پشكنینا ھیمۆگلۆبینێ شەكرگرتی HbA1c
وەرگێڕان و بەرهەڤكرن: د. فاضل عمر
تێست یان پشكنینا HbA1c بەربەلاڤترین تێستە ل دەردناسی یا دەردەشەكرێ جۆر1 و جۆر2. هەروەسا بۆ سەرەدەری یان چاڤدێریا ئاستێ شەكرا خوونا (گلۆكۆز glycose) نەساخان ژی بكاردھێت. ئەڤ پشكنینە ب ناڤێن دی ژی دھێتە ناسین، وەكی ھیمۆگلۆبینێ شەكركری ئان شەكرگرتی glycated hemoglobin، یان ھیمۆگلۆبینێ گلۆكۆزكری glycosylated hemoglobin، یان ھیمۆگلۆبین ئەی1سی hemoglobin A1C یان كورتكری HbA1c.
ئەنجامێن تێستا HbA1c رەنگڤەدانا ئاستێ شەكرێیە د خوونێ دا بۆ دەمێ دو سێ مەھێن بۆرین. ئانكو، تێستا A1c رێژەیا شەكرگرتنا پرۆتینێن هیمۆگلۆبینییە د خوونێ دا (چەند شەكر ب ھیمۆگلۆبینی ڤە مایە). وەكو هەركەس دزانت، پرۆتینێن ھیمۆگلۆبینی ئۆكسجینی ڤەدگوھێزن.
هەلبەت ھندی ئاستێ HbA1c بلندبت، ئەو كۆنترۆلا شەكرا خوونێ لاوازە و ڤێڕا خەتەریا سەرباركێن دەردەشەكرێ زێدەیە.
بۆچی دهێتە كرن؟
ئەنجامێ تێستا A1C ھاری دوختۆری و چاڤدێرێن ساخلەمیێ دكەت كو؛
دەردەشەكرێ پێشوەخت دناسین: كەسێ ل بەر لێڤا دەردەشەكرێ، یێ ل بەر لێڤا دەردەشەكرا دروست و نەساخیێن سیستەمێ دلی و ڕەھان. ئەڤجا، وەختێ زوو ئاگەھداری نەساخیێ دبین، زوو ڕێگریێ ل سەربارك و خرابیێن نەساخیێ ژی دێ گرین.
ناسینا دەردەشەكر جۆرێن 1 و 2: بۆ پشتڕاستبوونێ ژ دەردەشەكرێ، پزیشك ل دو ڕۆژێن ژێك جودا ب دو سەھكرنێن خوونێ، خوە پشتڕاست دكەن؛ چ دو تێستێن A1C ئان ژی ب تێستەكا A1C و تێستەكا دی، وەكی تێستا شەكرا خوونێ ب لەخرینی ئان گۆترە random.
چاڤدێریا ئاستی شەكرێ و پلانا چارەسەریێ گەلەك گرنگن. ئەڤ تێستە و یێن پشتی ھینگێ، ڕێبەرەكێ باشن بۆ نەساخی و پزیشكی داكو پێڤاژۆیا دەردەشەكرێ تۆمار بكەن و پلانا دروست یا چارەسەریێ دەست نیشان بكەن.
كانێ ھەر چەندێ ئەڤ تێستە بھێتە كرن، ل سەر ھندەك فاكتەرێن دی دمینت، وەكی: دەردەشەكر كیژ جۆرە؟ پلانا چارەكرنێ چاوایە؟ (پارێزە، پارێز و دەرمانە، چەند دەرمانن،..ھتد)، پاشی نەساخ چەند پێگیرە و شیایە ئاستێ شەكرا خوونێ دروست ڕاگرت.
ئەرێ چەند جاران ئەڤ تێستە بهێتە كرن باشە؟
ب گشتی، یێ گومان ژ خوە ھەبت، سالێ جارەكێ تێستێ بكەت، باشە.
نەساخێ ئنسۆلینی بكار نەئینت و ئاستێ شەكرێ ل ئاستێ پەسەند ئان پەژراندی بت، سالێ دو جاران، باشە.
نەساخێ ئنسۆلینی وەردگرت ئان نەشێت ئاستێ شەكرا خوونێ ضروست ڕاگرت، باشە، سالێ چار جاران بكەت.
هەلبەت، دبت هەر وەختەكی ئان پتر تێستان بكەی، ھەكەر پلانا چارەسەریێ سەرنەگرت بت و بھێتە گوھاڕتن، ئان دەرمانەكێ نوو بكاربینی.
دێ چاوا خوە بۆ تێستێ بەرهەڤ كەی؟
تێستا HbA1c تێستەكا سادەیە، ھەوجەی خوە برسیكرنێ نینە، ئەڤ تێستە ل ھەر وەخت و جھی دھێتە كرن، چونكی گرێدایی ھنگارا خوارن و ڤەخوارنا سێ مەھێن بەری ھینگێیە. ئەڤجا، نەساخ دشێت بخوت و ڤەخوت و بچتە تێستێ.
ئەنجام
ڕاپۆرتا تێستا HbA1c ب ژسەدێ یە. شەكرا بلند ژسەدێ یا HbA1c ژی بلند دكەت. ئەنجام ب ئەڤی ئاوایێ ل خوارێ دھێنە خواندن:
• د دبن 5.7% نۆرمالە.
