گەشتا نۆتا مۆزیكێ: دەنگ چاوا هاتیە نڤێسین ؟
ئەرشەد زاخۆیی
نۆتا مۆزیكێ ئێك ژ مەزنترین داهێنانێن مرۆڤایەتیێ دهێتە هەژماركرن؛ ئەگەر ئەو نەبایە، دا شۆكار و شاهكارێن ئاوازێن مێژوویی بەرزە بن و دا بتنێ د بیردانكا دەڤكی دا زیندانی مینن. ڤەگوهاستنا دەنگێ ڤەشارتی بۆ سەر شێوازێ هێما و رەمزێن بەركەفتی (دیار)، د ناڤ مێژوویێ دا د سێ قۆناغێن سەرەكی را دەرباز بوویە:
١- بزاڤێن دەستپێكێ (شارستانیەتێن كۆن و رۆژهەلات).
* ئۆگارێت و بابل:
ئێكەم بزاڤ بۆ نڤیسینا مۆزیكێ ڤەدگەریت بۆ شارستانیەتا حۆری ل سووریا (نێزیكی ١٤٠٠ سال بەری زایینی)، كو ل وێرێ هندەك دەستنڤیسێن تەقنا سۆتی (مسماری) هاتینە دیتن كو سروودەكا ئۆلی دگەل رێنمایێن گونجاندن و كۆككرنا ژێیێن قیسارەیێ ب خۆڤە دگرت.
* گریک (ئغریق):
پیتێن ئەلفبایێ ل سەر دەقێن شیعری بكار دئینان دا كو ئاراستە و ئاستێ بەرزیا دەنگی دیار بكەن.
* زاناین عەرەب:
د سەردەمێ عەباسی دا، فەیلەسۆفێ كورد «ئەلكیندی» و پاشان «ئەلفارابی» سیستمێن تایبەت بۆ پشڕاستكرنا تێبینی و دەنگێن مۆزیكێ ب رێكا پیتان پەرەپێدان. پاشان «صفی الدین اڵارموی» (د سەدێ ١٣ یێ زایینی دا) هات و سیستمەكێ گەلەك كۆك و دقیق داهێنا كو پیت و ژمارە دگەل ئێك كۆم دكرن دا كو پلەیێن دەنگی و دەمێن ئیقاعی (رتم) دەستنیشان بكەت.
٢- ژدایكبوونا «مدرجێ سەردەم» (سەردەمێن ناڤین)
ئەو پێنگاڤا مەزن یا كو بنەمایێ نۆتا ئیرۆ پێكئینای، ل كەنیسەیێن ئەورۆپا دەستپێكر دا كو سرودێن ئۆلی بپارێزن:
* هێمایێن سەرەتایی (Neumes):
وەك ئاماژە و خال ل سەر پەیڤان دەستپێكرن، دا كو ب بیرێ گۆتنبێژی بینن كا دێ دەنگ بەرەف ژۆر چیت یان بەرەف خوارێ.
* شۆرەشا «غیدو داریتزو» (سەدێ ١١ م):
ئەڤ راهیبێ ئیتالی شۆرەشەكا راستی د مۆزیكێ دا كر دەما كو مدرجێ مۆزیكێ (هێلێن تەریب/راستەوخۆ) داهێنای دا كو نۆتە ب دروستی ل سەر بجهـ ببن. هەر وەسا ئەو بخۆ بوو یێ كو ناڤێن نۆتان داهێنای (Do, Re, Mi, Fa, Sol, La, Si) ب پشتبەستن ب پیتێن دەستپێكێ یێن دێڕێن سروودەكا بناڤودەنگ یا لاتینی.
٣- جێگیربوون و وەرچەرخانا دجیتاڵ.
* سەردەمێ بارۆك و رێنسانسی (Renaissance):
دگەل پێشكەفتنا ئامادێن مۆزیكێ و پەیدابوونا ئۆركێسترایێ، جیهان ل سەر مدرجێ پێنج هێلی جێگیر بوو. شێوازێ هێمایان بەردەوام پێشكەفت دا كو هەم «دەمهژمارا نۆتێ» (درێژ یان كورت) و هەم «تیژیا دەنگی» نیشان بدەت، و كلیلێن مۆزیكێ (وەك كلیلا سۆل) دیار بوون.
* سەردەمێ نوو:
نۆتە ژ سەر كاغەز و مەرەكەبی لادان و چوونە ناڤ شاشە و پرۆگرامێن دجیتاڵی و سیستەمێ (MIDI)، كو ڤێ چەندێ دەرفەت دا كۆمپیوتەران نۆتان بێخوینن و بخۆ ب شێوەیەكێ ئۆتۆماتیك بژەنن.
پوختە:
نۆتە تنێ «زمانێ جیهانی» یێ بەلاڤە كو هەمی جیهان بێی پێدڤیبوون ب وەرگێڕی تێدگەهیت؛ ئەو سەركەفتی بوو د گوهۆڕینا ئیلهاما مۆزیكێ یا كاتی بۆ كەلەپوورەكێ مرۆڤایەتی یێ نەمر كو د ناڤبەرا نەوە و سەردەمان دا دەرباز دبیت.
