كـوردستان د نەخشەیێ نوو یێ جیهانـێ دا
سەباح ئیبراهیم
د مێژوویا هەر ئیمپراتۆریەتەكێ دا، خالەكا بڕیاردەر هەیە بۆ دیاركرنا پاشەرۆژا وێ؛ كو نە د شێوەیێ شكەستنەكا سەربازی یا مەزن دا دیار دبیت، بەلكو ب بێدەنگیەكا كوور و كۆژەك سەرهڵددەت، هەرگاڤا هێزا دەسەڵاتدار شیانێن خۆ یێن تێگەهشتنا واقعێ هێزێن جودا ژ دەستدان، ژناڤچوونا وێ ژ ناڤخۆ دا دەستپێدكەت بەری بكەڤن، ئەڤە ئەو ڕاستییا مێژوویی یە یاكو مێژوونڤیس ل سەر ڕێككەفتینە، وەك د مێژوویا ئیمپراتۆریەتا ڕۆمانی، ئوسمانی، و ئێكەتیا سۆڤیەتی دا دیار.
ئەو دیمەنێ ئەڤڕۆ ل پایتەختێن بڕیارێ یێن جیهانێ دهێتە وێنەكرن نیشادەرا ڤێ ڕاستیێ یە، ژ واشنتۆنێ و پاریس بۆ پەكین و تاران؛ پاشان ئەڤ ململانێیە ل سەر خاكا كوردستانێ كۆم دبیت، ئەو ولاتێ چەرخەكە باجا هەڤڕكییا ئیمپراتۆریەتان (بریتانی، ئوسمانی، دیسان فڕەنسی و ئێرانی) ددەت و د ناڤبەرا بەرژەوەندیێن وان دا مایە هەلاویستی.
دەما ئەمریكا تەماشەی جیهانێ دكەت، وەسا دبینیت كو سیستەمێ هەڤپەیمانیان تەنێ ب ئێك ڕێك برێڤە دچیت، هێزا مەزن فەرمانان ددەت و وەلاتێن دی تەنێ جێبەجێ دكەن، ئەڤ دیتنە بوو ئەگەرێ شاشیەكا مەزن د خواندنا پەیوەندیا د ناڤبەرا چین و ئێرانێ دا، چونكی واشنتۆن هزر دكەت تاران تەنێ تەمامكەرە و فەرمانان ژ پەكینێ وەردگریت.
ئەقلیەتا سیاسیا ئێرانی بەردەوام ل سەر ڕەتكرنا بندەستی ئاڤا بوویە؛ ژ نیشتمانیكرنا نەفتێ تا دروشمێ ‹نە بەر ب ڕۆژهەلات (سۆڤیەت) و نە بەر ب ڕۆژاوا (ئەمریكا و ناتۆ)، تاران بۆ پاراستنا سەربەخۆیا خۆ، ئامادەیە گرانترین باجێن سزایێن ئابووری هەلگریت، بەس تەسلیمی چ هێزان نەبیت.
ل ئالیێ دی، چین، ب واقیعبینەكا سار كار دكەت نە ب هەست و ئایدولۆژیەتیێ؛ تەنێ لایەنێ ئابووری، بەرژەوەندیێن بازرگانی و پڕۆژەیێ «كەمەربەند و ڕێ» وێ دلڤینن، پەكین خێرخوازیێ بۆ كەسێ ناكەت، بەلكو تەنگاڤییا ولاتان بكاردئینیت دا كو د دانوستاندنان دا مەرجێن خۆ یێن گران بسەپینیت.
