پرسگرێکێن تێگەهـ و میتۆدێ د رەخنەیا شەمال ئاکرەیی دا
د. یاسرێ حەسەنی
گۆتار یان ڤەکۆلینێن رەخنەیی یێن پشتا خۆ ب ژێدەرێن فەلسەفی گەرم دکەن، رەنگە ژ گرنگترین شێوازێن خواندنا سەردەم بن بۆ دەقێن ئەدەبی. لێ سەرکەفتنا ڤان خواندنان، تا رادەیەکێ مەزن، گرێدای زەلالیا چارچووڤەیێن وان یێن تیۆری ومیتۆدی نە یێن کو ل سەر دهێنە ئاڤاکرن. لەو دەمێ توخیب دناڤبەرا «رێباز»، «تیۆر»، و «میتۆد»ێ دا تێکەل دبن، ئەو خواندن ل سەر ئاستێ تێگەهـ و شرۆڤەکرنێ بەرئاتافی شێلیبوونێ دبن.
د ڤێ دەربارێ دا، رۆژنامەیا ئەڤرۆ یا ژمارە (٣٩٨٢) گۆتارەکا رەخنەیی یا نڤیسەرێ هێژا شەمالێ ئاکرەیی ل ژێر ناڤونیشانێن «هەبوونگەری، بێهۆدەیی، و تنێبوونی د هەلبەستا رەشبین یا فازل عومەر دا»بەلاڤ کریە، کو نڤیسەری بزاڤ کریە هەلبەستێ ژ کوژیەکێ هەبوونگەری ڤە بخوینیت. لێ سەرەرای وێ کەدا بەرچاڤ یا نڤیسەری، کو ڤی دەقێ شعری یێ کوردی ب کۆمەکا تێگەهێن فەلسەفی یێن جیهانی ڤە گرێدەت، ئەڤ نڤیسینە یا بێ تێبینی نەبوو، بەلکی چەند پرسگرێک یان ئاریشەیێن میتۆدی (مەنهەجی) تێدا هەنە. ژ ملەکی ڤە، ل دۆر سروشتێ هەبوونگەریێ ب خۆ کا چاوا د گۆتارا نڤیسەری دا هاتیە پۆلینکرن؛ و ژملەکێ دیڤە، ل دۆر چاوانیا بکارهینانا هەبوونگەریێ بۆ شرۆڤەکرنا دەقێ هەلبەستێ. بێ گۆمان، ئەڤ نڤیسینە نە کێمکرنە ژ گۆتارا رەخنەیی یا ئاکرەیی، بەلکی بزاڤەکە بۆ دەولەمەندکرنا بابەتێ وی و پتر تێهزرینێ د ڤان پرسان دا.
بەری ب دورستاهی ل سەر پرسگرێکێن ناڤەرۆکا گۆتارێ راوەستین، ب دیتنا من دڤێت ژ ناڤونیشانی دەستپێبکەین، کو تووشی گرفتا نەگونجانا تێگەهان بوویە، چونکی ژ لایێ تیۆری ڤە هەڤسەنگی د ئاستێن وان دا نینە. ئەڤ تێکهەلکرنا ئاستێن جودا یێن تێگەهان د وارێ ڤەکۆلینان دا خەلەتیەکا پۆلینکرنێ یە. «هەبوونگەری» وەکو چارچووڤەیەکێ گشتی یە، لێ «بێهۆدەیی» رەهەندەکێ وێ یێ هزری یە و پتر وەکی چەقەکێ وێ دهێتە نیاسین، د دەمەکی دا «تنێبوونی» مینا حالەتەکێ دەروونی یان جڤاکی دهێتە پێش، کو دشێین وەکو دیمەنەک ژ دیمەنێن هەبوونگەریێ یان ئێک ژ دەرهاڤێژێن وێ بدەینە نیاسین. هوسا ژی بیت، سروشت و وەزیفەیا هەرسێ تێگەهان ژ هەڤجودایە و برێزکرنا وان ب ڤی رەنگی، نە رێکیەک پەیدا کریە.
ل دۆر پرسگرێکێن ناڤەرۆکا نڤیسینێ، خالا سەرەکی یا جهێ حێبەتیێ ئەوە کو سەرەرای لیستا درێژا ژێدەران ب دویلکێ گۆتارێ ڤە، دەمێ نڤیسەر بەحسی هەبوونگەریێ دکەت، دبێژیت «تیۆریا هەبوونگەری ئێکە ژ کارتێکەرترین رێبازێن فەلسەفی و ئەدەبی یێن سەدەیێ بیستێ.» ل ڤێرێ، د ئێک هەڤۆک دا هەبوونگەری ب دو رەنگان هاتیە وەسفکرن: وەک «تیۆر – نڤریە» و د هەمان دەم دا وەک «رێباز – مژهب»! ئەڤە ژی د ئاستێن مەعریفی و پولێنکرنێ دا، دەمێ بابەت هەبوونگەری بیت، دبیتە تێکهەلکرن و پێدڤی پتر هشیاریێ یە!
