پیلانێن ژ ناڤبرنا دۆزا كوردی
موسەدەق تۆڤی
پشتی پێكهاتنا ئیراقێ و تركیا ل داوییا 1925 ل سەر ئاریشەیا ویلایەتا مووسلێ، ویلایەتا مووسلێ (باشوورێ كوردستانێ) وەك ویلایەتەكا سەر ب دەولەتا ئیراقێ هاتەراگەهاندن و ل كۆما مللەتان هاتەپەسەندنكرن.
ب ڤێ پێكهاتنێ ب رەنگەكێ فەرمی كوردستانا بەری شەڕێ جیهانیێ ئێكێ ب كوردستانا ئوسمانی دهاتەنیاسین بوو پشكەك ژ سێ دەولەتێن نوو دامەزراندی تركیا و سووریا و ئیراقێ. كورد و كەمینەیێن نەتەوەیی و ئولیێن ل گەل وان دژین بڤێت و نەڤێت بوونە وەلاتیێن وان دەولەتان یێن ل سەر هزرەك نەتەوەیی بەرتەنگ هاتینە دامەزراندن. د ناڤا سنوورێ ڤان سێ دەولەتان دا كورد ژ تەڤایی مافێن مرۆڤایەتی و نەتەوەیی هاتنە بێبەهركرن، نە بەس هند، ل تركیا و سووریێ وەك نەتەوە نەهاتنە پەژراندن، تركیا ب تركێن چیاییێن هۆڤ و پاشڤەمای ناڤكرن، هەوڵ و بزاڤێن دەولەتا تركان بۆ هندێ بوون وان (تركێن چیاییێن) هۆڤ و پاشڤەمای ب پلانەكا بشافتنا نەتەوەیی بكەنە تركێن تورانیێن دوور ژ ژێیاتییا خوەیا نەتەوەیی و دیرۆكی، ژ هۆڤاتی و پاشڤەمانێ رزكاركەن و تركەكێ كەمالیێ مودرێن ژێ چێكەن. ل سووریێ كورد نە وەك نەتەوە و نە وەك خوەجهێن وی وەلاتی هاتنە نیاسین، بەلكی ب كۆمەكا كەسێن مشەخت و قەچاخ و رەڤی ژ وەلاتێن دەوروبەر هاتینە د ناڤا خاكێ سووریا عەرەبی دا هاتنە ناساندن، ب تایبەت پشتی سالا 1946 سووریا ژێر دەستەلاتێ فرەنسا دەركەتی و دەولەتا سەربەخوە دامەزراندی، بەرنامەیێ سەرەكیێ دەولەتێ ب شافتنا نەتەوەیی یان دەرێخستنا وان مشەخت و قەچاخان بوو.
هندیكە رەوشا كوردانە ل ئیراقێ حاشا ل بوونا وانا نەتەوەیی نەهاتكرن، كێمەك مافێن رەوشەنبیری هەبوون، بەلێ ژ گەلەك مافان د بێ بەشبوون و سال ل دووڤ سالێ ب تایبەت پشتی عەرەبێن شۆڤێنی راستەوخوە دەستهەلات گرتییە دەست بزاڤێن سنوورداركرنا مافێن كوردان و گوهۆرینا رۆخسارێ نەتەوەیێ هندەك دەڤەرێن كوردستانێ هاتنەكرن، كورد كەتنە د هەلوەستێ بەرخوەدانێ بەرانبەری سەرەدەرییا دەولەتا ئیراقێ بەرانبەری وانا.
