دادوهریا توركى و قهشه برانسۆن…. دیتنهكا قانوونى
د.جمعه عهباس بهندی*
دهنگوباسێ ئازادكرنا قهشێ ئهمریكى د ناڤ تۆڕێن جڤاكى و سۆشیال میدیایێ دا هاتیه بهلاڤكرن كانێ چاوا ئاگر ل پیشى دچیت.
ههر وهكى دادگهها توركیا ئهو بێ تاوانكرى ژ وان تاوانا ئهوێن پێ هاتى دهستهسهركرن، ب تایبهت پشتى سهرۆكێ ئهمریكا ترامپ ب شێوهكێ ئێكسهر مایێ خوه د ڤێ كهیسێ دا كرى و ب زمانهكێ زڤر و تیژ دگهل ئاماژهكرنا سزایێن توند دژى توركیا كرى.
بهلێ یا دروست ئهڤ تشته روونهدایه و دادگهها توركیا ژى گۆرهپانا ئهندرو برانسۆن بێ گونهه نهكریه و ئهڤ تشته یێ ئاشكرایه بۆ ههر كهسهكێ ئهلیف بیێا قانوونێ خواندبیت و باشترین بهلگه بۆ ڤێ چهندێ ئهوه كو دادگهها توركیا ل باژێرێ ئهزمیرێ ل رۆژا ئهینیێ رێكهفتى 12/10/2018 حوكمێ سێ سال و چل و پێنج رۆژان ل سهر قهشێ ناڤبرى سهپاندبوو.
بهلێ چونكو قهشه برانسۆن پتریا حوكمێ خوه یێ برى ههر ژ دهمێ هاتیه دهستهسهركرن ژ ههیڤا دیسهمبهرا سالا 2016 تا چركا ئاشكراكرنا جۆرێ سزای ژ لایێ دادگههێ ڤه و ب ڤى رهنگى تنێ دێ سالهك یان پتر مینیت ژ دهمێ هاتیه دهستنیشانكرن ژ لایێ دادگههێ ڤه.
ب ڤى شێوهى ژ دهستههلاتێن دادگههێ یه ل دووڤ بۆچوون و خواندنا وان بۆ وێ دۆسیا ل بهردهستێن وان پشتى گوهداریا دیدهڤانان و گوهداریا بهرهڤانان و ههلسهنگاندنا بهلگێن دۆسه پێ هاتیه دروستكرن دا ئهو وى سزاى دانیت ئهوێ ئهو دبینن ژ ههژى ڤێ تاوانێ یه و دگهل ئاماژه بو وێ چهندێ راوهستاند و نهجێبهجێكرنا ماوێ ماى ژ سزای دگهل دانا مافێ ههلبژارتنێ بۆ قهشێ ناڤبرى بۆ مانا وى ل توركیا یان بجهیلانا وێ.
بۆ زانین ئهڤ جۆره دهستههلاتیێن قانوونی بۆ دهستههلاتا دادوهری یێن ههین د پتریا سیستهمێن دادوهریێ ل ههمى جیهانێ ژ وان ژى یا عیراقێ و كوردستانێ و ئهڤ دهستههلاته دئێته بكارئینان ل دووڤ (قهناعاتێن) سهرۆكێ دادگههێ ودهستا وێ.
یا فهره بهێته گۆتن: دوزگهرێ گشتى یێ توركیا (مدعى عام) داخوازا سهپاندنا دهه (10) سالا ل سهر تاوانبارى كربوو، بهلێ یا ئاشكرایه كو دادگهها بابهتى ب ڤێ داخوازێ رازى نهبوو ژبهر چهندین خالان ژ وان ژى: چار دیدهڤانا گۆتنێن خوه گوهارتن ژ شهش دیدهڤانان ئهڤه ژى بۆ ئهگهرێ ژناڤبرنا ستوونا وان بهلگهیان ئهوێن ناڤهرۆكا ڤێ دۆسیێ ل سهر هاتیه دانان، كو ئهوژى پالدانا گونهها سیخوریێ و پشتهڤانیا تیرۆرێ بۆ قهشه برانسۆن. بۆ زانین دادگهها توركیا ب شێوهكێ شارازا تێكهلى دگهل ڤى جورێ كهیسێ كر ئهوا د ناڤهرۆكا خوهدا چهندین رههند ب خۆڤه گرتین ژبلى رهههندێ یاسای بۆ نموونه: ئهگهر دادگهها توركیا قهشه برانسون بێ تاوان دهرئێخستبا یان ژ ڤى ماوهى كێمتر سزا دابا وى دهمى چێدبوو قهشه برانسون راببا ب ڤهكرنا دۆسیهكا دى دژى حوكمهتا توركیا و داخوازا قهرهبۆكرنێ ژێ كربا چ ژ لایێ ماددى یان مهعنهوى ـ اعتژار رسمی.
دیسا یا ژ ههژیه بهێته گۆتن كو دووماهى ئاخفتنا قهشه برانسۆن بهرامبهر دادگهها جینایاتا یا دووێ ل باژێرێ ئهزمیر: ((ئهز یێ بێ گونههم و حهژ توركیا دكهم و داخوازا ئاشكراكرنا دادیێ دكهم)).
*دكتورا فی الفقه المقارن
