ئەولەهیا خوارنێ ل بەرانبەر گوهۆڕینا سەقای.. پێنگاڤێن جیهانی
د. نەجمەددین نێروەیی
پشكا ئێكێ
ئەولەهیا خوارنێ كێشەیەكا جیهانی یە و كاریگەری یا ل سەر گەلەك ل وەلاتێن جیهانی هەیە و نها ب دروستی یێن تووشبووینێ. چونكو خوارنێ پەیوەندییەكا نێزیك یا ب هەژاری و نایەكسانیا جڤاكی ڤە هەیە، ئەڤەژی جهێ نیگەرانیێ یە بۆ خەلكێ وەلاتێن نووپێگەهشتی. ل ڤێرەدا نەبوونا دەستڕاگەهشتن ب خوارنەكا دروست، ساخلەم، پێدڤی و ب مفا دبیتە ئەگەرێ پەیدابوونا كێشەیێن گشتی و ب تایبەت یێن ساخلەمی. كێشەیێن مەزن بۆ حوكمەتێن وان وەلاتێن كو ژمارەیا ئاكنجیبوویان زۆر و ژێدەرێن سنووردار و ئابوورەكێ نەسەقامگیر هەی دروست دبیت. بۆ نموونە قەیرانەكا وەها ل ڤێ دوماهیێ ل وەلاتێن وەك ئەسیوپیا و پاكستانێ دا پەیدا بوویە.
نەتەوەیێن ئێكگرتی ب گۆرەی دوویەم ئامانجا گەشەپێدانا بەردەوام، دڤێت هەتا سالا ٢٠٣٠ دوماهی ب برساتیێ بئینیت و ئاسایشا خوارنێ بدەستڤە بئینیت و خوارنێ بۆ هەموو مرۆڤێن جیهانێ باشتر بكەت، بۆ گەهشتنێ ب ڤێ چەندێ ژی ئێك ل ستراتیژییان پێكهاتیە ژ باشتركرنا ب پیتیا ئاخێ و زێدەكرنا بەرهەمئینانێ ب بكارئینانا تەكنیكێن چاندنێ یێن بەردەوام و باشتركرنا سیستەمێ دابەشكرن و بڕێڤەبرنا خوارنێ.
جیهان ل جهێن زۆر جیاوازدایە، بەریا چەند سالان ژی هەر ئەڤ هزرە هەبوون، لێ ب كریار نەهاتە دی، گەلەك ژ زانایان و ڤەكۆلەران دگەشبین بوون كو ب ڤان ڕێبازان دێ گۆڕانكاری و پێشكەڤتنێن باش پەیدا بن، ژ بۆ هندێ جیهانێ ئێخیتە سەر ڕێڕەوەكێ باش و ئێكسان، لێ ئەڤڕۆ هەست پێ دهێتەكرن كو جیهان ب گشتی بەر ب دەستەبەركرن و دەستڕاگەهشتن ب خوارنەكا ب سەلامەت و بۆ هەموو مرۆڤان ناچیت و جیاوازیێن مەزن هەنە. ململانێ، گوهۆڕین و توندڕەوییا سەقای، و خاڤبوون و دابەزینا ئابووری، هۆكارێن سەرەكینە ژ بۆ خاڤبوونا ئەڤێ پێشكەفتنێ، بتایبەتی ل وان جهێن كو نەئێكسانی لێ زۆرە. هەر چەندە رێكخراوا فاو دبێژیت پەتایا كۆرونایێ ل سالا ٢٠٢١ كارتێكرن ل پێشكەڤتنا ئاسایشا خوارنێ ب شێوەیەكێ ئێكسان كریە، لێ پشتی هینگی ژی چ پێنگاڤێن دلخۆشكەر نەهاتینە هاڤێتن و هەر سست و خاڤ مایەڤە.
گوهۆڕین و ڕوودانێن توند یێن سەقای
ئەڤڕۆ گوهۆڕین و ڕوودانێن توند یێن سەقای پەیوەندیەكا سەرەكی و پر مەترسی بۆ سەر ئاسایشا خوارنێ هەیە و نها بوویە هەرەشەیەكا مەزن. ئەڤە ژی ل سەرانسەرێ جیهانێ دا هاتیە دی، چونكو كاریگەریێن جودا یێن ل سەر هەموویان هەبووین.
گوهۆڕینا سەقای وەكو قەیرانەكا جیهانی یا دەركەڤتی و سەرهەلدایە، كاریگەری ل سەر كەرتێن جیاواز یێن ئابووری و مرۆڤایەتی دروستكریە و مەترسی ل سەر پێدڤیێن سەرەتایی یێن ژیانێ دروستكریە، ل ناڤ واندا و یا سەرەكی خوارن. چاندن و ماسیگرتن كو هەردو ژێدەرێن گرنگ یێن خوارنێ نە، یێن بەر ب كاریگەریێن نەرێنی یێن گوهۆڕینا كەشوهەوای كەڤتین.
