گهشتا ئارتهمیس دەستپێکا سەردەمەکێ نوو یێ مرۆڤاتیێ ژ بانێ هەیڤێ بۆ بانێ مەڕیخێ
بهرههڤكرن،
نیوار محمهد سهلیم:
کەشتیا ئەسمانی یا ناسا «ئۆریان» د گەل ئەندامێن تێما «ئارتهمیس ٢» کو پێکدهاتن ژ كهشتیهڤانێن ناسا: ڕید وایزمان (فەرماندە)، ڤیکتۆر گلۆڤەر (فرۆکەڤان)، کریستینا کۆک (پسپۆرا گەشتێ)، و كهشتیهڤانێ ئاژانسا ئەسمانی یا کەنەدی (CSA) جێرمی هانسن (پسپۆرێ گەشتێ)، ل دەمژمێر ٥:٠٧ ئێڤاری ب دهمێ PDT ل ئۆقیانووسا هێمن ل کەنارێن کالیفۆرنیا ل رۆژا ئەینی، ١٠ێ نیسانا ٢٠٢٦ێ، د ناڤ ئاڤێ دا دابەزی. گەشتا ئارتهمیس ٢ یا ناسا، وایزمان، گلۆڤەر، کۆک و هانسن د گەشتەکا ١٠ ڕۆژی دا ل دەورێ هەیڤێ زڤڕاندن و ب سلامەتی ڤەگەراندنە سەر ئەردی.
كهشتیهڤانێن ئێكێ نه کو پشتی پتر ژ نیڤ سەدەی بەر ب هەیڤێ گەشت کرین، نوکە ل سەر ئەردی نە، پشتی ب دووماهیک ئینانا ئەرکەکێ مێژوویی و تۆمارکرنا ریکۆردێن نوو د گەشتا ئەزموونی یا ئارتهمیس ٢ دا.
ئەڤ چوار كهشتیهڤانە ل نێزیک کەنارێن «سان دیێگۆ» دابەزین، پشتی بڕینا دووریا نێزیکی ١٠ ڕۆژان کو تێدا ٢٥٢،٧٥٦ میلان ژ مالێن خۆ دوور کەفتبوون، کو ئەڤە دکەتە دوورترین خال کو مرۆڤ تێدا ژ ئەردی جودا بووبیت.
جارێد ئایزاکمان، سەرۆکێ ئاژانسا ناسا گۆت: «ڕید، ڤیکتۆر، کریستینا و جێرمی، ب خێر بێنەڤە بۆ مال، و پیرۆزباهیێ ل ڤی دەستکەفتێ ب ڕاستی دیرۆکی دکەین. ناسا سوپاسگۆزارا سەرۆک دۆنالد ترەمپ و هەڤپشکانە د کۆنگرێس دا بۆ دابینکرنا دەستهەلات و ژێدەرێن کو ئەڤ گەشتە و پاشەڕۆژا ئارتهمیس کرینە ڕاستی. ئارتهمیس ٢ ژێهاتی، ئازایەتی و دلسۆزیا تێما مە نیشا دا، دەمێ وان کەشتیا ئۆریان و موشەکا SLS بهر ب دوورترین خال برین کو مرۆڤایەتیێ هەتا نوکە نەدیتبیت.» زێدەتر گۆت: «وەک ئێکەم كهشتیهڤان کو ئەڤێ موشەکێ و کەشتیێ بکار دئینن، تێما مە مەترسیەکا مەزن قبوول کر بۆ خزمەتا وێ زانستیا مە دەستکەفتی. نوکە پشتی ب دووماهیک هاتنا ئارتهمیس ٢، هەموو سەرنج دێ چیتە سەر ئامادەکاریێن ئارتهمیس ٣ بۆ ڤەگەران بۆ سەر ئاخا هەیڤێ و ئاڤاکرنا بنەجهەکێ هەمیشەیی.»
د دەمێ گەشتا خۆ دا، وان ٦٩٤،٤٨١ میل ب گشتی بڕین. زڤڕینا وان ب دەورێ هەیڤێ دا وهکر کو پتر ژ هەر مرۆڤەکێ دی د مێژوویێ دا ژ ئەردی دوور بکەڤن، و ب ڤێ چەندێ ریکۆردا پێشتر یا گەشتا «ئەپۆلۆ ١٣» ل سالا ١٩٧٠ێ شکاندن.