• ژ 5.7 تاكو 6.4 دھێتە خواندن وەكی گڤاندەیا دەردەشەكرێ.
• 6.5% و بلندتر ب پتر ژ دو تێستان، دھێتە هەژمارتن دەردەشەكر و پێدڤیە بهێتە چارەسەر كرن.
ل كەسەكێ مەزن و نەساخ ب دەردەشەكرێ، ئارمانجا چارەكرنێ ئەوە؛ ئاستێ HbA1c دبن 7% دا بت، چونكی ئەڤ ڕێژەیە، سەرباركێن شەكرێ كێمتر لێ دكەت.
دوختۆرێ خوە!
ھندەك نەساخی، دەردەشەكر ژ وانە، هەوجەی خوە شەھرەزاكرنێیە، چونكی چارەسەری بەردەوامە و كەس نەشێت بەردەوام ل نك دوختۆران بت. لەو، نەساخ نەچارە خوە ڕەوشەنبیر بكەت و ئەلیفبێتكێن نەساخیێ بزانت و بزانت دێ چاوا سەردەریێ كەت و كەنگی هەوجەی چاڤدێریا دوختۆرانە.
لەو، پێدڤیە هەمی نەساخان، ئالاڤێن پیڤانا ئاستێ شەكرا خوونێ ل مال و دگەل خوە هەبن. ئەڤە بۆ تنێ بۆ شەكرا بلند گرنگ نینن، بەلكی بۆ كێمبوونێ ژی، نەخاسمە ئەوێن ئنسۆلینی بكار دئینن، كو داكەفتن خەتەرترە ژ بلندبوونێ. لەو، پێدڤیە ئەوێن دەرزیكێن ئنسۆلینی بكاردئینن، ئاگەھداری كێمبوونا شەكرێ ژی بن و هەردەم ژێدەرەكێ شەكردار دگەل خوە ھەلگرن.
ئامیرێن شەكرپیڤ ئاستێ شەكرێ ب ملیگرامان د دێسیلێتران دا mg/dL ئان ملیمۆلان د لێترێ دا mmol/L. تێست ئاستێ شەكرا خوونێ ل وەختێ تێستكرنێ دیار دكەت و ب گۆرەی جۆرێ خوارنێ و لڤینێ و مەشقێ و ئالۆزی و فاكتەرێن دی، شەكر ڕادبت و دادكەڤت.
بەردەوام چاڤدێریا خوە كرن، ڕێكەكە نەساخ پێ خوارن و لڤین و چارەیا خوە ڕێك دئێخت، هەروەسا دزانت كانێ گەھشتیە ئارمانجێ ئان نە. بۆ نموونە: هەكەر HbA1c د بن 7% دا بت، پێدڤیە ئاستێ شەكرێ ب ناڤنجی دبن 154مگ/د.ل (8.6 ممۆل/ل) دا بت.
نەخشێ هەڤبەندیا HbA1c و شەكرا خوونێ:
ئاستێ HbA1c ئاستێ شەكرا خوونێ
6% 126 مگ/د.ل (7 ممۆل/ل)
7% 154 مگ/د.ل (8.6 ممۆل/ل)
8% 183 مگ/د.ل (10.2 ممۆل/ل)
9% 212 مگ/د.ل (11.8 ممۆل/ل)
10% 240 مگ/د.ل (13.4 ممۆل/ل)
11% 269 مگ/د.ل (14.9 ممۆل/ل)
12% 298 مگ/د.ل (16.5 ممۆل/ل)
كێماسیێن تێستا HbA1c
وەكی ھەر تێستەكا دی، تێستا HbA1c ژی بێ كێماسی نینە، چونكی ھندەك فاكتەرێن دی هنگار و باندۆر ل سەر ئەنجامان ھەیە، وەكی:
جودا هیمۆگلۆبینێن كەسان: بەربەلاڤترین ھیمۆگلۆبینێ ئۆكسجینێ ڤەدگوھێزت، ھیمگلۆبین ئەیە hemoglobin A و ئەڤ تێستە ل سەر دھێتە كرن، هەبوونا پرۆتینێن دی ئەنجامان خەلەت دیار دكەن. ھیمۆگلۆبینێن جودا ل ناڤ خەلكێ ئەفریقیا و ڕۆژهەلاتا ناڤین ئان دووندەھا خەلكێ ژێریا ڕۆژاڤایێ ئاسیایێ بەربەلاڤن.
ب گۆتنەكا دی، ھەكەر تە ھیمۆگلۆبینێن جودا هەبن، دێ ھەوجەی تێستەكا تایبەت بی داكو دەردەشەكر ب دروستی بھێتە ناسین.
هەر بۆ زانین، ھیمۆگلۆبینێن جودا چەندین جۆرن، ھندەك نەساخیان پەیدا دكەن، وەكی خوونكێمیا خانەیا شالۆكی sickle-cell anemia، لێ ھندەك جۆر نەساخیان پەیدا ناكەن. ب گشتی، 95-98% ژ ھیمۆگلۆبینێ كەسەكێ مەزن ژ جۆرێ ئەیە Hb A. لێ مەزنان 2-3% ھیمۆگلۆبین ئەی2 هەیە Hb A2، و ھیمۆگلۆبین ئێف Hb F تاكو 2.5% ل ناڤ مەزنان مایە.