ل لایێ دی یێ ئۆقیانۆسا ئەتلەسی، فەڕەنسا وانەیەكا دی پێشكێش دكەت، فەڕەنسا ژ دەرڤە وەك تابلۆیەكا ڕەنگین و پێشكەفتی خۆ نیشاددەت، بەلێ د ناڤخۆ دا، جڤاكێ وێ بەرەڤ هەڵوەشاندنەكا بێدەنگ پێنگاڤان دهاڤێژیت بۆ نموونە، دەما بزاڤا «ئێلەكێن زەر» سەرهەلدای، سەرۆك ماكرۆن و نوخبەیا تەكنۆكرات یا پاریسی هزر دكر كو ئەڤە تەنێ نەڕازیبوونەكا سادەیە ل سەر گرانبوونا بهایێ سۆتەمەنیێ، و دێ ب حیساباتێن ماتماتیكی یێن كۆمپانیان چارەسەر بیت، بەلێ د ڕاستی دا ئەو هاوارەكا كوویر بوو ژ لایێ چینێن جڤاكی یێن فەرامۆشەكری ڤە، ئەڤ كێشەیە و زێدەبوونا هێزا «لایەنێ ڕاستڕەو» ب سەركردایەتیا مارین لۆپان، نیشاددەن كو دەرزەكا مەزن د ناڤبەرا حوكمەتێ و گەلی دا پەیدابوویە؛ چونكی بەرپرس ل سەر هەسارەیەكا جودا دژین و سیستەمی شیانێن خۆ یێن سروشتی یێن پاراستنا باوەریا خەڵكی ب خۆ ب تەمامی بەرزە كرینە.
د دلێ ڤان گوهۆرینێن مەزن دا، كوردستان ل خالا ململانێێ د ناڤبەرا هێزێن مەزنتر ژ خۆ ڕاوەستایە، دیرۆك دبێژیت هێزێن مەزن گەلان ل سەر بنەمایێ ڕەوشتێ ناهەلبژێرن، بەلكو تەنێ ل سەر بنەمایێ پێدڤیاتی و بەرژەوەندیا دەمكی هەلبژێرن، كوردستان پێدڤیاتیەك بوو دەما ئێكێ پێدڤی پێ هەبوو و كاغەزەكا بێ بها بوو دەما كارێ وان پێ ب دوماهی دهات.
پرسیارا ڕاستەقینە ئەڤڕۆ نە ئەوە كا كێ دێ پشتەڤانیا كوردستانێ كەت، بەلكو ئەوە كا ئەرێ كوردستان دشێت خۆ بكەتە پێدڤیاتیەكا بنیاتی و پێكهاتەیی د ناڤ سیستەمێ نوو یێ جیهانی دا؟ ل بەرانبەر كوردستانێ سێ ڕێ هەنە یان ببیتە گۆڕەپانا شەڕی ژبەر ململانێیێن دەڤەرێ، یان پرەكا هەڤسەنگیێ ب ڕێیا دیپلۆماسیەتێ بۆ پاراستنا قەوارێ خۆ، یان ژی كاراكتەرەكێ سەربەخۆ كو ئامادەبوونا خۆ ب ڕێیا ئێكگرتنا دامەزراوەیی، ئابوورەكێ بهێز و ناسنامەیا سیاسی بسەپینیت دا كو ببیتە خودان بڕیار.
ئەو ڕاستیا ئیمپراتۆریەتان نەڤێت باوەر پێ بكەن ئەوە؛ دەمێ هێزەك نەشێت جیاوازیێن یێن دی قەبوول بكەت، بەر ب ژناڤچوونێ ڤە دچیت، ئەو نەتەوەیێن پاشەرۆژا خۆ تەنێ ل سەر چاڤەڕێبوونا كەفتنا نەیارێن خۆ ئاڤا دكەن، ل گەل وان دا دكەڤن، چونكو پرسیارا بنەڕەتی چ جاران ئەڤە نەبوو: دێ چ ل جیهانێ هێت؟ بەلكو هەردەم ئەڤە بوو: كێ پرۆژەیەكێ ڕۆن و بەردەوام هەیە كو هەژی مانێ بیت دەما نەخشە دهێنە گوهۆرین؟