تێما ئێكێ یا ئارتهمیس ل ڕۆژا ١ێ نیسانێ ل دەمژمێر ٦:٣٥ ئێڤاری ب موشەکا SLS ژ بنگەهێ کێنیدی یێ ئەسمانی ل فلۆریدا هاتبوو هاڤێتن. ئەڤ موشەکا ئەمریکی ب هێزا ٨.٨ ملیۆن پاوەندێن پالدانێ (Thrust)، کەشتیا ئۆریان ب هووربینیەکا مەزن گەهاندە خولا ئەسمانی.
د ڕۆژا ئێکێ یا گەشتێ دا، كهشتیهڤانان ناڤێ «Integrity» (دەسپاکی) ل کەشتیا خۆ کر و پشکنین بۆ هەمی سیستەمێن وێ کر ل بەر چاڤگرتنا گەشتا بهر ب هەیڤێ. ل ڕۆژا دویێ، ب سەرکەفتی موتورێن کەشتیێ هاتنە پێخستن و تێما مە گەهشتە نێزیکترین خال ل سەر هەیڤێ کو تەنێ ٤،٠٦٧ میل ژ خاکا وێ دوور بوون.
ئەمیت کشاتریا، جێگرێ سەرۆکێ ناسا گۆت: «تێما ئارتهمیس ٢ گەهشتنە مال. ئەڤ سەرکەفتنە یا ب هزاران کەسانە ل ١٤ وەڵاتێن جودا کو ئەڤ کەشتیە دروستکری. ئارتهمیس ٢ سەلماند کو ئەڤ سیستەم و هەڤکاریا نێڤدەولەتی دێ مرۆڤایەتیێ ڤەگەرینیتە سەر هەیڤێ. بەری ٥٣ سالان، مرۆڤایەتیێ هەیڤ بجهـ هێلا، لێ ئەڤ جارە ئەم ڤەگەڕیاین دا کو ل وێرێ بمینین.»
كهشتیهڤانان تاقیکردن ل سەر سیستەمێن پاراستنا ژیانێ کر و بۆ دەمەکێ کۆنترۆلا کەشتیێ ب دەستێن خۆ گرتن دا کو ل پاشەڕۆژێ بشێن ب سلامەتی ل سەر هەیڤێ دابەزن. هەروەسا، چەندین ڤەکۆلینێن زانستی ئەنجام دان، وەک ڤەکۆلینا «AVATAR» کو ل سەر کارتێکرنا بێ کێشێ (Microgravity) و تیشکدانێ ل سەر لەشێ مرۆڤی ڤهكولیت، دا کو ئامادەکاریێ بۆ گەشتا بهر ب مەریخێ بکەن.
ل ٦ێ نیسانێ، كهشتیهڤانان پتر ژ ٧,٠٠٠ وێنەیێن خاکا هەیڤێ و وێنەیێن «گرتنا رۆژێ» گرتن. هەروەسا چاڤدێریا چەندین دیاردەیێن جوگرافی ل سەر هەیڤێ کر دا کو جهێن گونجای بۆ دابەزینا سالا ٢٠٢٨ێ دەستنیشان بکەن.
د گەل گەهشتنا تێمێ ب سلامەتی بۆ سەر ئەردی، نوکە ناسا بەرێ خۆ ددەتە گەشتا سالا بهێت «ئارتهمیس ٣»، کو تێدا دێ كهشتیهڤان ل سەر خاکا هەیڤێ دابەزن. ئەڤە دەسپێکا سەردەمەکێ زێرین یێ گەریان و داهێنانێ یە، کو ئارمانجا وێ ئاڤاکرنا بنەجهەکێ هەمیشەیی یە ل سەر هەیڤێ و دانانا بنیاتەکێ ب هێز بۆ رەوانەکرنا كهشتیهڤانێن ئەمریکی یێن ئێكێ بهر ب هەسارەیا مەریخێ.