كاریگەری ل سەر چاندنێ
گوهۆڕینا كەشوهەوای مەترسیێن هەمەجۆر ل سەر سیستەمێ چاندنێ دروست دكەت، مەترسیێ ل سەر بەرهەم و ساخلەمییا ئاژەلی و بەرهەمئینانا خوارنێ ب گشتی دروست دكەت. ڕوودانێن توند یێن سەقای یێن وەكو هشكەسالی و لافاو و شەپۆلێن گەرمێ زۆرتر و چڕتر بووینە، زنجیرەیێن دابینكرنا خوارنێ نەسەقامگیر كرینە و بوویە ئەگەرێ تێكدان و لكاركەفتنا بەرهەمان. هەروەسا شێوازێ پێشبینی نەكریێ بارانبارینێ كاریگەریێن خراپ ل سەر سیستەمێ ئاڤدێریێ هەیە، كو زۆر گرنگە بۆ پاراستنا بەرهەمێن چاندنێ. بلندبوونا پلەیێن گەرمێ و گوهۆڕینا شێوازێ سەقای كاریگەری ل سەر بەرهەمئینانا فێقی و گویز و سەوزەی دبیت و ناهێلیت پرۆسەیا گەشێ و هەتا بەرهەمی ب دروستی ب رێڤە بچیت. ل گەلەك جهێن جیهانێ شێوازێ بەرهەمئینانێ ل گوهۆڕیناندایە. جۆتیار ل بەرانبەر بارانبارینا پێشبینی نەكری و هشكەسالی و هڕیان و شەپۆلێن گەرمایێ كو دبیتە ئەگەرێ ژ كاركەفتنا بەرهەمان، گەلەك نائومێد و دودل بووینە ل بەرهەمەمێن خۆدا و ڕۆژ ب ڕۆژ ب زەحمەتتر بەردەوام دبن ل سەر ئەوی كاری و پتریا وان وازێ ل كارێ چاندنێ دئینن، چونكو كارێ وان ب زەحمەتتر لێ هاتیە و زیانا دگەهیتە وان ل مفای پترە. بەردەوام جۆتیار تووشی تێكچوونا ئیكۆسیستەمان دبن. ئاڤ و ئاخ و هەوا ژبەر پیسبوونێ نێزیكە دێ ژەهراوی بن و شیانێن پاقژكرنەكا سروشتی ل دەست ددەن و هەتا دشێین بێژین ل گەلەك جهان ژ دەستداینە.
شێوازێن چاندنەكا نەپایەدار كێشە پتر لێكرینە و ئاخ ب ئەگەرێ زێدەڕۆیی ل بكارئینانێ نەزۆك لێ كریە و ئێدی نەشێت بەرهەمی بدەت. ب ڤی شێوەی كاریگەریێن مرۆڤان ل سەر چاندنێ رۆژ بۆ رۆژ پترن و مەترسینە بۆ سەر ئاسایشا خوارنێ. بكارئینانا بێ جیاوازی یا كەرەستەیێن كیمیایی و قڕكەر و تۆڤێن دەستكاریكری بووینە ئەگەرێ پیسبوون و ژەهراویبوونا ئاڤ و ئاخێ ب شێوەیەكێ بەرفراوان و كاریگەریێن جددی ل سەر زنجیرەیێن خوارنێ و ئیكۆسیستەمان هەیە و دروست كریە.
ناڤچەیێن لاواز
هندەك ناڤچە پتر تووشی كاریگەریێن گوهۆڕینا كەشوهەوای ل سەر ئاسایشا خوارنێ دبنەڤە. ئەو وەلاتێن گەشەسەندی كو ئابوورێ وان پتر چاندنی یە، و دەستڕاگەهشتنا وان ب تەكنەلۆژیایێ سنووردارە و ژێرخانا وان لاوازە، ل مەترسیێ دانە و ڕووبەڕوویێ كێشەیێن جددی و درێژخایەن یێن میكانیزمێن دابەشكرنا خوارنێ و سیستەمێ هەلگرتنا خوارنەكا دروست دبن و بووینە. ئەفریقا و باشوورێ ئاسیا و باشوورێ ڕۆژهەلاتێ ئاسیا وەكو ناوچەیێن مەترسیدار هاتینە دەستنیشان كرن، چونكو گەلەك پشت ب چاندنێ دبەستن و د نها دا سەرەدەریێ ل گەل برسێ و بەردەستنەبوونا خوارنەكا پێدڤی دكەن. كۆمەلگەهێن چاندنی ل گەلەك ژ وەلاتان هێشتا چاندنێ بۆ بژێوا ژیانا خۆ ئەنجامددەن و ل هەر گۆڕانكارییەكا ل كەشوهەوای دا دروست دبیت، مەزنترین زیان ب وان دكەڤیت. گەلەك ژ وانا ب ئەگەرێ بلندبوونا ئاستێ دەریای ئامرازێن بژێوا ژیانا خۆ ل دەستدایە و ب تایبەت ب پیتیا زەڤیێن كەنار دەریایان و هەژاری و برس ب سەردا هاتیە و نەچارن ببنە پەنابەرێن سەقای و كۆچ بكەن.