راستە هەبوونگەری رێبازە (یان بزاڤە) مینا نڤیسەری دیار کری، لێ ب دورستاهی نەکو تیۆرە وەکی چەند جارکی د ڤێ گۆتارێ دا هاتی! ل گۆر زانستێن مرۆڤاتی، تیۆر بارا پتر ئالاڤەکێ شرۆڤەکاریێ یە بۆ تێگەهشتنا دیاردەیان و چ پێگیریێن ئەخلاقی ژ خودانی ناخوازیت. لێ رێباز د زانستێن مرۆڤاتی دا رێکخستۆکەکا بهایانە و پەنجەرەیەکا دونیابینی یە. ئانکو، پتر وەکو هندەک بیروباوەرانە، کو رەفتارێن مرۆڤی ئاراستە دکەت و پتریا جاران ژی خودانێ خۆ پێگیر دکەت. د ڤێ گۆتارێ دا، کێماسی د تێگەهشتنا ئەرکێ تیۆرێ دا هەیە. رەخنەگر و تیۆرڤانێ ئەمریکی جوناتان کولەر دیار دکەت کو د سەردەمێ نۆکە دا مەرج نینە تیۆر تیۆرا تشتەکی بیت، بەلکی چالاکیەکا هزری یە یان کریارەکا مێشکی یە بۆ گوهۆرینا تێگەهشتنا مە ل دۆر بابەتان. ب ڤی رەنگی، هەبوونگەری وەک رێبازەکا فەلسەفی دیتنەکە بۆ جیهانێ، بەلێ تیۆر ئالاڤەکە بۆ پارچەکرنا میکانیزما دەقی یان دیاردەیان کا چاوا کار دکەن. ب گۆتنەکا دی، ئەم دشێین بێژین تیۆر بزاڤێ دکەت بەرسڤا پرسیارا «چاوا؟» بدەت، چونکی پتر ب کارێ شرۆڤەکرنێ رادبیت؛ لێ رێباز بزاڤێ دکەت بەرسڤا پرسیارا «چ؟» بدەت، چونکی ب کارێ ئاراستەکرنەکا دەستنیشانکری رادبیت، مینا چ رەنگێ بهایان خودان باوەریێ پێ بهینیت و چ جۆرێ هەلویستان وەرگریت. ب ڤی دەستوداری، هەبوونگەری بەری هەر تشتەکی وەکو رێبازەکا یان بزاڤەکا فەلسەفی دهێتە نیاسین، نە وەکو تیۆر.
مەترسیا ڤێ «پراکتیزەکرنێ» ئەوە کو گەلەک جاران بەری دەستپێکرنا خواندنێ نڤیسەر ئەنجامێ خواندنێ دزانیت!
تێبینیا دی یا جهێ ل سەر راوەستانێ ئەوە، دەمێ نڤیسەر د ناڤونیشانەکێ گۆتارا خۆ دا دبێژیت «پراکتیزەکرنا ڤێ تیۆریێ ل سەر تێکستێ رەشبین»! ل ڤێرێ پرسیار ئەوە: ئەرێ دەمێ سحبەت دبیتە تیۆر و دەق، ئەم چاوا سەرەدەریێ دگەل بابەتی بکەین؟ خودانێ کتێبا «تیۆرا ئەدەبی و خواندنا هەلبەستێ»، دێڤید بوشبەندەر، دیار دکەت کو تیۆر نە قالبەکێ ئامادەکریە ئەم تشتان تێبکەین، بەلکو رێکەکە بۆ خواندنێ. لەو دەمێ نڤیسەر دبێژیت ئەز دێ تیۆرێ ل سەر دەقی پراکتیزەکەم، ئەو ب رەنگەکی ژ رەنگان پەیوەندیەکا زۆرداریێ دناڤبەرا تیۆرێ و دەقی دا دروست دکەت، كو ل ڤێرێ تیۆر دبیتە «سەرکێش» و دەق دبیتە «دویڤەلانک»! مەترسیا ڤێ «پراکتیزەکرنێ» ئەوە کو گەلەک جاران بەری دەستپێکرنا خواندنێ نڤیسەر ئەنجامێ خواندنێ دزانیت! ئەو خۆ دادهێلتە د ناڤ دەقی دا، دا کو بێژیت «هەبوونگەریێ» ل كیڤەیە، نەکو دا بزانیت دەق چ دبێژیت. ئەڤە دبیتە ئەگەرێ هندێ کو هەر تشتەکێ د هەلبەستا د. فازلێ عەمەری دا دگەل فەلسەفەیا سارتەری یان کامۆی (بۆ نموونە) نەگونجیت، نڤیسەر پشتگوهـ بهاڤێژیت. ب ڤێ چەندێ، دەقێ هەلبەستێ سەربەخۆییا خۆ ژدەستددەت و پتر دبیتە ئالاڤەک بۆ سەلماندنا راستیا هندەک گۆتنێن فەلسەفی یێن ژ دەرڤەی دەقی هاتین. لێ ئەو ب خۆ ل دویڤ تیۆرا ئەدەبی یا سەردەم، مینا بوشبەندەر دبێژیت، واتایا دەقی ناهێتە ڤەدیتن یان کەشفکرن، بەلکی دهێتە چێکرن یان ئاڤاکرن!
