ئهم چاوا رهخنهیا ئهدهبی دبینین ؟
عهبدولخالق سولتان
ئێرنست هێمینگوای ل دۆر رهخنهگران دبێژیت: «رهخنهگر وهكی وان سهربازانه ئهوێن ل پشتی چهنگی دهێن، دا ئهو بریندارێن ماینه ساخ ب دهنه بهر گولهیان». دیسان نهزار قهبانی سهبارهت رهخنهگران دبێژیت: «رهخنهگر فهرمانبهره ل دهڤ داهێنهری، مۆچهیێ خۆ ژ خوینا وی وهردگریت». ئهڤه و چهندین نمونهیێن دی یێن وهكێ ڤان ئاخفتنان سهبارهت رهخنه و رهخنهگران هاتنیه گۆتن! و وهسا ددهنه خویاكرن كو پرۆسهیا رهخنهگرتنێ پرۆسهیهكا دویڤهلانكه بۆ كار و بەرهەمێن داهێنانا ئهدهبی و هونهری، یێن ههلبهستڤان و نڤیسهر ئهنجام ددهن.
راستی ئهڤه لایهنهكێ دروست یێ رهخنەیێ یه، ژبهركو رهخنه پالپشتیێ ددهته كارهكێ داهێنهر وهكی ههلبهست، چیڕۆك، گۆتار، رۆمان و شانۆ تا بهێته ههبوونێ، ئانكو دڤێت لسهر ئهڤان تێكستان كاردكهت، بۆ ب دهستڤهئینانا مهرهمێن جودا، دبیت ئێك ژ مهرهمێن وێ ئهوه رهخنهگری شیانێن ئهنجامدانا كریارا نڤیسینێ یا داهێنهر ئهنجام ددهت نهبن، لهورا بهرهف رهخنهگرتنێ ڤه دچیت، چونكی دبینیت رهخنهگرتن تنێ د كارئینانا هندهك ئالاڤ و پیڤهرێن تایبهت دایه، ئانكو بهراوهردكرنا تێكستێن ئهدهبی یه دگهل هندهك كهلیشه و قالبێن میتۆدی یێن خۆجهه، لهورا گهلهك نڤیسهر دبینن چ داهێنان د كارێ رهخنهیێ دا ناهێته كرن.
ههروهسا دبیت بهرۆڤاژی ئهڤا مه گۆتی، رهخنهگر كهسهكێ زێده ههستیار بیت بۆ ڤهدیتنا شاشی و كێماسیێن تهكنیكی و رێنڤیسیكی دههر بهرههمهكێ ئهدهبی دا، و خودان بههرهیهكا تایبهت بیت د ئهڤی بیاڤی دا، و خودان چاڤهكێ ئهلهۆیی بیت و ههست ب شاشیێن داهێنهر و نڤیسهران بكهت و بشێوەیەكێ جوان بهرچاڤ بكهت، ئانكو ئهو ههستیاری یا ل دهڤ رهخنهگری ههی، كو گهلهك جاران ئهم دبیژینێ « چاڤێ رهخنەیێ»، ل جهم ههمی كهسان نینه. لهورا رهخنهگر ب ئهڤی ئاوای نابیته دویڤهلانك بۆ نڤیسهرێن داهێنهر، بهلكو دبیته ئاراستهكهرهكێ توند و وهكو زێرهڤانهك بۆ پاراستنا ئاڤاهیێ ئهڤان تێكستان ژ شاشی جودا، لهورا كارێ وی دبیته تهمامكرنا وێ كریارا نڤیسینێ یا داهێنهر پێ رادبیت، دا ل دویماهیێ بهرههمهكێ جوان ژ ئالیێ ناڤهرۆكێ و فورمی ڤه بهێته بهرچاڤكرن.
رهخنه ب گهلهك شێوهیان دهێته كرن، دبیت ب ریێكا «ئهڤه دروسته و ئهڤه شاشه« بهێته ئهنجامدان، و ئهڤه كهڤنترین و بهرچاڤترین فۆرمێ رهخنهیا ئهدهبیه، لێ پشتی وێ چهندین فۆرمێن دی یێن رهخنهگرتنێ دهركهتینه، نهخاسمه د سهدا دویماهیێ دا، كو ئاراستهیێ خواندنێن ئهدهبی ب رهنگهكێ بهرچاڤ وهرچهرخان بخۆڤه دیتین، و چهندین رێباز ومیتۆدێن نوی یێن ئهدهبی دهركهتن، وهكی: بنیاتگهریێ و ههلوهشانگهری و رهخنهیا ماركسی و رهخنهیا رهوشهنبیری، و ل ڤان سالێن داویێ مێتا ڤهگێڕان و تیۆرێن پاش كولۆنیالیزمێ دهركهفتینه، دهركهفتنا ئهڤان تیۆرێن ئهدهبی بهردهوامی و خورتكرنەك دایه بزاڤێن ئهدهبی ل سهرتاسهری جیهانێ، و پرانیا وان رێبازان لسهر دهستێ رهخنهگران هاتینه ههبوونێ، مینا رولان پارت و جولیا كریستیڤا تودوروف، جاك درێدا، و ستوارت هول، و هومی بابا، لهورا رهخنه نهمایه و د وی كهڤلۆژانكێ كهڤن دا، ئهوێ «ئهڤه راسته و ئهڤه شاشه«، بهلكو بوویه پێشهنگ بۆ ڤهدیتن و دیاركرنا هندهك ژ لایهنێن بهرزه یێن بهرههمێن ئهدهبی، زێدهباری كو شیایه ئاراستهیێ نڤیسهران ژ لایهكی بۆ لایهكێ دی بگوهۆڕیت، وهكی میتۆدا ماركسی ئهوا ئهدهب ب بنیاتێ ئابۆری وجڤاكی ڤه گرێدای، و تیۆرا وهرگری فوكسا نڤیسهری دانایه لسهر وهرگری وهكو فاكتهرهكێ سهرهكی یێ پرۆسێسا نڤیسینێ و داهێنانێ، ب ئهڤی ئاوای ههمی رێبازان وهكو شهپۆلێن ب هێز كاركرینه، و نڤیسین و نڤیسهر بهرهڤ قۆناغێن كاریگهر و داهێنهر برینه.
لێ ل دویماهیێ دێ بێژین، ئهڤ گوهۆڕینێن پرۆسهیا رهخنهگرتنێ بخۆڤهگرتین، وێ ناگههینن كو تیۆرهك تیۆرهكێ ژناڤدبهت! بهلكو ههمی تیۆر د ههمی دهمان دا كار دكهن، لێ تشتێ ئهڤان تیۆران رێكجودا دكهت گۆشهیا بهرێخۆدانا ههر ئێك ژوانه بۆ دهقی و تێكستی، ههروهسا شێوازێن رهخنهگرتنێ یێن نوی یێن كهڤن نا لادهن، دبیت یێن نوی پتر گرنگیێ ب لایهنێ شرۆڤهكرنێ بدهن، و كویرتر بچنه دناڤ جهرگێ تێكستی دا، بهلێ دێ ههر رهخنهیا ژ جۆرێ «ئهڤه راسته و ئهڤه شاشه« ژی ل هندهك جهان و دگهل هندهك تێكست ودهقان بیته باشترین جۆرێ رهخنەیێ.
