتمەدارێن مەزن یێن كەتینێ، لێ ناڤێن سەرۆكێن حزبێن مەزن نەهاتینە گۆتن. وەكی ئێك ژ كاربدەستان گۆتی: (مرۆڤ ل داویێ نزانیت دێ چ قەومیت، ئەگەر هات و فشار گەهشتە سەر ئەڤان پارتان، گرۆپێن چەكدار دێ چ كەن؟ ئیران دێ چ كەت؟ ئەڤێ كەیسێ خالەكا نەخۆش بۆ ئەمریكیان دروستكر: قاچاخچیاتیا پەترۆلا ئیراقێ.
ئەوی بەرپرسی گۆت: (حوكمەت و دەستهەلاتا دادوەریێ هەولددەن دوو ئارمانجان بگەهینن. یا ئێكێ هندی بشێن ئەوی پارەی ڤەگەرینن، یێن حزب و سەركردێن سیاسی ب درێژاهییا سالان ب پیڕە برینە. یا دوێ قەتاندنا هەمی فۆرم و هویركاری یێن پەیوەندییان د ناڤبەرا حزبان و دەولەتێ دا – ئانكو پەیوەندی یێن دناڤبەرا فەرمانگەهێن ئابووری یێن وان حزبان و هەر كوژیەك ژ كوژیێن دەولەتێ دا، ب رامانەكا دی؛ ئێدی ئالی نكارن هیچ تشتەكی ژ دەولەتێ بستینن.)
ئەو هزرا كو حزب ل سەر ئەوان پشكێن ژ دەولەتێ وەردگرن بژین – د رێیا پرۆژە و كۆمیتەیان دا – دڤێت نەمینیت. دڤێت ئەڤ بەشە ب دوماهیك بهێت. و ئەڤە گرنگترین تشتە د دیرۆكا ئیراقا نوی دا ئەگەر رووبدەت.
ئەرێ ئەڤ هەوا داویێ ل دژی گەندەلیێ دێ هیچ ئەنجامەكێ جیددی بۆ هەبیت؟ یان د باشترین رەوشدا دێ كارەكێ دیترێ جوانكارییێ بیت – یا ن ژی دێ بیتە رەوشەكا ئێكلاكرنا تۆلە و حسابێن سیاسی؟ و چاوا ئیراق دكاریت ببیتە دەولەتەكا نۆرمال، شیانا چاكسازیێ هەبیت؟ د دەمەكی دا دناڤ شەڕەكێ فرەئالی دایە و ل سەرانسەرێ ئاخ و ئەسمانێ وێ دهێتە كرن – و ئەرێ دشیاندایە ئەڤ چاكسازی بێ لێپرسین ژ سەرۆكێن حزبان و ئەو دەولەتێن بچویكێن وان ئاڤا كرین، بهێتە ئەنجامدان؟
كەسانێن ناڤخۆیا حوكمەتێ دبێژن، هیچ گەرەنتی نینە كو گەندەلی ب دوماهیك بهێت، هەروەسا ئەڤ حزبە دەست ژ تالانكرنا دەولەتێ بەردەن.. لێ تشتێ ئەم دبهیستین خواستەكا حكومەتێ و دادوەریێ بۆ ب دوماهیك ئینانا قۆناغەكا دیاركری و دەستپێكرنا قۆناغەكا نوی هەیە – رەوشەك كو كار تێدا یێ نۆرمال بیت، و كارێن خزمەتێن سەرەكی تێدا بەردەست بن، قەیرانا دومدارا سۆتەمەنیێ و كارەبێ و ئاڤێ و هەمی هویركاری یێن دی ب دوماهیك بهێن: ئانكو دەولەت وەك هەر دەولەتا جیهانێ بیت، ب هەمی سەركەفتن و شكەستنێن خۆڤە.
ژێدەر: گاردیان 13 ئیلۆنا 2026
* غەیس عەبدولئەحەد : نڤیسكارێ بەریتانی ژ ئەسل ئیراقی