كۆچبهرێن مه .. لناڤبهرا تۆرێن قهچاغچیا وپێلێن دهریا ئیجا!
- بهیار باڤى –
مژارا نقۆم بوونا بهلهمهكێ ل دهریا ئیجه یا دناڤبهرا توركیا و وهڵاتێ یونان دا ژبهرى یا حهفتى یهكێ و قوربانیێن ئهوێ كو پتر ژ سیه كهسان بون و پترى یا وان خهلكێ زاخۆ و دهوك بون , ئهڤ بویهرا تراژیدى و خهمگین زێدهبارى ههڤخهمى یا خهلكێ بۆ قوربانیان و كهس و كارێن وان دیساڤه مژارا دیاردا كۆچبهریێ ژ ههرێما كوردستانێ بۆ ژدهرڤهى وهڵاتى ئازراند و بو بابهتێ گهرمێ دهزگایێن رۆژنامهڤانى و مهدیایێ ب گشتى ..
ل دۆڤ ئامارێن فهرمى یێن ژ ئالیێ لایهنێن پهیوهندیدار ڤه هاتینه بهڵاڤ كرن دماوێ ئهڤان چار سالێن دوماهیێ 350 كهس یێن خهلكێ ههرێما كوردستانێ ددهریا ئیجهدا خهندقینه و لاشێ160 ژێ بۆ كهس و كاران بۆ كوردستانێ هاتینه ڤهگهراندن ..
ئهڤ ههژمارا زێدهیا قوربانیان و ههروهسا ههژمارا زێدهیا یا خهلكێ مه یێ كو ژ ههرێما كوردستانێ كۆچبهر دبیت كو ههمو تهخ و تویژێن جڤاكى ب خۆڤه دگریت و رۆژ بۆ رۆژێ د زێدهبوونێ دایه , ئهڤ چهنده مینا زهنگهكا مهترسیێ یه لسهر ئهڤرۆ و پێشهرۆژا وهلات و جڤاكێ مه و پێتڤى یه حكومهت ولایهنێن پهیوهندار لسهر راوهستن وههمو لایهنێن گرێداى بابهتى بێخن بهر شرۆڤهكرن و دۆڤچونێ ب مهرهما دیتنا رێكێن چارهسهریێ و ئێدى بهس ئهڤ خهلكێ بێ گونهه ببیت قوربانى تۆرێن قهچاغچیان و پێلێن بێ رهحمێن دهریا ئیجه .
ههر چهنده چو ئامارێن فهرمى یێن دروست یێن ههژمارا خهلكێ كوچبهر ژ ههرێما كوردستانێ بۆ ژدهرڤه نینن لێ ل دۆڤ هندهك ئامارێن بهڵاڤ بوین نێزیكى 240 ههزار كهس ل ئهڤان چار پێنج سالێن دوماهیێ كۆچبهربوینه
( ب ئێزدى و كریستیان ڤه ) و ئهڤهژى ههژمارهكا مهزن و بالكێشه بو وهڵاتهكێ وهكو وهڵاتێ مه كو ههژمارا ئاكنجیێن وى بتنێ لناڤبهرا پێنج شهش مهلیون كهسان بیت !
• ئهگهرێن كۆچبهریێ : ههر چهنده گهلهك جاران بابهتێ ئهگهرێن كۆچبهریێ ژ ههرێما مه بۆ ژ دهرڤهى وهڵاتى هاتینه ئاماژه پێ كرن لێ بۆ ئهڤێ قۆناغێ ( كو بتایبهت ئهگهرێ فاكتهرێ شهڕى لسهر ههرێما كوردستانێ ژێ هاتى یه دهر ) چهندین فاكتهرێن دى ههر وهك خۆ ماینه :
– فاكتهرێ سیاسى :رێك نهكهفتن و ههڤنهگرتن و بهربژالهیى یا هێزێن سیاسى یێن دهستههڵاتا ههرێمێ گهلهك بهرنامه و پرۆژهیێن گرنگ و گرێداى ژیان وپێشهرۆژا هاوڵاتیان ههلاویستى
هێلاینه وبێ ئومێدى ل دهڤ رێژهكا مهزن ژخهلكێ پهیدا كریه.
– فاكتهرێ ئابوورى :ونمونه رێژا بلندا بێ كاریێ و ههروهسا نه دامهزراندنێ بتایبهت بۆگهنجان ودهرچویێن زانكو وپهیمانگهها و مۆچێ كێم وچارهسهر نهكرنا بابهتێ سیستهمێ (پاشهكهوت) و نهبونا سولفهیێن ههڤژینیێ و ئاڤاهیان و پالپشتیا گهنجان …
– فاكتهرێ جڤاكى :خالا ههرى بهرچاڤ دئهڤى بوارى دا ههست كرن ب نهداد پهروهریا جڤاكى یه بتایبهت كو سیستهمێ ئهڤى جڤاكێ مه یێ وهكو جڤاكهكێ لسهر دو تهخا هاتى پارڤه كرن دهێته بهرچاڤ ؛ تهخا بچوك یا خانهدان و خودان ههمو تشت و (امتیازات) و پێتڤیێن خۆشگوزهرانیێ و تهخا مهزن یا گشتى كو ب هیڤى یا موچهى یان داهاتهكێ كێم و ئهڤرو بۆ سوباهى دژیت بێى كو بشێت بهرنامهیهكى بۆ پاشهرۆژا خۆ یان خۆ و زارۆكێن خۆ دانیت .. ئهڤه و زێدهبارى چاڤ لێ كرنێ و ههر وهسا كهلتور و بهایێن جڤاكى ..
– فاكتهرێ دهروونى : جڤاكهك ب درێژاهى یا پێنجى شێست ساڵان دناڤ ژینگهههكا شهرو كوشتن و راگوهاستن و مالوێرانى دا دهربازببیت ههلبهت دێ ئهڤ تاكێ جڤاكى تۆشى هندهك
گڤاشتنێن دهروونى بیت , و زێدهبارى فاكتهرێ جوگرافى یا ههرێمێ ( یا بهرتهنگ ) كو رهنگه ئهڤ زارۆكێ ل سهرههلدانا 1991ێ ژیێ وى حهفت ساڵ ئهڤرو ژیێ وى بۆ یه 35 سال ههمى دهركهفتن و گهڕیانا وى ژ چارچوڤێ پارێزگهها خۆ دهرنهكهفتى یه وههر رۆژ ههمان مرۆڤ و ههمان ئاڤاهى و ههمان دیمهنان دوباره دبینیت ( و ئهڤه ژى وهكو بێ تاقهتى و بێهن تهنگى یهكێ ل دهف پهیدا دكهت ) و ههوڵا گهۆرینێ ددهت بتایبهت سهردهمێ گلوبالیزم وئاشنا بۆن لسهر جیهانا ژدهرڤه.
• رێكێن چارهسهریێ :ههلبهت تێ گههشتن وچارهسهر كرنا فاكتهر و ئهگهرێن كۆچبهریێ ( وهكو یێن ئاماژه پێ كرى ) ب ئهڤى رهنگێ بهرفرهه و بێ بهرنامهیى و ئینانا كارهساتا بۆ كهسى و خێزانان بخوه دبیته رێكه چارهیهك بۆ كێم كرنا ئاكامێن نهرێنى یێن ئهڤێ دیاردێ .. ئهڤهژى ب پله ئێك ئهركێ حكومهتێ و دام و دهزگههێن پهیوهندیداره .
