شرۆڤەكرنا ڕوودانێن مێژوویی.. میرنشینێن بـابـان و سـۆران وەك نموونە
سەباح ئیبراهیم
ئەگەر كەسەك تێگەهشتنەكا دروست بۆ ئالۆزی و كێشەیێن خۆ یێن ڕابردووی نەبیت، ئەو دێ چیتە د ناڤ قووناغەكا نوو یا ژیانێ دا، لێ دێ بینیت كو هەمان ئەو ئەزموون ل پێش چاڤێن وی دووبارە دبن؛ بتنێ ناڤ و جلوبەرگ هاتینە گوهۆڕین، بەس ئەنجام هەر ئەو ئەنجامە.
دەمێ ئەم مێژوویا میرنشینێن كوردی یێن كەڤن دخوینین، هەستەكا سەیر دكەڤیتە د دلێ مە دا؛ نە ژبەر هندێ كو ئەو ڕوودان د دوورن ژ مە، بەلكو بەروڤاژی كو ئەو گەلەك پتر ژ یا پێدڤی نێزیكی ئەڤڕۆیا مە دیار دبن.
ئەو میرنشینە بەردەوام ب دەستێ دوژمنێ دەرەكی نەكەفتینە، و پڕانیا جاران هێزەكا مەزنتر ژ دەرڤە ئەو ژناڤ نەبرینە؛ بەلكو زۆربەی وان ژ ناڤخۆ دا هەڕشین؛ ژبەر كێشانا ل سەر دەسەلاتێ، و پێشخستنا بەرژەوەندیێن بەرتەنگ ل سەر حسابا بەرژەوەندیا گشتی یا مللەتی.
ئەڤ نموونە د لاپەڕێن مێژوویێ دا یێن ئاشكەرانە و نەك د ڤەشارتی نە د پەڕاوێزان دا، میرنشینا بابان و میرنشینا سوران، كو هەردوو ژی كوردی بوون، پەیوەندیا دناڤبەر وان دا چ جاران ل سەر بنەمایێ تەواكاری و ڕێككەفتنێ نەبوو، بەلكو بەردەوام د شەڕ و پێدادانا دا بوون، شول گەهشتە وێ ڕادەیێ كو هندەك ژ میران بۆ شكاندنا میرنشینێن كوردی یێن جیران، دەستێ خۆ ددانە د دەستێ عوسمانیان یان قاجاران دا، بێی كو هزر د وێ بها (قیمەت) و باجا ستراتیژی یا دوویر دا بكەن، وەك چەوان مامۆستا و ڤەكۆلەر (جمال رشید أحمد) د ڤەكولینا مێژووا كوردی یا كەڤن دا ڕوون دكەت، سنوورێن ڤان میرنشینان و مان و نەمانا سەربەخۆیا وان، تنێ نەك گرێدایی هێز و فشارێن دەرەكی بوو، بەلكو شەڕ و ململانێیێن ناڤخۆیی فاكتەرەكێ سەرەكی و بڕیاردەر بوو د دیاركرنا چارەنڤێسێ وان دا.
بۆ پشتڕاستكرنا ڤێ چەندێ ژی، پێشتر (شرف خان البدلیسی) د كتێبا خۆ یا ناڤدار (شەرەفنامه) دا، بتنێ مەتح و سەنایێن سادە نەنڤیسینە؛ بەلكو وی نەشتەرگەریەكا زانستی و زۆر هویر ل سەر چاوانیا ئاڤاكرنا دەسەلاتێ و چەوانیا لاوازبوونا وێ كریە، تشتێ وی جودا دكەت ئەوە كو وی د وێ سەردەمێ كەڤن دا ڕەخنەیەكا ناڤخۆیی (نقد ژاتی) یا ڕاستەقینە پەیڕەو كریە كو د نڤیسینێن وی چاخی دا چ جاران نەدهاتە دیتن، ئەو بتنێ ل سەر سەركەفتنێن میران نەنڤیسیە، بەلكو دیار كریە چەوان هەڤپەیمانی ل سەر بنەمایێ بەرژەوەندیێن دەمكی دهاتنە بەستن و تێكدان، و چاوا دلسۆزی ببوو بازرگانیەك كو ل سەر حسابا قازانج و زیانێ دهاتە كێشان، نەك ل سەر بنەمایێ بیروباوەرێن جێگیر و ژبەر هندێ، كتێبا (الشرفنامە) بتنێ پەڕتووكەكا مێژوویی نینە، بەلكو بەلگەنامەیەكا كێم وێنەیە د وارێ كۆمەلناسیا سیاسی دا، كو هاتیە نڤیسین بەری ئەڤ زاراڤەیە ل جیهانێ دروست بێت.