د ئەنجامێ رەوشا هەر سێ پارچەیێن كوردستانێ و پارچەیا رۆژهەلاتێ كوردستانێ رۆژ ل دووڤ رۆژێ پتر دۆزا كوردان كەتە د قادا ناڤبەرا كوردان و دەولەتێن دەستەلاتدار، د ناڤبەرا وان دەولەتان ب خوە، د ناڤبەرا كوردان و وەلاتێن دەرڤە و ناڤەندێن جیهانی. بێی ڤیانا هەرچار دەولەتان دۆزا كوردان باندۆرەك مەزن كرە سەر هەرچار دەولەتان. خەبات و قوربانیدانا كوردان و گوهارتنا رەوشا سیاسی و میدیایی هەڤسەنگیێن ناڤدەولەتی ل جیهانێ بوونە هۆكار ل هەرسێ دەولەتێن ئیراق، تركیا و سووریا رەوشا كوردان بێتە گوهارتن. ل بەراهیێ ل ئیراقێ ژ ئەنجامێ خەباتا بەردەواما دەهان سالان و شەڕێ كەنداڤی ل 1991 كورد بوونە خۆدان دەستەلاتەكێ دیفاكتۆ و ل پشكەك ژ باشوورێ كوردستانێ دەستەلاتدارییا فیدرالیزم راگەهاندن، پشتی شەرێ ئیراق ـ ئەمریكا یێ 2003 باوەریپێئینانەكا ئیراقی و ناڤنەتەوەیی وەرگرت.
رەوشا باشوور و خەباتا چەندسالییا كوردێن باكوور هۆكار بوون رەنگە ڤەبوونەك بەرەف كوردان دروست ببیت و كورد ژێر سیهوانا ئازادییەكا سنووردای بكارن هندەك بزاڤێن سیاسیێن مولەتدای و چالاكیێن رەوشەنبیری و هۆنەری و میدیایی ئەنجامبدەن و رەوش بەرەف پێش چوو و د سالا چوویی دا پرۆسەیا ئاشتیێ ل تركیا و باكوورێ كوردستانێ كەتە د رۆژەڤێ دا، پرۆسە د پێشڤەچوونێ دا یە.
هندی پەیوەندی ب رۆژئاڤایێ كوردستانێ ڤە هەی، زێدەباری خەباتا ئالیێن سیاسیێن وێ پارچەیێ و باندۆرا شۆرشێن باشوور و باكوورێ كوردستانێ و دامەزراندنا حوكمەتا هەرێمێ و روودانێن ئەوا ب بهارا عەرەبی دهاتە ناڤكرن رێخۆشكەربوون سالا 2011 دەستهەلاتێ ئیدارەیا سەربەخوەیا باكوور و رۆژهەلاتا سووریێ وەك دەستەلاتەكێ كوردی بێتە دامەزراندن و هەتا نها پێنگاڤێن باش د وارێن رەوشەنبیری و كوردیكرنا خواندنێ و ئاڤاكرنا دەستەلاتەكا كوردی دا هاڤێتینە. ب كورتی رەوشا هەر سێ پارچەیێن كوردستانێ پێنگاڤێن باش بەر ب پێش ڤە چوویە، بەلێ ل هەرسێ پارچەیان ژی روو ب رووی مەترسییەكا مەزن و نیازێن خرابێن دەستهەلاتدارێن دەولەتان دبیتەڤە. لەوما تنێ سەرەدەرییەكا هوور و حەكیمانە و هشیارا سەركردایەتییا كوردی ب مەرجێ هەڤگرتنەكا راست و بێی نیازا بەرپێكان ل هەڤدو بگرن دێ شێت بەرسینگێ ڤێ مەترسیێ و نیازخرابیێ بیتەڤە.
دێ ب باشوورێ كوردستانێ دەسپێكەم، ب ئاشكرایی باخڤین دۆزا كوردی نەمایە و د ناڤخۆیا هەرێمێ دا یا دبیتە دۆزا شەرەنیخا حزبی و دژایەتییا هەڤدو، شكاندن و لاوازكرنا حوكمەتا هەرێمێ، خراپتر پشتی نێزیكی 14 مەهان ژ هلبژارتنێن پەرلەمانێ كوردستانێ هێژ رێگری ل روینشتنا پەرلەمانی و دامەزراندنا حوكمەتا هەرێمێ دهێتەكرن. دۆزا كوردی یا دبیتە دۆزا سەرۆككۆمارێ ئیراقی بۆ كێ بیت و فلان وەزیر و بیڤان پلە بۆ كێ بیت، ل شوونا هەڤگرتنا ئالیێن كوردی، یێ هەڤگرتن و هەڤكاریێ ل گەل مەزنترین دوژمنێن دۆزا كوردان دكەن سەخمەرات شكاندندنا ڤێ حزبا كوردستانی، كوردان دەلیڤەكا زێرینا دایە دەست دوژمنێن دۆزا كوردان پتر ئاگرێ ناكۆكییا كوردی كوردی خۆش كەن و دەستهەلاتێ هەرێمێ لاواز كەن و ئەوا مە ب دەڤەرێن ناكۆكی ل سەر (مادەیێ 140) ب ناڤدكر یا ژبیرا مە بریەڤە و رۆژ ب رۆژێ پرۆسەیا عەرەبكرنێ یا ژ سنوورێن هەرێمێ نێزیك دبیت.