هزر و ناڤ: بۆچی ئارتهمیس؟
ناڤێ «ئارتهمیس» (Artemis) نە ب هەلەکەفت هاتبوو هەلبژارتن. د ئەفسانەیێن یونانیێن کهڤن دا، ئارتهمیس خووشکا دویێ یا «ئەپۆلۆ»یە و خوداوەندا هەیڤێ یە. ئەڤ ناڤە هێمایەکە بۆ بەردەوامیا وێ رێیا کو د سالێن شێست و حەفتێیان دا هاتبوو دەستپێکرن. هزرا ناسا ل ڤێرە ئەوە کو ئەڤ جارە گەشت ب رەنگەکێ جودا بیت؛ ئارتهمیس دێ ئێکەم ژن و ئێکەم کەسێ ڕەنگپێست بەتە سەر هەیڤێ، د هەمان دەم دا دێ تەکنەلۆژیایەکێ بکار ئینیت کو رێ خۆشکەر بیت بۆ گەشتێن مەزنتر بەر ب هەسارەیا سۆر (مەریخ).
ئارتهمیس ١: گەشتا ئەزموونی و سەرکەفتنا مەزن
ل ١٦ێ چریا دویێ یا ٢٠٢٢ێ، جیهانێ بەرێ خۆ دا بنگەهێ کەنەدی یێ ئەسمانی ل فلۆریدا، دەمێ ب هێزترین موشەک د مێژوویا مرۆڤایەتیێ دا ب ناڤێ SLS (Space Launch System) هاتیە هاڤێتن. ئەڤە دەسپێکا گەشتا «ئارتهمیس ١» بوو.
چاوا فڕی و چاوا هاتە خوار؟
موشەکا SLS ب هێزەکا بێ پایان کەشتیا «ئۆریان» (Orion) برە دەرڤەی ئەتمۆسفێرێ ئەردی. ئەڤ گەشتە بێی مرۆڤ بوو، مەبەست ژێ تاقیکرنا بەرگری و سیستەمێن پاراستنێ بوو. ئۆریان ٢٥ ڕۆژان ل بۆشاییا ئەسمانی ما و گەهشتە دوورترین خال کو کەشتیەکا بۆ مرۆڤان هاتیە دروستکرن گەهشتبیتێ (نێزیکی ٤٥٠ هزار کیلۆمەتر ژ ئەردی دوور کەفت).
ل ١١ێ کانوونا ئێکێ یا ٢٠٢٢ێ، کەشتیا ئۆریان ب لهزاتیهكا زۆر کو دگەهشتە ٤٠ هزار کیلۆمەتران د دەمژمێرەکێ دا، بەر ب بەرگێ هەوایێ ئەردی ڤەگەریا. ل ڤێرە مەزنترین تەحەدی تاقیکرنا «مەتا پارێزەر» (Heat Shield) بوو کو پلەیا گەرمیا وێ گەهشتە ٢٨٠٠ پلەیێن سیلیزی. کەشتی ب سەرکەفتی ل ئۆقیانووسا هێمن هاته خوار.
چ دیت و چ پێزانین کۆمکرن؟
د ڤێ گەشتێ دا، بووکێن ب ناڤێ «مانیکین» کو ب هەستەوەرێن (Sensors) پێشکەفتی هاتبوونە پۆشین، ل جهێ کەشتیەڤانان هاتبوونە دانان. ناسا شییا پێزانینێن هوور ل سەر ئاستێ تیشکدانێ (Radiation) و کارتێکرنا لەرینێن موشەکێ ل سەر لەشێ مرۆڤی کۆم بکەت. هەروەسا، کامێرایێن هوور وێنەیێن گەلەک سەرنجڕاکێش ژ هەردو هەسارەیێن ئەرد و هەیڤێ ب هەڤڕا گرتن.