خالا سەرنجڕاكێش ئەوە كو هەمی لایەنێن پشكدار د وان هەڤركییان دا، ب تەمامی د قەناعەت ـ پێكری بوون كو ئەون یێن ل سەر حەقیێ، ئەڤ باوەرییا وان نە ژبەر هندێ بوو كو وان دڤیا درەوان ل خۆ یان ل خەلكی بكەن، بەلكو بەروڤاژی، ئەو د وێ باوەریا خۆ دا گەلەك ڕاستگۆ و دلسۆز بوون ؛ چونكی مرۆڤی تەنێ بەڕێ خۆ ددا وی تشتی یێ كو حەز دكر ببینیت، و خۆ ژ ڕاستیێن دژوار و تال لاددا.
ب ڤی شێوازی، وان تەنێ خەلەتیێن نەیارێن خۆ ددیتن و كێماسیێن خۆ یێن مەزن ڤە دشارتن، ئەڤ دلسۆزیا كۆرە دیاردەكا گەلەك ب مەترسییە، چونكی مرۆڤی وەلێ دكەت هەست بكەت یێ بێگونەهە، د دەمەكێ دا كو ئەو بخۆ ئەگەرێ كوویركرنا قەیرانێ یە، كارەساتا مەزن دەستپێدكرل دەمێ ل دەڤ میرنشینەكی، میرنشینا كوردی یا جیران و هەڤپشكا ولاتی، دبوو مەترسیەكا گەلەك مەزنتر ژ دوژمنێ دەرەكی، هەر چەندە ئەڤ چەندە ب فەرمی ژی نەدهاتە گۆتن.»
قوربانیێ سەرەكی یێ بڕیارێن میران د وان شەڕان دا، مرۆڤێن هەژار و سادە بوون؛ وان ب بێدەنگی باجا هەرە گران یا وان هەڤركیان ددا، چ جاران پرسیار ژ خێزانێن دەڤەرێن سنووری و خەلكێ ڕەپ و ڕووت نەدهاتە كرن دەمێ میران بڕیارا گوهۆڕینا دلسۆزیێ یان هێرشكرنا سەر میرنشینێن هەڤسوی ددا، مێژوو ناڤێن وان میران دپارێزیت، لێ چ جاران ناڤێن وان كەسان ناپارێزیت یێن كو باجا بڕیارێن وان داین.
خەلك دبێژن «مێژوو خۆ دووبارە دكەت»، ئەڤە گۆتنەكا بێ مفا یە بتنێ ئارامكەرە چونكی مرۆڤی ژ بەرپرسیاریەتیێ ئازاد دكەتك لێ یا ڕاست ئەوە كو ڕوودان بخۆ دوبارە نابنەڤە، بەلكو ئەو ئەقلیەتا ڕوودانێ دروست دكەت دوبارە دبیتەڤە، دەمێ پرسیارا جەوهەری نامینیت كوو «مە پێكڤە چ دڤێت؟» و ل شوێنا وێ پرسیارەكا بچووكتر و مەترسیدارتر دهێتە پێش ئەوژی «ئەز دێ چەوا و چ دەست خۆ ڤە ئینم؟»
ل وێرێ مێژوو ل سەر لاپەڕەكێ نوی دەستپێدكەت، ب ناڤ و نیشانێن جودا، لێ ب هەمان ئەقلیەت و سروشتێ كەڤن. ژبەر هندێ، خویندنا مێژوویێ نە كۆمكرنا ناڤ و مێژووانە د سەرێ مرۆڤی دا، بەلكو تشتەكێ گەلەك زەحمەتترە ئەو ژی هەبوونا وێ وێرەكێیە كو مرۆڤ وێنەی ب تەمامی ببینیت، نە بتنێ داستان و قارەمانیان، بەلكو شاشیان ژی ببینیت، نە بتنێ كارێن دوژمنی، بەلكو كارێن خوە بخۆ ژی ببینیت، ئەڤ جۆرە خویندنە پڕی ئێش و ئازارە، چونكی بەرپرسیاریەتیێ دكەتە سەر ملێن مە، ل شوێنا هندێ كو ب هەلاوسی د ناڤبەرا جوگرافیایێ یان پلان و پیلانگێڕیان دا بهێلیت.
مەترسییا هەرە مەزن بۆ سەر پاشەڕۆژا هەر نەتەوەیەكی، نە ب تەنێ ژ كێماسیا هێزا سەربازی و ژێدەرێن ئابووری سەرهەلددەت، بەلكو د بەرزەكرنا شیان و تێگەهشتن و ناسنامەیا خۆ دا د دەركەڤیت، نەتەوەیێ كو نەوێریت مێژووا خۆ ب ڕاستگۆیی هەلسەنگینیت، نەچارە كو بەردەوام د ناڤ بازنەكا گرتی یا پرسیار و خەلەتیێن خۆ دا ل دۆر خۆ بزڤڕیت، تەنانەت ئەگەر ناڤ، ڕووخسار، و سەردەم ژی بگوهۆڕن.
