كوردستان؛ سەد سالێن پارچەبوونێ و برینەكا كویر د جەستەیێ جوگرافیایێ دا
ئەدوەر ریاز قائیدی
مێژوویا دابەشكرنا كوردستانێ، نەتەنێ چیرۆكا كێشانا هێلێن سنووری یە ل سەر نەخشەیەكێ بێ گیان، بەلكو چیرۆكا پارچەكرنا نەتەوەیەكێ زیندی یە كو د ناڤبەرا بەرژەوەندیێن نێڤدەولەتی و ململانێیێن ئیمپراتۆریەتان دا بوویە قوربانی. ئەڤرۆ، دەما ئەم چاڤەكێ ل مێژوویێ دگێڕین، دبینین كو دابەشكرنا كوردستانێ پرۆسەیەكادارێژتی و چەند قۆناغی بوو.
ژ «چالدێران» هەتا «زەهاو»؛ دەسپێكا دابەشبوونێ
هەرچەندە كوردان ژ مێژە میرنشینێن خۆ هەبوون، بەلێ هەڤركییا د ناڤبەرا دەولەتا ئوسمانی و سەفەوی دا ل سەدێ ١٦، چریسكا ئێكێ یا دابەشكرنێ بوو. ل سالا ١٥١٤ و پشتی شەڕێ چالدێران، كوردستان بوو گۆڕەپانەكا شەڕی. پاشی ل سالا ١٦٣٩ پەیمانا (قەسری شیرین یان زەهاو) هاتە ئیمزاكرن، كو ب ئێكەم بەلگەنامەیا فەرمی دهێتە هەژمارتن بۆ دابەشكرنا كوردستانێ د ناڤبەرا هەردو ئیمپراتۆریەتێن وێ سەردەمێ دا.
جەنگێ جیهانیێ ئێكێ؛ نەخشەیەك ب بێهن و تاما پەترۆلێ
قۆناغا هەرە مەترسیدار ل سالا ١٩١٦ د ناڤبەرا هەردو دوبلوماتكاران»مارك سایكس»ێ بەریتانی و «فرانسوا جۆرج پیكۆ»ێ فەرەنسی كو ب (سایكس پیكۆت) دا هاتەكێشان. ئەڤ رێككەفتنا نهێنی، میراتێ دەولەتا ئوسمانی ب شێوەیەكێ وەسا دابەشكر كو بەرژەوەندیێن وان یێن ئابووری و سەربازی بپارێزیت، بێی كو چ حسابەك بۆ ناسنامەیا نەتەوەیا كورد بهێتەكرن.
ژ «سێڤەرێ«ێ بۆ «لۆزان»؛ خەیانەتا مەزن
پشتی ب دوماهیهاتنا جەنگێ جیهانیێ ئێكێ، هیڤیەكا مەزن ل لایێ كوردان پەیدا بوو دەما كو د پەیمانا «سێڤەر» (١٩٢٠) دا دانپێدان ب مافێ چارەنڤیسێ كوردان هاتەكرن. بەلێ ئەڤ هیڤییە گەلەك ڤەنەكێشا، چونكی ل سالا ١٩٢٣ و د پەیمانا «لۆزان» دا، هەمی پەیمانێن پێشتر هاتنە پشتگوههاڤێتن. لۆزان وەك خەنجەرەكێ بوو ل جەستەیێ نەتەوا كورد هاتەدان، كو تێدا كوردستان ب فەرمی ب سەر چار دەولەتێن (توركیا، ئیراق، ئیران، سووریا) دا هاتە دابەشكرن.
ل داویێ ئەنجامێن ڤێ دابەشكرنێ نەتەنێ دابەشكرنا ئاخێ بوو، بەلكو بوو ئەگەرێ:
• پەرتوبەلاكرنا زمان و كولتووری: هەر پارچەیەك كەفتە ژێر فشارا كلتوور و زمانێ دەولەتەكا جودا.
• بەردەوامییا هەڤركییان: بۆ دەمێ سەد سالانە كورد د خەباتێ دانە بۆ سەلماندنا هەبوونا خۆ.
• نەمانا سەقامگیریێ: رۆژهەلاتا ناڤین چ جاران ئارامی ب خۆڤە نەدیتیە ژ بەر ستەما كو ل مللەتێ كورد هاتیە كرن.