ل باكوورێ كوردستانێ كورد ب پرۆسەیا ئاشتیێ ناڤدكەن بەلێ دەستهەلات و حوكمەتا تركان ب تركیا بێ تیرۆر ناڤدكەت، د هەردو ناڤكرنان تشتەك نینە ب ناڤێ دۆزا كوردان، سەركردایەتییا ئالیێ كوردیێ چەكدار پێنگاڤێن باش بەرەف پرۆسەیا ئاشتیێ هاڤێتینە بەلێ دەولەتا تركان تنێ ب تركیا بێ تیرۆر د ئاخڤیت و دۆزا كوردی یا ژ فەرهەنگا هەردویان دووردكەڤیت.
رۆژئاڤایێ كوردستانێ هەر ل بەراهییا دامەزراندنا ئیدارەیا خوە، خوە ژ پەیڤا كوردستان و دۆزا كوردان دوورگرتییە، ب ناڤێ كانتۆنان دەسپێكر، پاشێ كرنە ئیدارەیا باكوور و رۆژهەلاتێ سووریێ و هندی مژوولی دامەزراندنا دەستەلاتەكێ حزبیێ تاكرەو و دووركرنا حزبێن دی یێن كوردی بوو مژوولی ئاڤاكرنا پارچەكا ئازادا كوردستانێ نە بوو، نها ب تنێ روو ب رووی دوژمنەكی بوویە ل شوونا حزبەكا عەرەبییا شۆڤینی كەتییە د بەرۆكا پێكهاتەكا تیرۆریستییا عەرەبییا توندرەودا.
خالەكا هەڤپشك د ناڤبەرا هەرسێ پارچەیاندا هەیە، ئەو ژی حكومەتێن چوار پارچەیێن كوردستانێ د یەكگرتینە د دژایەتییا دۆزا كوردی دا و هەرئالییەكێ سیاسیێ دژایەتییا دۆزا كوردی دكەت ب نوونەراتییا دەولەتەكا داگیركەرا كوردستانێ دكەت. ژ دەسپێكا سەرهلدانا 1991ێ كۆمبوونێن ناڤبەرا ئیران، تركیا و سووریا بۆ دژایەتییا دۆزا كوردی د ئاشكرا بوون، وان ژی حاشایی لێ نەكر. پشتی نەمانا رژێما بەعسی و هەتا نها دژایەتییا ئیرانێ و تركیا ناهێتە ڤەشارتن و هەڤپەیمانییا وان و حەشدا شەعبی و هێزێن ئیراقی د 16 ئۆكتۆبەرێدا ب رۆژا نیڤرۆ بوون. نها ژی تركیا ب ناڤێ تركیا بێ تیرۆر بزاڤا ژ ناڤبرنا نیمچە دەستهەلاتێ كوردیێ رۆژئاڤایێ كوردستانێ دكەت و هەموو رەنگە هەڤكارییان دگەل رژێما تیرۆریتستییا ئەحمەد شەرعی دكەت بۆ ژناڤبرنا دەسكەتێن كوردێن سووریێ. هەروەسا سووریا نها هەردەمێ جهێ پێ خوە ببینیت دێ ژ سووریا رژێما ئەسەدی خرابتر بیت بەرامبەری دۆزا كوردی ل هەر جهەكێ بیت. ب كورتی هەرسێ د ئێكگرتینە د پرۆسەیا ژ ناڤبرنا دۆزا كوردی دا.
ل داویێ دێ بێژین دەم هاتییە و گەلەك درەنگە، دڤێت كورد د بەرگریێ دا ژ دۆزا كوردی د هەڤگرتی بن.