مەرەم ژ گەشتا ئارتهمیس دو چیە؟
پرۆژێ ئارتهمیس تنێ بۆ وێنەگرتنێ نینە، بەلکو ئارمانجێن ستراتیژی ل پشتن:
گەریان ل ئاڤێ:
ل سەر جەمسەرێ باشوور یێ هەیڤێ، زانایان ئاماژەیێن هەبوونا ئاڤا بەستی (Ice) دیتینە. ئەڤ ئاڤە دشێت ببیتە ژێدەرێ ئۆکسجینێ بۆ هەناسەدانێ و هایدرۆجین بۆ سوتەمەنیا موشەکان.
ئاڤاکرنا «گەیتیوەی».
وێستگەهەکا ئەسمانی ل دەورێ هەیڤێ دێ هێتە ئاڤاکرن کو وەک خالا راوەستیانێ بیت بۆ کەشتیێن دچنە سەر هەیڤێ یان بەر ب مەریخێ.
ئابوورێ هەیڤێ:
پشکنین بۆ کانزایێن دەگمەن یێن کو ل سەر ئەردی کێمن.
پاشهرۆژا گەشتێ: ئایا دێ بەردەوام بن؟
بەلێ، پلانێن ناسا گەلەک ژ «ئارتهمیس ٣» دوویرتر دچن. ناسا دڤێت هەر سال یان دو سالان جارەکێ گەشتەکێ ئەنجام بدەت. د پاشەڕۆژێ دا، ئارتهمیس دێ بیتە پروگرامەکێ بەردەوام بۆ ئاڤاکرنا «کەمپا ئارتهمیس» (Artemis Base Camp) ل سەر جەمسەرێ باشوورێ هەیڤێ. کۆمپانیێن کەرتی تایبەت وەک «SpaceX» ب سەرۆکاتیا ئیلۆن ماسک، و «Blue Origin» ب سەرۆکاتیا جێف بێزۆس، پشکدارن د دروستکرنا کەشتیێن دابەزینێ (Human Landing System).
ژیان ل سەر هەیڤێ: ڕاستی یان خەیال؟
ئەو پرسیارا کو هەمی کەس دکەن: ئایا مرۆڤ دێ شێت ل سەر هەیڤێ بژیت؟
وەک ڕاستیەکا زانستی، هەیڤ ژینگەکا گەلەک سەختە؛ نە هەوا هەیە، نە پاراستن دژی تیشکێن رۆژێ هەیە، و پلەیێن گەرمێ د ناڤبەرا گەلەک گەرم و گەلەک سار دا دگوهۆڕن. لێ، زانست ڤێ ب مەحال نابینیت.
پلان ئەوە کو مرۆڤ «بۆ دەمەکێ درێژ» ل وێرێ بژیت، نەکو بۆ هەتا هەتایێ وەک ئەردی. ژیان ل وێرێ دێ د ناڤ کابینێن پاراستی دا بیت د بن عەردی دا یان د ناڤ تەکەستێن ب هێز دا. ئارتهمیس دێ تاقیکەت کا چەوان مرۆڤ دشێت ژێدەرێن هەیڤێ (وەک ئاخ و ئاڤێ) بکار بینیت بۆ بەرهەمئینانا پێدۆڤیێن ژیانێ. ئەڤە نە گۆتگۆتکە، بەلکو پلانەکا ئەندازیاری یا دارشتیە کو بودجەیێن ملیار دۆلاری بۆ هاتینە تەرخانکرن.
دووماهی پەیڤ
ئارتهمیس ب تنێ گەشتەکا ئەمریکی نینە، بەلکو پێنگاڤا مەزن یا مۆرڤایەتیێ یە بۆ ئەسمانی. ئەگەر «ئەپۆلۆ» سەلماندبیت کو مرۆڤ دشێت بگەهیتە سەر هەیڤێ، «ئارتهمیس» دێ سەلمینیت کو مرۆڤ دشێت ل وێرێ بمینیت و کار بکەت. ئەڤ پرۆژەیە دێ بیتە کلیلا ڤەکرنا دەرگەهێن گەردوونێ مەزن و رەنگە ل نێزیک، زارۆکێن مە ل سەر شاشەیێن تەلەفزیۆنێ ببینن کو مرۆڤ ل سەر خاکا سور یا مەریخێ پێنگاڤان دهاڤێژیت، و هەمی ژ ئارتهمیسێ دەستپێکر.
