پشکنینا “رێژەیا شیرینیێ” د خوینێ دا یان پشکنینا نەخۆشییا شەکرێ
هوزان عبدالرحمن أحمد
گلۆکۆز (شەکرا خوینێ) بەربەلاڤترین جۆرێ شەکرێن سادەیە، سوتەمەنیا سەرەکییە بۆ خانەیێن زیندی د لەشێ مرۆڤی دا، گلۆکۆز ژێدەرێ وزەیێ یێ پەسەندکرییە بۆ خانەیێن مێشکی ئەو خانەیێن رێژەیەکا دیارکری یا ئۆکسجینی ب دەست دکەڤیت، وەک خانەیێن د ناڤا گلۆپکا چاڤی دا، ئەڤ خانە ژی رێژەیەکا زێدە یا گلۆکۆزێ بکار دئینن بۆ پەیداکرنا وزەیێ ژێدەرێن خوارنێ یێن گلۆکۆزێ پێکدهێن ژ نشایا رووەکی و شەکرێن دوویێ وەك لاکتۆز.
دەمێ ئاستێ شەکرێ بلند دبیت دبێژنێ Hyperglycemia ژ ڕێژەیا سروشتی ئەڤ حالەتە ب بلندبوونا شەکرێ دهێتە نیاسین، ئەڤە دشێت نیشانەك بیت بۆ نەخۆشییا شەکرێ ئەو تێکچوونە دبیتە ئەگەرێ نەخۆشییێن دل، کۆرەبوون (ژدەستدانا بینایی)، سستبوونا گولچیسکان، بە لێ دەمێ ئاستێ شەکرێ کێم دبیت بـــ Hypoglycemia کێمبوونا شەکرێ دهێتە نیاسین ئەڤە ژی د بیتە ئەگەرێ ئاریشەیێن مەزن یێن تەندروستی، ژ وان ژی تێکچوونا مێشکی.
هەروەسا ئاستێ شەکرێ د خوینێ دا دهێتە کۆنترۆلکرن ژ لایێ هۆرمۆنان ڤە وەك هورمەنێ (ئەنسولین) و (گلوکاگۆن)، ئەنسۆلین هاندانێ ددەتە خانەیا دا کو شەکرێ ژ ناڤ خوینێ وەربگرن، ب ڤێ یەکێ ئاستێ شەکرێ د خوینێ دا نزم دکەت، وگلوکاگۆن هاندانێ ددەتە خانەیێن جەگەرێ دا کو شەکرێ بەردەنە ناڤ خوینێ ب ڤێ یەکێ ئاستێ شەکرێ د خوینێ دا بلند دکەت.
نەخۆشییا شەکرێ دوو جۆرێن سەرەکی یێن هەین شەکرا جۆرێ (١) کو تێدا کۆئەندامێ بەرگریێ یێ لەشی هێرشی سەر وان خانەیان دکەت و ژ ناڤ دبەت یێن کو ئینسۆلینێ بەرهەم دئینن، شەکرا جۆرێ (٢) کو تێدا لەش ب رێژەیەکا تێرکەر ئینسۆلینێ بەرهەم نائینیت یان خانەیێن لەشی بەرامبەر ئینسۆلینێ کار ناکەن.
کەنگی ئاستێ شەکرێ بلند و کێم دبیت دناڤ خوینێ دا، ژ ئەگەرێ هندەك نەخوشییان وەك نەخۆشییا شەکرێ، کۆمبوونا ئاسنی د لەشی دا ، کێمبوونا پۆتاسیۆمی د خوینێ دا، پەستانا دەروونی (یان قەلەقی و سترێس)، دووگیانی (حەمل)، زێدە چالاکبوونا ڕێژینا دەرەقی (غودە) و نەخۆشییا کوشینگ (زێدەبوونا هۆرمۆنا کۆرتیزۆل د لەشی دا). وهەروەسا کێم دبیت پشتی نهشتهرگهریا برینا گهدهی، کێمبوونا شەکرێ د دەمێ رووژیبوونێ (برسێ) دا ،نەخۆشیێن خانەیێن پەنکریاسی یان شێرپەنجەیا وان خانەیان، نەخۆشیێن کۆمکرنا گلایکۆجینی و شەکرێ د جەگەر و ماسولکەیان دا ب شێوەیەکێ نەساخلەم، ڤەخوارنا کحۆلێ، بکارئینانا زێدە دەرزیێن ئەنسولینێ یان حەبکێن جۆرێ Sulfonylurea یێن تایبەت ب چارەسەریا شەکرێ.
لـــــ ڤێرێ چار جورێن پشکنینان دهێنە کرن ئێك هەردەمەکێ دشێن ڤێ پشکنینێ بگرین، دوو نەخارن وڤەخارن ولـ سپێدەهییا تێتە گرتن، سێ ئەڤ پشکنینە دهێتە ئەنجامدان دا کو بزانن لەش چەوا مامەلێ دگەل شەکرێ دکەت پشتی ڤەخوارنا گیراوەکێ شرین و ویا دوماهیێ پشکنینا شەکرا (سێ هەیڤی ) ئەڤە تێکڕایا رێژەیا شەکرێ د خوینێ دا د سێ هەیڤێن بوری دا نیشان ددەت.
ئەم دێ چەوا کونترۆلێ لــــــ سەرڤێ نەخوشیێ کەین پارێز و خوارنا ساخلەم، کێمکرنا خوارنا شرینی، نانێ سپی، برنج و مەعکەرۆنیێ، چنکو ئەڤە ب لەز ئاستێ شەکرێ بلند دکەن، زێدەکرنا ڕیشالان خوارنا کەسکاتی، زەرزەوات و میوێن کو شەکر تێدا کێمە (وەک سێڤ و توو تەمشک)، دابەشکرنا ژەمێن خوارنێ باشترە ژەمێن خوارنێ یێن بچووك و بەردەوام بن ل شوینا ئێك ژەمێ مەزن، چالاکیا جەستەیی ئەنجامدانا وەرزشێ (وەك پیاسەکرن) بۆ ماوێ ٣٠ خۆلەکان ڕۆژانە وەرزش هاندەرە کو خانەیێن لەشی ئەنسولینێ باشتر بکاربینن، چاڤدێریا بەردەوام وەك پشکنینا مالێ بکارئینانا ئامیرێ پشکنینا شەکرێ یێ بچیك ل مال بۆ زانینا ئاستێ شەکرێ بەری و پشتی خوارن و پابەندبوون ب دەرمانان ئەگەر پزیشکی بۆ تە حەبك یان دەرزیێن ئەنسولینێ نڤیسیبن و پێدڤییە ل سەر دەمێ خۆ و ب رێکوپێکی بکاربینی و ب چ ڕەنگان ب سەرێ خۆ دەرمانی نهخوی پاراستنا کێشا لەشی و دەرونی زورا گرنگە.
